Video player inladen...

Constantin Brancusi: de man die de definitie van beeldhouwkunst (letterlijk) veranderde

Wie kennis wil maken met Constantin Brancusi (1876-1957), een van de pioniers van de moderne beeldhouwkunst, kan vanaf morgen terecht in Bozar. Van over de hele wereld zijn er topstukken van de Roemeens-Franse kunstenaar voor het eerst naar Brussel gereisd. Die tonen zijn zoektocht naar de essentie van de dingen. Brancusi verliet de traditionele paden van de beeldhouwkunst en ging radicaal zijn eigen weg. Ondanks de weerstand die zijn werk soms opriep, groeide hij uit tot een van de meest invloedrijke beeldhouwers van de 20e eeuw.

Als arme boerenzoon met artistiek talent had Brancusi perfect zijn brood kunnen verdienen met traditioneel Roemeens houtsnijwerk of door portretten te boetseren in de stijl van de Franse beeldhouwer Auguste Rodin, die begin 20e eeuw op het toppunt van zijn roem was. Maar hij wou iets anders. Hij wou de grenzen van de beeldhouwkunst verleggen en zelf een grootmeester worden.

Pelgrimstocht van Roemenië naar Parijs

Brancusi wordt in 1876 geboren op het Roemeense platteland. Zijn vader sterft als hij 9 jaar oud is. Op zijn 11e trekt hij thuis weg en overleeft hij door her en der klusjes op te knappen. Hij werkt bij een tonnenmaker, een pottenbakker en in een ververij. Hij verblijft een tijdje in een herberg. De cafébaas ziet dat de jongen artistiek talent heeft en moedigt hem aan om naar de lokale Kunstnijverheidsschool te gaan. Als hij 22 jaar is, kan hij via een studiebeurs beeldhouwles volgen aan de School voor Schone Kunsten in Boekarest. 

Als hij afgestudeerd is en zijn legerdienst gedaan heeft, vertrekt hij naar Parijs. De Franse hoofdstad is op dat moment het kunstencentrum van Europa. Hij legt het grootste deel van de reis te voet af, maar hier en daar blijft hij plakken om geld te verdienen en af en toe neemt hij ook de trein. Als hij op 14 juli 1904 aankomt in Parijs, zet hij zichzelf graag in de markt als de pelgrim van de kunst die te voet van Roemenië naar de Lichtstad trok. Het is tekenend voor Brancusi. Hij is enorm bezig met zijn imago en wil zelf controle over hoe hij zijn werk en zichzelf presenteert. Daarom stort hij zich naast beeldhouwen ook op fotografie. 

(lees voort onder de foto)

Constantin Brancusi in zijn atelier in Parijs. Rechts in het midden staat zijn werk "Leda", een gestileerde zwaan. Centre Pompidou, MNAM-CCI, Dist.RMN-Grand Palais - Philippe Migeat

"De kus": onafhankelijkheidsverklaring

Brancusi krijgt vrij snel voet aan de grond als beeldhouwer in Parijs. Hij kan de aandacht trekken van Auguste Rodin, die op dat moment wereldvermaard is voor zijn zwierige, natuurgetrouwe beelden. Hij mag in het atelier van Rodin gaan werken, maar hij blijft niet lang. Brancusi wil zijn eigen visie uitwerken en dat kan niet in de schaduw van een artistieke reus. Hij heeft er genoeg van om zijn werken eerst waarheidsgetrouw te boetseren naar model en dan af te gieten in brons of uit te kappen. Hij wil direct het blok steen te lijf gaan. 

links: "De kus" van Auguste Rodin uit 1886 (foto: Musée Rodin - Parijs), rechts: "De kus" van Constantin Brancusi uit 1907 nu te zien in Bozar.

In 1907 maakt hij op die manier “De kus”. Als je het werk naast een foto van “De kus” van Rodin zet - een beeldhouwwerk dat 20 jaar ouder is -, zie je meteen wat Brancusi anders wil doen. Hij gaat voor een uitgepuurde vorm die symbool staat voor de eeuwige liefde. Met slechts een paar lijnen geeft hij het koppel weer dat innig verstrengeld is in een omhelzing. Veertig jaar lang werkt hij verder op dit thema. Hij blijft de vormen vereenvoudigen in zijn eeuwige zoektocht naar de essentie. Op den duur blijft enkel een lijnenspel over, dat hij gebruikt om zijn liefdesbrieven te ondertekenen. 

"Het begin van de wereld": de zuivere vorm

Een ander vaak terugkerend thema in het werk van Brancusi is het liggende eivormige hoofd. In 1908 stemt hij per uitzondering toe om een portret te maken van barones Renée Irana Franchon. Hij probeert eerst nog min of meer een gelijkend portret te maken, maar hij is niet tevreden. Dan komt hij op het idee om het hoofd neer te leggen, de hals weg te laten en maar een paar gelaatstrekken over te houden. "De slapende muze" is geboren (zie foto van bronzen beeld helemaal bovenaan het artikel). 

Het begin van de wereld (1920)

Ook dit thema blijft hij hernemen. Sommigen zien in "Het begin van de wereld" (1920) het hoogtepunt van zijn reeks liggende hoofden. Wat nog overblijft is een perfect gepolijste eivorm in marmer, een symbool van zuiverheid. Het werk wordt gepresenteerd op een spiegelende schijf, waardoor het lijkt te zweven boven zijn stenen sokkel. Brancusi wil hiermee een spiritueel effect bereiken. Hij wil zijn sculpturen laten opstijgen en losmaken van de realiteit.

