Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Israëliërs trekken opnieuw naar de stembus: wat brengt de herkansing voor Netanyahu en co?

Nog geen half jaar na de parlementsverkiezingen in april mogen de Israëliërs opnieuw naar de stembus. Vorige keer lukte het niet om een regering op de been te brengen, dit is een tweede poging. Net als in april gaat de strijd vooral tussen premier Benjamin Netanyahu en zijn uitdager Benny Gantz. Maar deze keer is er een derde hoofdrolspeler op het toneel verschenen: Avigdor Lieberman. De uitkomst van de verkiezingen kan grote gevolgen hebben voor de relaties tussen Israël en de Palestijnen, maar ook voor de relaties tussen streng religieuze en seculiere Joden. 

expert
Bert De Vroey
Bert De Vroey is buitenlandjournalist bij VRT NWS. Hij specialiseerde zich in de VS en de regio rond de Middellandse Zee, en in migratie.

Alweer verkiezingen, hoezo?

In april behaalden de partijen van Benjamin Netanyahu (Likoed) en Benny Gantz (Blauw en Wit) allebei 35 zetels in de Knesset, het Israëlische parlement. Netanyahu, die wel meer stemmen had verzameld, mocht als eerste proberen een regeringscoalitie op de been te brengen.

Het lukte hem niet een meerderheid te verzamelen binnen het toegelaten tijdsbestek van 42 dagen. Liever dan een kans te laten aan Benny Gantz om een coalitie te vormen, vroeg Netanyahu het parlement om nieuwe verkiezingen. Dat stemde daarmee in, en zo mag de kiezer goed vijf maanden na de vorige stembusslag alweer naar het stembureau.  

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Wie zijn de hoofdrolspelers?

Dezelfde protagonisten strijden om de eerste plaats: de meeste zetels, de meeste stemmen. Want wie als grootste eindigt, krijgt in principe als eerste de kans om een regering samen te stellen.

Opnieuw zijn dat Benjamin ("Bibi") Netanyahu (69), die al vier keer premier was en intussen méér dagen als Israëlische premier op de teller heeft dan zijn illustere voorganger David Ben-Gurion. Netanyahu leidt de Likoed-partij, die onder zijn leiding meer naar rechts is opgeschoven. Met Netanyahu kwam er de facto een stilstand in het vredesproces met de Palestijnen, hoewel Likoed de schuld daarvoor bij de Palestijnen legt.  

Daarnaast lijkt de gewezen stafchef van het Israëlische leger Benny Gantz (60) ook deze keer de belangrijkste uitdager. Gantz sloot een alliantie met een al langer bestaande centrumpartij (Yesh Atid) en lanceerde de formatie Blauw en Wit (Kahol Lavan). Hij klinkt gematigder dan Netanyahu over de Palestijnse kwestie en wil vooral de dialoog verbeteren met de Palestijnse (of "Arabische") inwoners van het eigenlijke Israël.

Of een regering-Gantz veel zou veranderen aan het beleid ten opzichte van Gaza of de Westelijke Jordaanoever, is veel minder duidelijk. Verder wil de partij van Gantz de privileges van de streng religieuze joden herzien. Dat die nog steeds zijn vrijgesteld van militaire dienst als ze studeren op religieuze scholen, is veel Israëlische kiezers een doorn in het oog. 

Als Bibi de king is en Gantz de man die de troon wil veroveren, dan is Avigdor Lieberman (61) de kingmaker. De gewezen minister van Defensie en van Buitenlandse Zaken is een geval apart. Met zijn partij Yisrael Beiteinu (Israël is ons Huis) staat hij dichter bij Netanyahu als het op de relaties met de Palestijnen aankomt; op dat vlak is hij een absolute hardliner. In het debat over de plaats van de religieuze joden in de Israëlische samenleving houdt hij een strak seculier standpunt aan en leunt hij meer aan bij Gantz.

Lieberman is geboren in de voormalige Sovjet-Unie, in het huidige Moldavië, en telt veel kiezers onder de Israëlische burgers met Russische roots. Verwacht wordt dat hij, met een tiental zetels in de Knesset, onmisbaar zal zijn voor om het even welke coalitie. Hij zal kunnen kiezen en eisen stellen, en geldt daarom als een hoofdrolspeler in deze verkiezingen. 

AFP or licensors

Zullen de Palestijnen ook stemmen?

Zowat één op de vijf Israëlische onderdanen is "Arabisch" en niet-Joods. Daarvan identificeert de grote meerderheid zich ook als "Palestijns". Daarnaast vormen de Druzen een kleinere Arabische minderheid. Wie het staatsburgerschap heeft, mag stemmen. 

