FOTO: De beschuldigden op het proces in 2004 2004 AFP

En toen zat alleen Marc Dutroux nog in de cel

Nu met Michel Lelièvre ook zijn laatste handlanger binnen afzienbare tijd vrij kan komen, is Marc Dutroux het enige lid van zijn bende dat nog achter de tralies blijft. Maar hoelang nog? En hoe komt het dat mensen die zulke gruwelijke misdaden hebben gepleegd, recht hebben op vervroegde vrijlating?

analyse
Philip Heymans
Journalist bij de justitieredactie van VRT NWS

Dat Michel Lelièvre en Michelle Martin op een dag vrij zouden komen, was al duidelijk in 2004, na afloop van het proces-Dutroux. Alleen Marc Dutroux werd toen schuldig bevonden aan moord en veroordeeld tot levenslang. Procureur Michel Bourlet vervolgde de andere drie beklaagden niet voor moord, maar voor andere misdrijven, waarvoor ze sowieso geen levenslange straf konden krijgen.

En dus kreeg Michelle Martin 30 jaar als mededader aan alle opsluitingen en ontvoeringen, met de dood van Julie en Melissa als verzwarende omstandigheid. Lelièvre werd schuldig bevonden aan de ontvoering en opsluiting van An, Eefje, Sabine en Laetitia, met de dood van An en Eefje als verzwarende omstandigheid. Hij liep 25 jaar celstraf op. De vierde beklaagde, Michel Nihoul, werd alleen veroordeeld voor mensenhandel en drugsmisdrijven, en kwam er met vijf jaar van af.

Op dat ogenblik kenden Martin, Lelièvre en Nihoul dus de einddatum van hun gevangenisstraf. Lelièvre liep nadien nog twee jaar extra op voor een drugsmisdrijf, zodat hij uiteindelijk op 4 oktober 2023 een vrij man zou zijn. Martin keek tegen 2026 aan als einddatum. Tegelijk wisten ze vanaf wanneer ze konden vragen om vervroegd vrij te komen. 

Maar een derde van de straf uitzitten?

In het oude systeem, waaronder Martin en Lelièvre vallen, kan een veroordeelde vragen om vroeger vrijgelaten te worden als hij of zij een derde van de straf heeft uitgezeten (in het nieuwe systeem, sinds 2015, kan dat pas na de helft van de straf). Voor Martin was dat dus na 10 jaar in de cel, voor Lelièvre na 8 jaar. Uiteindelijk bleven ze allebei nog langer zitten. Dat heeft te maken met de voorwaarden die worden gesteld: de gevangene moet een woning en een bezigheid hebben (werk of een opleiding).

Daarnaast speelt ook de houding mee tegenover de slachtoffers: is de gevangene bereid om een schadevergoeding te betalen, om de slachtoffers niet lastig te vallen, bestaat de kans dat hij of zij nieuwe misdrijven zal plegen? Al die voorwaarden waren niet evident voor Martin en Lelièvre, daarom heeft het bij hen nog enkele jaren geduurd voor ze effectief een gunstige beslissing kregen. Overigens is dat zo bij de meeste gevangenen die voorwaardelijk vrijkomen: zelden wordt de aanvraag onmiddellijk goedgekeurd. Zeker bij zware criminelen wordt de strafuitvoeringsrechtbank, die over zulke aanvragen oordeelt, steeds strenger.

De slachtoffers kunnen zich laten horen bij die aanvraag. Ze mogen vragen dat de dader niet bij hen in de buurt zou komen bijvoorbeeld. Maar ze mogen zich niet uitspreken over de mogelijke vrijlating zelf. Tenminste niet tijdens de procedure. In de media lieten de ouders van de vermoorde An en Eefje zich wel horen: “Als je 25 jaar celstraf krijgt, dan moet je die ook uitzitten”, zei Betty Marchal, de moeder van An, in "Vandaag". Haar man Paul is het daarmee eens: “Zware criminelen moeten hun straf uitzitten. Als in ons land deze zaak niet als zwaar crimineel wordt gezien, dan vraag ik me af wie zijn straf wel nog moet uitzitten.”

Waarom niet de volledige straf uitzitten?

Een blik op allerlei internetfora leert dat wel meer mensen het daarmee eens zijn: als de rechter een straf oplegt, dan moet die worden uitgezeten. Waarom bestaat er dan zo’n systeem van voorwaardelijke vrijlatingen? Dat is gebaseerd op het idee dat het beter is om gevangenen voor te bereiden op hun terugkeer in de maatschappij. Bijna elke veroordeelde stapt op een dag weer de gevangenis uit, en dan wil je liever dat ze daarbij begeleid worden, is de redenering.

