Het embleem van China met communistische elementen, maar ook met de Poort van de Hemelse Vrede. Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

70 jaar communistische Volksrepubliek in China: de metamorfose van een land

Op 1 oktober 1949 riep de communistische leider Mao Zedong in Peking de nieuwe Volksrepubliek uit en begon een nieuw hoofdstuk in de 5.000 jaar oude geschiedenis van China. Na veel "ups and downs" is het verarmde land van toen opnieuw uitgegroeid tot een wereldmacht, maar er blijven intern en extern veel uitdagingen en spanningen.

70 jaar geleden riep Mao Zedong de Volksrepubliek China uit vanop de Poort van de Hemelse Vrede, de hoofdtoegang tot het oude keizerlijke paleis en aan de andere kant het Tiananmen-plein. Een plek waar eerder en ook nadien veel geschiedenis geschreven is. (Lees verder onder de foto).

Mao Zedong roept de Volksrepubliek China uit op de Poort van de Hemelse Vrede in Peking. Foto: Hou Bu.

China had toen een woelige en bloedige halve eeuw achter de rug: van opstanden tegen het Qing-keizerrijk, een moeilijke overgang naar de Republiek China onder de presidenten Yuan Shikai (1911-1916), de nationalist Sun Yatsen (1917-1925) en maarschalk Chiang Kai-shek (1925-1949 en nadien president van Taiwan). Burgeroorlogen tussen krijgsheren onderling, tussen de nationalisten (van Chiang) en communisten (onder Mao) en vooral de Japanse bezetting van het industriële oosten hadden China genekt.

Mao kwam dan ook niet zomaar aan de macht: hij vulde -moreel, militair en politiek- het vacuüm op dat ontstond door het ineenstorten van het Chiang Kai-shek-regime eind de jaren 40. Die laatste werd overigens niet helemaal verslagen, maar trok zich met zijn troepen terug op het eiland Formosa, dat sindsdien als Taiwan door het leven gaat.

Video player inladen...

Mao vestigde een communistische staat

De communistische partij van China (CCP) had eerder al "bevrijde gebieden" op het platteland onder controle, maar moest zich nu aanpassen aan de grote steden. De eerste grote hervorming was die van de landbouw, waar op brutale manier de heersende klasse van grondbezitters grotendeels werd uitgeroeid door de CCP opgehitste landarbeiders en boeren om die uiteindelijk onder te brengen in collectivistische volkscommunes.

Een revolutie is een opstand, een daad van geweld waarbij de ene klasse de andere omverwerpt

De communistische leider Mao Zedong

In de grote steden toonde Mao zich aanvankelijk terughoudender en wou de partij de middenstand en kleine bourgeoisie met arbeiders en boeren inschakelen in het nieuwe regime. Pas jaren later zouden die ook onder een strakke partijdiscipline vallen. Via grote "vijfjarenplannen" naar sovjetmodel moest er een snelle industrialisering op gang komen en dat lukte nog relatief goed ook. Voor het eerst in decennia kende China in de jaren 50 geen binnenlandse oorlogen of opstanden en veel mensen snakten naar die stabiliteit. 

Buitenlands kende het wel oorlogen, namelijk die in Korea toen door de Amerikanen geleide VN-troepen (met onder meer Belgen) en Chinese communistische strijders elkaar in een wurggreep hielden (1950-1953). Had Mao daarvoor contacten met de VS en het Westen, dan werden die toen doorgeknipt en haalde hij de banden aan met het blok rond de Sovjet-Unie, maar ook met neutrale staten zoals India, het Indonesië van Sukarno en het Egypte van Nasser. Pas na de breuk met de Sovjet-Unie zou Mao in 1972 opnieuw de hand reiken aan VS-president Richard Nixon en het Westen.

Machtsstrijd in het paleis

De catastrofale economische "Grote sprong voorwaarts" die Mao eind de jaren 50 doordrukte en die tot grote hongersnood leidde, bracht hem ook in eigen rangen in diskrediet. "Gematigden" zoals president Liu Shaoqi (met in zijn zog Deng Xiaoping) probeerden begin de jaren 60 met voorzichtige hervormingen het marxistische keurslijf rond de economie wat minder knellend te maken. Mao ontketende in 1966 de "Anti-) Culturele Revolutie" die niet zo zeer "reactionaire elementen", maar vooral zijn rivalen binnen het regime uitschakelden en tegelijk ook veel "onnodig" erfgoed en cultuur verwoestte. (Lees verder onder de foto). 

