Op reis met Vlaamse meesters: De welriekende kapel aan de kwalijk riekende autosnelweg

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden.  Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu.

Vandaag: "Kapel van Onze Lieve Vrouw van Welriekende" van Rik Wouters uit 1913 of het artistieke geluk aan de eens zo vredige rand van het Zoniënwoud

Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, www.lukasweb.be – Art in Flanders, foto Hugo Maertens

Vlak tegen de Brusselse Ring  op het grondgebied van Hoeilaart ligt  de Kapel Onze-Lieve-Vrouw van Willerieken. Sinds de jaren zeventig scheurt de R0 er door het Zoniënwoud. Natuurlijk hadden de bouwers van de eerste versie van de kapel nooit verwacht dat de religieuze harmonie verstoord zou worden door voorbij razend verkeer. De kapel gaf tevens haar naam aan de Welriekende Dreef, een groene dreef die eeuwen de dorpen Oudergem, Groenendaal, Hoeilaart, Jezus-Eik en Bosvoorde verbond.  Ook de bedenkers van die straatnaam hadden nooit kunnen vermoeden dat hun straat een weinig welriekende toekomst tegemoet ging.

De Welriekende Dreef werd een nationale beroemdheid dankzij de dagelijkse vermelding in het verkeersnieuws. De dreef was een referentiepunt om de exploderende files op de Brusselse Ring aan te duiden. Vandaag worden enkel nog gemeentenamen gebruikt en heet de plek gewoon "nabij Oudergem". De uitlaatgassen rond de Welriekende Dreef  zijn echter niet verminderd. De sereniteit waarin schilder Rik Wouters de kapel aan het doek toevertrouwde, is nooit meer terug gekeerd.

Feest van licht en kleur

Wouters woonde met zijn vrouw Nel in Bosvoorde, aan de rand van het groene Zoniënwoud en op loopafstand van de kapel. Hij schilderde het gebouw in 1913 in zijn meest productieve en gelukkige periode, net voor de oorlog. Hij had de Franse impressionisten ontdekt en stoeide met kleuren. Zijn "Kapel van Onze Lieve Vrouw van Welriekende" werd een feest van licht en kleur. De kapel en haar weelderige omgeving lokte trouwens vaker artiesten. De Franse beeldhouwer Auguste Rodin beweerde er zelfs zijn "woeste muze" ontdekt te hebben.

Tegen koorts en liefdeskoorts

De oorsprong van de kapel gaat terug tot in de vijftiende eeuw. Op de plek waar een Mariabeeldje in een boom mirakels verricht zou hebben, liet Maximiliaan van Oostenrijk de kapel bouwen. Vermoed wordt dat Maria aanbeden werd als Onze-Lieve-Vrouw van Willerieken omdat het er naar bos en geurige kruiden rook. Of zouden de overleveringen kloppen die zeggen dat Maria elke lente op Maria-Boodschap heerlijk begon te geuren?

Met de stenen van het oude gebedshuisje kreeg de kapel in 1864 enkele tientallen meters verder haar huidige vorm. Al die tijd kon Onze-Lieve-Vrouw aangeroepen worden tegen koorts, en een variant, liefdeskoorts. Meisjes baden tot "onze welriekende" om de partner van hun dromen te vinden. Om Maria een zetje te geven bonden ze een kousenband aan de poort van de kapel.

Kaakbeenkanker

Schilder Rik Wouters had weinig met religie, maar des te meer met de natuur. Lang kon hij echter niet meer genieten van het Zoniënwoud. Nog voor het begin van de eerste wereldoorlog moest hij onder de wapens.  Hij vocht in de eerste oorlogsmaanden en zag de oorlogsgruwel.  Hij kwam terecht in een Nederlands interneringskamp waar kaakbeenkanker werd vastgesteld. In 1916 zou hij in Nederland op 33-jarige leeftijd overlijden. Van de prille artistieke erkenning van voor de oorlog heeft Wouters nauwelijks kunnen genieten. Het tragische lot van de kunstenaar zal altijd blijven afsteken tegen de levenslust van zijn schilder- en beeldhouwkunst.

Behoud de begeerte

Het is Onze-Lieve-Vrouw van Willerieken niet veel beter vergaan. Ze ligt op de grens van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, moeilijk bereikbaar en geïsoleerd naast een jachtige asfaltstrook. In een tijd waarin bedevaarten een anachronisme zijn. Laat staan dat versregels van Hugo Claus haar zouden behaagd hebben. In zijn notoir gedicht "Behoud de begeerte" associeerde de dichter de Welriekende Dreef met het naakte lichaam van een vrouw.

"Kapel van Onze Lieve Vrouw van Welriekende" van Rik Wouters hangt in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen