Andrew Brookes AB Still Ltd

Cybertroepen lanceren in minstens 70 landen desinformatiecampagnes om publieke opinie te misleiden

Onderzoekers van de Universiteit van Oxford in Engeland stellen vast dat in minstens 70 landen georganiseerde socialemediacampagnes lopen die met desinformatie mensen bewust misleiden. En zelfs onderdrukken. De campagnes zijn gelanceerd door overheden en politieke partijen. ‘Cybertroepen’, zo omschrijft het rapport van de onderzoekers de makers en verspreiders van die digitale propaganda. Facebook blijft hét platform waar desinformatie wordt verspreid.

"De manipulatie van de publieke opinie via sociale media is een kritieke bedreiging voor onze samenleving”, waarschuwt het rapport. Waar twee jaar geleden de onderzoekers nog maar in 28 landen georganiseerde manipulatiecampagnes zagen via sociale media, is dat aantal nu gestegen tot 70. Zowel overheden als politieke partijen gaan aan de slag met desinformatie en dat mag je heel breed zien.

Voormalig Amerikaans presidentskandidaat Mitt Romney die valse volgers kocht op sociale media, de regering van Guatemala die gehackte en gestolen socialemedia-accounts gebruikt om andersdenkende stemmen het zwijgen op te leggen, de massale verspreiding van nepnieuws via WhatsApp tijdens de presidentsverkiezingen in Brazilië of de Chinese overheid die met de recente protesten in Hongkong voor het eerst buiten de landsgrenzen actief foute informatie gaat verspreiden. Allemaal voorbeelden van wat desinformatie wordt genoemd.

We gebruiken hier trouwens bewust niet het woord nepnieuws of ‘fake news’. Nepnieuws, waarbij verzonnen 'nieuws' wordt gefabriceerd, is net als politieke propaganda of gemanipuleerde foto’s en video’s, een vorm van desinformatie.

De landen in donkerblauw tonen waar desinformatie actief wordt ingezet.

De onderzoekers van Oxford deden een beroep op nieuwsorganisaties, burgerbewegingen en lokale overheden voor hun onderzoek. In de 70 landen waar ‘cybertroepen’ actief de publieke opinie bestoken met gemanipuleerde informatie, houdt minstens één politieke partij of overheidsinstantie zich actief bezig met manipulatie via sociale media. België wordt niet genoemd in het onderzoek.

De verspreiding van politieke propaganda is niet nieuw, maar uiteraard is de schaal waarop socialemedianetwerken daartoe bijdragen gigantisch. De meeste landen gebruiken die netwerken om vooral in eigen land de publieke opinie te beïnvloeden, maar minstens zeven landen probeerden met gemanipuleerde informatie wereldwijd mensen, politici en overheden te beïnvloeden. Het gaat om China, India, Iran, Pakistan, Rusland, Saudi-Arabië en Venezuela.

Berichten verwijderd door Facebook die worden gelinkt aan een 'Iraans netwerk'.

Het 'Digitaal Arsenaal' wordt groter

In veel landen waar - wat het onderzoek bestempelt als - autoritaire regimes aan de macht zijn, is de digitale verspreiding van desinformatie een strategisch politiek instrument geworden. En van Bahrein tot Zimbabwe gebeurt dat in combinatie met het schaduwen van tegenstanders, censuur en geweld in de 'echte' wereld.

Via sociale media verspreiden de regimes massaal propaganda terwijl ze tegelijkertijd ook het vrij gebruik van internet door anderen inperken. Door de manipulatie van de juiste informatie worden - in combinatie met fysieke dreigingen in het echte leven - fundamentele mensenrechten onderdrukt, wordt de politieke oppositie in diskrediet gebracht en politieke dissidenten het zwijgen opgelegd. In Tadzjikistan werden bijvoorbeeld studenten ingehuurd om valse profielen op sociale media aan te maken om regeringsgezinde standpunten te verspreiden. 