Twee slachtoffers van de Culturele Revolutie worden in 1967 doorheen Peking gereden. 1967 AP

Het opzet slaagde grotendeels, maar de door Mao's propaganda en personencultus opgehitste jongeren van de Rode Gardes stortten het land in een bloedbad en een chaos waaruit het slechts een decennium later zou  uit opstaan en die een generatie lang littekens in het collectieve geheugen zou slaan. 

De dood van Mao Zedong in 1976 was het sluitstuk. Na een overgangsperiode onder zijn luitenant Hua Guofeng, verschoof de macht naar de kliek rond Deng Xiaoping en die zette in de jaren 80 China op weg naar economische en sociale hervormingen zonder weerga.

De draak staat op uit het moeras

Onder Deng versnelde de economische liberalisering, eerst in de landbouw, nadien in de industrie en andere sectoren. Het werkte: de kat ving muizen en de Chinese economie groeide uit de ketens waarin die tevoren vastzat. Het ging met vallen en opstaan en de corruptie en ongelijkheid namen fors toe met sociale spanningen tot gevolg. (Lees verder onder de foto).

Deng Xiaoping gooide de grenzen open voor investeringen: hier bezoekt hij Japanse arbeiders in Tokio in 1978. 1978 AP

Die culmineerden in de protestbewegingen van eind de jaren 80 -die deels gehoor kregen binnen het regime- tot het volksprotest dat in juni 1989 bloedig werd neergeslagen op het Tiananmenplein in Peking. Deng maakte daarmee duidelijk dat de liberalisering niet sloeg op democratie, de mensenrechten of de politiek, waar de communistische partij geen tegenspraak duldde, enkel op het economische vlak en op dat terrein gingen de hervormingen gestaag door.

Het maakt niet uit of een kat nu wit of zwart is, zolang ze maar muizen vangt

Deng Xiaoping relativeert het belang van ideologie in de economie

Lang na het aftreden en de dood van Deng Xiaoping is dat nog zo. China is inmiddels uitgegroeid tot een politieke, diplomatieke en economische speler van wereldformaat. Sinds de jaren 60 is het een atoommacht, zij het een kleine. De overdracht van de Britse kolonie Hongkong in 1997 en het Portugese Macao in 1999 zette symbolisch een punt achter wat China lange tijd als buitenlands kolonialisme en inmenging zag. China probeert nu ook zijn macht te projecteren in de strategisch belangrijke Zuid-Chinese Zee, in de Indische Oceaan, in Centraal-Azië en in Afrika via wat de nieuwe Zijderoute genoemd wordt.

Waarheen moet het nu?

De 70e verjaardag van de Volksrepubliek wordt symbolisch dan wel met veel militair machtsvertoon gevierd, de levensstandaard is enorm toegenomen en er is opnieuw een rijke bovenklasse en een welvarende middenklasse, wat de politieke rust verklaart.

Toch heerst er nog veel armoede, vooral dan op het platteland en bij de uitgebuite arbeiders in de industrie die ellenlange uren werken. De economische groei is teruggevallen tot het laagste peil in 30 jaar en dat ligt niet enkel aan de handelsoorlog met Amerika. Tevoren al trokken investeringen en productie weg naar goedkopere landen zoals Vietnam, Indonesië, India en Bangladesh. (Lees verder onder de foto).

Een fabriek van het Taiwanese concern Foxconn in China waar elektronica wordt gemaakt. AP2010

Tegelijk vloeit veel kapitaal weg uit China en zoeken vermogende jongeren (onder hen dochters en zonen van machthebbers) in het buitenland (meer stabiele) oorden op, wat niet echt vertrouwen toont. De repressie van minderheden (Oeigoeren in Xinjiang) en regio's zoals Tibet blijft voortduren en schendingen van mensenrechten en juridische willekeur kunnen iedereen treffen. Intern groeien de spanningen nu president Xi Jinping vorig jaar de door Deng Xiaoping ingevoerde maximum-regeertermijn heeft afgeschaft. Intussen weet het regime zich al maanden geen raad met het volksprotest in Hongkong. 

In elk geval blijft de Volksrepubliek een erg autoritaire staat geregeerd door schimmige machtscenakels binnen de partij. Meer dan onder Mao bestaat het gevaar dat dat regime zijn ideologie en economische systeem samen met zijn invloed wil exporteren naar de rest van de wereld en een rivaal wordt voor het liberaaldemocratische model.

Het protest in Hongkong toont het verschil aan tussen die regio en de rest van China. Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Bekijk hier het verslag over de parade in het VRT-Journaal:

Video player inladen...

Meest gelezen