Dat zei de strafuitvoeringsrechtbank ook over Michel Lelièvre: “De rechtbank is van oordeel dat een vervroegde vrijlating onder begeleiding meer garanties biedt voor de maatschappij dan een vrijlating op het einde van de straf, zonder voorwaarden. De opvolging en de controle, samen met de opgelegde voorwaarden en verboden, moeten het risico op nieuwe misdrijven zo klein mogelijk maken. Het biedt ook een extra garantie voor de slachtoffers.”

De rechtbank ziet het dus als voordelig voor de slachtoffers, terwijl die net het omgekeerde willen. Daar redeneert de rechtbank als volgt: stel dat Lelièvre zijn straf helemaal uitzit, dan zou hij op 4 oktober 2023, als hij dat wil, naast een van zijn slachtoffers kunnen gaan wonen. Want op dat ogenblik kan hem geen enkele voorwaarde meer worden opgelegd. Justitie kan Lelièvre dan op geen enkele manier meer controleren. Pas als hij echt een misdrijf zou begaan, kan hij opnieuw worden opgepakt. Dat is trouwens de reden waarom steeds meer criminelen ervoor kiezen om hun straf helemaal uit te zitten, en niet om een voorwaardelijke vrijlating te vragen: als ze dan de gevangenispoort achter zich sluiten, zijn ze vrij om te gaan en te staan waar ze willen, zonder een justitieassistent die over hun schouder meekijkt.

Bovendien mag niet uit het oog worden verloren dat Lelièvre al sinds 1996 in de gevangenis zit. De wereld is in die 23 jaar ingrijpend veranderd. Ook daarop moet hij voorbereid worden. Daarom heeft hij de voorbije jaren al een vijftigtal keer de gevangenis mogen verlaten. Dat is relatief goed verlopen, op een paar momenten na waar hij toch drank of drugs heeft gebruikt. Ook dat hoort erbij in het systeem: mensen stap voor stap begeleiden, met vallen en opstaan, zodat ze klaar zijn tegen het moment waarop ze echt vrijkomen. Volgens de voorstanders biedt dat extra garanties dat ze niet zullen hervallen.

En wat met Dutroux?

Marc Dutroux zit, zoals gezegd, in een andere situatie. Hij is als enige tot levenslang veroordeeld (en daarbovenop tot tien jaar terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank, een eerder symbolische maatregel om te benadrukken dat hij nooit nog een vrij man mag zijn). Dat betekent niet dat hij nooit meer kan vrijkomen. Ook mensen die een levenslange straf hebben gekregen, kunnen een vervroegde vrijlating vragen. Dat doet Dutroux ook al een hele tijd. Zijn nieuwe advocaat, Bruno Dayez, zet zich ook al een paar jaar erg actief in voor een vervroegde vrijlating van zijn cliënt. Over twee weken verschijnt Dutroux daarom weer voor de strafuitvoeringsrechtbank, om een vervroegde vrijlating te vragen. 

Allicht zal Marc Dutroux nooit meer naar de maatschappij terugkeren

Het grote verschil met zijn kompanen is dat Dutroux wel degelijk voor de rest van zijn leven achter de tralies kan worden gehouden. En ja, de meeste mensen die tot levenslang worden veroordeeld, komen ooit wel weer vrij. Maar een handvol mensen zal effectief in de gevangenis sterven. Staf Van Eyken, “de vampier van Muizen”, zit bijvoorbeeld al 47 jaar achter de tralies. Massamoordenaar Freddy Horion heeft al 40 jaar de buitenwereld niet meer gezien. En allicht zal ook Marc Dutroux nooit meer naar de maatschappij terugkeren.

Zijn advocaat kondigde vanmorgen op RTL-TVi aan dat een college van deskundigen moet onderzoeken hoe gevaarlijk Dutroux nog is. Het is uiteraard wachten op de uitkomst daarvan, maar de psychiaters die hem ten tijde van het proces onderzochten, maakten zich weinig illusies: ze noemden hem een ongeneeslijke psychopaat van de ergste soort. Zijn gruwelijke misdaden, de symboolwaarde van zijn zaak, het feit dat hij het heel moeilijk zal hebben om een huis en een bezigheid te vinden, en zijn houding tegenover de slachtoffers zijn andere argumenten om hem nooit meer vrij te laten. 

Meest gelezen