Gemanipuleerde foto's, berichten en video’s zijn de meest voorkomende vormen. In 52 van de 70 landen die de onderzoekers analyseerden, werden memes, - specifieke online ‘cartoons’ met een politieke boodschap -, websites met verzonnen nieuws of gemanipuleerde foto’s, video’s en audiofragmenten gecreëerd om mensen te misleiden. En die doken niet alleen spontaan op in de tijdslijn van veel mensen, maar er werd ook voor betaald door het kopen van advertenties. Ook ‘trollen’, online mensen pesten, en 'doxing', de privégegevens van mensen online te grabbel gooien met de impliciete of expliciete bedoeling hen lastig te vallen, zijn veelgebruikte tactieken. Voor overheden en politieke partijen in 47 landen is het actief ‘trollen’ van mensen een onderdeel van hun digitaal arsenaal.  

Het netwerk waar de meeste desinformatie wordt verspreid en waar de meeste tactieken worden gebruikt blijft Facebook. Een belangrijke verklaring is dat Facebook zo groot is. Er zijn wereldwijd meer dan 2,5 miljard gebruikers. En Facebook wordt gebruikt om met vrienden te communiceren, om het nieuws te lezen, er zijn gigantisch veel groepen te vinden waar mensen onderling praten, … Ook op Instagram en via WhatsApp – ook eigendom van Facebook-, groeit desinformatie. Net als op YouTube, eigendom van Google.

Facebook doet actief inspanningen om gemanipuleerde informatie weg te houden van hun platform. Zo hebben ze wereldwijd 'factcheckers' in dienst die daarbij helpen en bijna 30.000 zogenoemde ‘content moderatoren’. En er is natuurlijk de technologie. Maar ook de technieken van de ‘cybertroepen’ worden verfijnder en slimmer. "We weten ook dat dit werk nooit af is en we kunnen dit niet alleen doen", zegt een woordvoerder van Facebook. "Daarom werken we samen met beleidsmakers, academici en externe deskundigen om ervoor te zorgen dat we ons blijven verbeteren."

Cybertroepen leiden mekaar wereldwijd op

Ook de rol van China in het verspreiden van desinformatie is veranderd. China maakte tot voor kort zelden gebruik van sociale media om de publieke opinie in andere landen te manipuleren. De Chinese overheid gebruikte vooral binnenlandse netwerken zoals Weibo, WeChat en QQ om desinformatie te verspreiden. Maar met de protesten dit jaar in Hongkong begon de Chinese regering wereldwijd sociale media in te zetten om de voorvechters van de democratie in Hongkong af te schilderen als gewelddadige radicalen. Het gebruik van de technologie achter de sociale media om meer geopolitieke macht en invloed te krijgen zal alleen maar toenemen. 

Een voorbeeld van account op Twitter, aangestuurd door de Chinese overheid.

De onderzoekers vonden ook bewijs dat kennis over bepaalde tactieken wereldwijd worden gedeeld. Zo kregen sommige militaire leiders in Myanmar, waar sociale media worden ingezet in de haat tegen de Rohingya-vluchtelingen, training van Russische 'cybertroepen'. Mensen in Sri Lanka kregen dan weer in India een opleiding en uit gelekte e-mails bleek ook dat het ‘Information Network Agency’ in Ethiopië mensen naar China stuurde voor een opleiding. 

En dit is nog maar het begin

“Digitale propaganda is een alledaags onderdeel geworden van de digitale publieke ruimte”, besluiten onderzoekers Samantha Bradshaw en Philip N. Howard. “De digitale propaganda gaat niet meteen verdwijnen. Integendeel, ze gaat nog evolueren. Technologieën als kunstmatige intelligentie, ‘virtuele realiteit’, of ‘het internet der dingen’ zijn op het punt gekomen dat ze een samenleving en de politiek fundamenteel kunnen hervormen. We staan voor grote uitdagingen waarin de socialemediabedrijven een grote rol spelen.

Een sterke democratie geeft mensen toegang tot kwalitatieve en betrouwbare informatie en de mogelijkheid voor mensen om samen te komen om te debatteren en te overleggen. Zijn de sociale media een platform bij uitstek om dat mee te organiseren of versterken ze boodschappen die de mensen fout informeren en enkel verslaafd maken aan hun apps die ze ontwikkelen? 

Beluister het gesprek met Tim Verheyden uit "De wereld vandaag" hier: