Hoe kan je genomineerd worden voor een (wetenschappelijke) Nobelprijs?

Volgende week worden opnieuw de Nobelprijzen uitgereikt. Wie er genomineerd is, weten we zoals steeds niet. Wat we wel weten, is hoe de procedure om genomineerd te worden verloopt. Het zal niemand verwonderen dat die voor een groot deel een Scandinavische aangelegenheid is, al wordt er voor gezorgd dat ook de rest van de wereld vertegenwoordigd is. De nominaties gebeuren op uitnodiging en zichzelf nomineren is volledig uit den boze.

Bekijk hieronder de explainervideo "Wat is de Nobelprijs?":

Video player inladen...

Zoals gewoonlijk bijten de wetenschappelijke Nobelprijzen maandag de spits af met fysiologie of geneeskunde, dinsdag volgt fysica en woensdag is het dan aan scheikunde. Donderdag is het de beurt aan de Nobelprijs voor Literatuur, vrijdag die voor de Vrede, en de maandag daarop, de 14e, volgt dan de Prijs in Economische Wetenschappen van de Zweedse Centrale Bank ter nagedachtenis van Alfred Nobel, de meest recente prijs en geen Nobelprijs.   

De Koninklijke Zweedse Academie der Wetenschappen speelt een zeer belangrijke rol bij de nominaties voor de wetenschappelijke prijzen, ook voor de prijs voor Economie, de Nobelprijs voor de Vrede is een buitenbeentje waarover in Noorwegen wordt beslist. 

De genomineerden voor de wetenschappelijke prijzen moeten personen zijn - enkel voor de Nobelprijs voor de Vrede kan het ook om organisaties gaan - en er worden jaarlijks maximaal drie mensen bekroond voor maximaal twee verschillende ontdekkingen. 

Oorspronkelijk was het de bedoeling een ontdekking uit het jaar voor de toekenning van de prijs te bekronen, en in de beginjaren van de Nobelprijzen werden meestal recente ontdekkingen bekroond. Na een aantal kwalijke missers, zoals de bekroning van de ontdekking van een parasiet die kanker veroorzaakt in 1926, is er meer tijd gaan zitten tussen de ontdekking en de bekroning.

Nu worden meestal ontdekkingen bekroond die de tand des tijds hebben weerstaan, en de Nobelassemblee beschouwt de bepaling 'uit het voorgaande jaar'  nu als 'het voorgaande jaar waarin de volledige impact van de ontdekking duidelijk is geworden'. 

De nominaties worden niet bekendgemaakt, ook de genomineerden zelf worden niet op de hoogte gebracht. Zowel de nominaties als alle aantekeningen over besprekingen van de genomineerden blijven 50 jaar lang achter slot en grendel, daarna worden ze vrijgegeven. Binnen een tiental jaar kunnen Vlaamse geïnteresseerden dus beginnen nagaan of Hugo Claus ooit genomineerd is geworden voor de Nobelprijs voor Literatuur.

De oorkonde van de Nobelprijs voor Fysica die Albert Einstein heeft gekregen voor zijn ontdekking van de wet van het foto-elektrisch effect. Einstein kreeg de prijs voor het jaar 1921 in 1922, omdat in 21 geen enkele genomineerde voldeed aan de criteria. Public domain

Uitnodigingen

Nominaties kunnen enkel op uitnodiging ingestuurd worden, en de procedure begint voor de drie wetenschappelijke disciplines op dezelfde manier:  het Nobelcomité voor Fysica, het Nobelcomité  voor Scheikunde en het Nobelcomité voor Fysiologie of Geneeskunde stuurt vertrouwelijke uitnodigingsbrieven naar mensen "die competent en gekwalificeerd zijn" om iemand te nomineren. Het gaat per discipline om zo'n 3.000 mensen.