Er zijn Palestijnse of Arabische partijen die meedoen aan de verkiezingen. In april kwamen ze in verspreide slagorde op: twee verschillende lijsten presenteerden zich aan de kiezer. We hoorden het toen zelf van Palestijnen in de straat: die politieke verdeeldheid ontgoochelde hen en wekte ergernis. Bovendien riepen sommige Palestijnse groepen op tot een boycot van de verkiezingen.

Dat alles leidde tot een erg lage opkomst: minder dan de helft van de kiesgerechtigde Palestijnen trok naar de stembus. En dat resulteerde dan weer in zetelverlies. De Palestijnse vertegenwoordigers in de Knesset haalden samen nog tien zetels, drie minder dan in 2015. 

Deze keer zijn de krachten weer verenigd en is er opnieuw één Arabische lijst. Of dat zal leiden tot meer interesse bij de kiezer en tot zetelwinst, valt af te wachten.

Voor alle duidelijkheid: de bijna 4,5 miljoen Palestijnen die in Gaza wonen en op de Westelijke Jordaanoever kunnen niet meestemmen. Ook de 200.000 Palestijnen in Oost-Jeruzalem kunnen dat niet, zij kunnen alleen stemmen voor gemeenteraadsverkiezingen.

Waarom zijn de verkiezingen belangrijk?

Wat in Israël gebeurt en niet gebeurt, blijft potentieel belangrijk voor de vrede in het Midden-Oosten en in de wereld. Een regering die de relaties met de Palestijnen op scherp zet, verhoogt de kans op conflicten met de Palestijnse bevolking, met Arabische buurlanden of met Iran. Een regering die de vredesgesprekken weer uit het slop wil halen, kan de spanningen doen luwen en de kansen op vrede en samenwerking in het Midden-Oosten versterken. Uiteraard speelt ook de Palestijnse opstelling daarbij een rol, maar de uitkomst van de Israëlische verkiezingen is niet onbelangrijk. 

Daarbij komt dat premier Netanyahu een goede vriend heeft in het Witte Huis. President Trump heeft onder meer zijn schoonzoon Jared Kushner de opdracht gegeven om een "vredesplan" voor Israël en de Palestijnen uit te werken. Dat plan is klaar, maar nog niet voorgesteld. Als Netanyahu zichzelf als premier kan opvolgen, zal Trump het plan snel op tafel leggen. Zo goed als zeker zitten daar onderdelen in die bij de Palestijnen moeilijk zullen vallen.

Zo zouden Trump en Netanyahu delen van de Westelijke Jordaanoever willen annexeren - officieel laten aansluiten bij Israël dus. Dat heeft Netanyahu vorige week nog aangekondigd, met landkaart en aanwijsstok (zie foto bovenaan). Hij wil beginnen met de Jordaanvallei, aan de grens met Jordanië. Maar op termijn wil hij, naar eigen zeggen, de meeste Joodse nederzettingen die nu over de Westelijke Jordaanoever verspreid liggen, bij Israël aanhechten. 

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

En wat met het onderzoek tegen Netanyahu?

Je zou het bijna vergeten, maar er hangen Netanyahu nog rechtszaken boven het hoofd. Of beter gezegd: er loopt een vooronderzoek tegen hem voor misbruik van vertrouwen, fraude en corruptie, in drie verschillende dossiers. De procureur-generaal van Israël overweegt om de premier daarvoor ook daadwerkelijk aan te klagen, maar hij heeft hem nog een kans gegeven. Op 2 en 3 oktober staat er een hoorzitting gepland waarin Netanyahu zich mag verdedigen. Daarvan zal afhangen of er een proces komt of niet. 

Die juridische perikelen doorkruisen Netanyahu's politieke ambities en het hele verkiezingsproces. Want als Netanyahu vervolgd wordt, dan kan er van alles gebeuren. Zou hij de verkiezingen winnen en snel een meerderheid kunnen vormen, dan zal hij allicht nog proberen om via het nieuw verkozen parlement een wet te laten goedkeuren die hem immuniteit verleent en uit de wind zet.

Als hij de verkiezingen verliest én ook nog eens vervolgd wordt, dan dreigt zijn positie als leider van Likoed in het gedrang te komen. Of hij kan een deal sluiten met andere politici: in ruil voor hun steun voor immuniteit belooft hij hen het premierschap in een latere fase door te geven. 

Het is allemaal speculatie, maar in die speculaties is kingmaker Avigdor Lieberman nooit ver weg. Voor Netanyahu is het erop of eronder. Zijn juridische problemen moet hij hoe dan ook het hoofd bieden, en daarin zullen de komende weken bepalend zijn. Maar met een stevige verkiezingsuitslag is hij beter gewapend om een proces af te wenden dan met een zwakke score in de stembusslag.

Herbekijk de analyse van buitenlandjournalist Bert De Vroey in "Het Journaal":

Video player inladen...