"De vis": beweging vatten in steen en brons

Naast mensen vormen ook vissen en vogels een belangrijke inspiratiebron voor Brancusi. Ze staan centraal in zijn zoektocht naar het vatten van beweging. Over zijn afbeeldingen van een vis zei Brancusi: "Als ik zijn vinnen, zijn ogen en zijn schubben had weergegeven, zou ik hem laten stoppen met bewegen, zodat ik maar een fractie van de werkelijkheid zou weergeven. Ik heb een glimp willen laten zien van zijn ziel." De vissen die Brancusi maakt in steen en brons kunnen ook letterlijk bewegen, want ze zijn verbonden met hun sokkel door een staafje dat kan ronddraaien.

"De vis" (1926)

Als het om beweging gaat is een van zijn topstukken "Leda" (1926), een bronzen beeld van een gestileerde zwaan. Het werk stond permanent in het atelier van Brancusi. Als er bezoek kwam, liet hij het ronddraaien, waardoor er een adembenemend lichtspel ontstond. De interactie tussen zijn werk en de ruimte, vond hij heel belangrijk. Hij maakte veel gebruik van glanzende oppervlakten om zo de ruimte te laten weerspiegelen in het werk en het licht te laten weerkaatsen. Op de tentoonstelling in Bozar wordt het werk gepresenteerd samen met een film waarin het beweegt.

"Leda" (1926)

Vogel in de ruimte: wat is kunst?

Tot slot verdient "Vogel in de ruimte" hier nog een speciale vermelding. Het is een reeks van werken waarin Brancusi de essentie van de vogel wil vatten. Hij laat de veren en de vleugels weg en rekt het lichaam uit. Het lijkt erop alsof de vogel elk moment gelanceerd kan worden, als een raket de ruimte in.

Een bronzen stuk uit de reeks reist in 1926 naar de Verenigde Staten waar het tentoongesteld wordt samen met 19 andere werken van Brancusi. Maar de Amerikaanse douane doet moeilijk. Zij zien geen kunstwerk, maar een metalen staaf en daar moeten per gewicht taksen op betaald worden.

Foto's van het werk "Vogel in de ruimte" op de tentoonstelling in Bozar.

Brancusi is kwaad en start een proces dat ruim twee jaar aansleept. Het proces doet veel stof opwaaien en zorgt voor een pittige discussie over wat kunst is en wat niet. In de Amerikaanse kranten staan titels zoals, "Whatever this may be, it is not art"(Wat dit ook mag zijn, het is geen kunst), "Don't laugh, now! This is art with a capital A" (Niet lachen nu! Dit is kunst met een grote K) en "How they know it's "A bird" and are sure it is art" (Hoe ze weten dat het "Een vogel" is en zeker zijn dat het kunst is - waarbij "ze" kunstenaars en bewonderaars zijn die het op het proces opnemen voor Brancusi). 

Uiteindelijk beslist de rechter dat het werk weldegelijk kunst is. Het voldoet dan wel niet aan de historische definitie van beeldhouwkunst, zoals die in de Amerikaanse wetgeving staat, maar de rechter erkent dat er ondertussen een nieuwe stroming ontstaan is in de kunst. 

De Amerikanen zijn de enigen die mij begrijpen

Constantin Brancusi

Ondanks het proces en de spot in de Amerikaanse media krijgt het werk van Brancusi al vroeg erkenning in de Verenigde Staten. In 1914 krijgt hij er zijn eerste solotentoonstelling. In Europa moet hij daar op wachten tot 1955, twee jaar voor zijn dood. Dan is er een overzicht van zijn werk te zien in de Roemeense hoofdstad Boekarest. Het zijn ook in eerste instantie Amerikaanse verzamelaars die zijn werk aankopen. Pas in 1947 koopt het Nationaal Museum voor Moderne Kunst in Parijs een werk van hem. "Zonder de Amerikanen had ik dit alles niet kunnen maken, had ik niet eens kunnen bestaan", zei hij daarover. "De Amerikanen zijn de enigen die mij begrijpen."

Europalia Romania

De tentoonstelling over Brancusi in Bozar in Brussel komt bijna 25 jaar na de laatste solotentoonstelling over de kunstenaar in Parijs. Ze vormt een van de hoogtepunten van het cultuurfestival Europalia dat dit jaar zijn 50e verjaardag viert. Het cultuurfestival nodigt om de twee jaar een ander gastland uit. Dit jaar is dat Roemenië. De komende maanden organiseert Europalia 28 tentoonstellingen, 105 performances, 84 concerten, 30 filmvertoningen, 25 literaire evenementen en 27 nieuwe creaties. Het volledige programma vindt u hier.

De expo "Perspectives" in Bozar vertelt over het ontstaan van de Roemeense identiteit in de 19e eeuw en de val van Ceausescu in 1989.

Bekijk het verslag uit "Het Journaal" hier: 

Video player inladen...

"Brancusi" loopt van 2 oktober 2019 tot 12 januari 2020 in Bozar/Paleis voor Schone Kunsten in Brussel. Met hetzelfde toegangsticket kunt u ook naar de expo "Perspectives" over het ontstaan van de Roemeense identiteit in de 19e eeuw en de val van Ceausescu in 1989. De expo's in Bozar zijn gratis te bezoeken met de museumpass.