De statuten van de Nobelstichting bepalen wie dat zijn: 

  • de Zweedse en buitenlandse leden van de Koninklijke Zweedse Academie der Wetenschappen voor de verschillende disciplines;
  • leden van de Nobelcomités voor fysica en het comité voor scheikunde voor de fysica- en scheikundeprijs en leden van de Nobelassemblee in het Karolinska Instituut, een befaamde medische onderzoeksuniversiteit in de buurt van Stockholm, voor de geneeskundeprijs; 
  • eerdere laureaten van de Nobelprijs in de verschillende disciplines;
  • volwaardige professoren in de verschillende disciplines aan universiteiten en technische instituten voor fysica en scheikunde, in Zweden, Denemarken, Finland, IJsland en Noorwegen: 
  • professoren in soortgelijke posities in minstens zes - maar normaal gezien honderden - universiteiten die uitgekozen zijn door de Academie der Wetenschappen om te verzekeren dat er een gepaste verdeling is over de verschillende landen; 
  • andere geleerden die de Academie geschikt acht om nominaties in te dienen.

De Koninklijke Zweedse Academie der Wetenschappen is verantwoordelijk voor het uitkiezen van de laureaten, de winnaars, uit de kandidaten die aanbevolen zijn door het Nobelcomité voor scheikunde en het comité voor fysica, de Nobelassemblee van het Karolinska Institutet kiest de laureaten voor geneeskunde uit de kandidaten die aanbevolen zijn door het Nobelcomité voor fysiologie of geneeskunde. 

De Nobelcomités voor fysica en scheikunde bestaan uit vijf stemgerechtigde leden die aangeduid worden door de academie, maar al vele jaren tellen beide comités ook adjunctleden die eveneens mogen stemmen. Het Nobelcomité voor geneeskunde wordt aangeduid door de Nobelassemblee en bestaat uit 5 leden en de secretaris van het Nobelcomité en de Nobelassemblee, die zelf 50 leden telt.

De Nobelcomités zijn de organen die het voorbereidende werk doen. Ze screenen de nominaties en selecteren de voorlopige kandidaten. Het comité voor fysica doet een voorstel dat dan besproken wordt in een groter lichaam, de Fysicaklas van de Academie, die wijzingen kan voorstellen of zelfs een geheel ander voorstel kan doen aan de Academie, het voorstel van het comite voor scheikunde wordt besproken in de Scheikunde Afdeling van de Academie, het voorstel voor geneeskunde wordt besproken in de Nobelassemblee.   

Het 'Stadshuset' (Stadhuis) in Stockholm, waar het jaarlijkse banket ter gelegenheid van de Nobelprijs plaatsvindt.

Precies tijdschema

In september, uiteraard van het vorige jaar, versturen de Nobelcomités de vertrouwelijke uitnodigingen naar de mensen waarover eerder een akkoord bereikt was dat ze het verdienen iemand te nomineren. Het comité voor fysica neemt iets langer zijn tijd en verstuurt ook nog in oktober uitnodigingen. 

Februari is de deadline voor het indienen van nominaties. De ingevulde formulieren moeten ten laatste op 31 januari toekomen, en het Nobelcomité screent dan de nominatie en kiest de voorlopige kandidaten. Het gaat om enkele honderden mensen, zo'n 250 tot 350. 

In maart en mei raadplegen de Nobelcomités gereputeerde experten om het werk van de voorgestelde kandidaten te evalueren.

In juni en augustus werken de comités aan hun evaluatie en schrijven ze een verslag met aanbevelingen voor de Koninklijke Academie en de Nobelassemblee in het geval van de prijs voor geneeskunde.

In september maken de comités hun aanbevelingen over aan de Academie en de Nobelassemblee,  de aanbevelingen worden besproken in twee zittingen van respectievelijk de Scheikunde Afdeling en de Fysica Klas van de Academie, en de Nobelassemblee bespreekt de aanbevelingen voor geneeskunde. Het aantal kandidaten is nu teruggebracht tot een vijftiental. 

Op drie opeenvolgende dagen begIn oktober kiest dan de Nobelassemblee de laureaten voor geneeskunde, en de Koninklijke Zweedse Academie der Wetenschappen de laureaten voor fysica en scheikunde. De beslissing is definitief, en er kan niet tegen in beroep gegaan worden. De laureaten worden op de hoogte gebracht en de beslissing wordt vervolgens openbaar gemaakt. 

Op 10 december krijgen de laureaten hun prijs tijdens een plechtigheid in Stockholm. De winnaars krijgen een medaille en een diploma, en een document dat het geldbedrag bevestigt dat aan de prijs verbonden is. 

De voorkant van een Nobel-medaille met een profiel van Alfred Nobel, zijn naam en zijn geboorte- (nat) en sterfdatum (ob). Public domain