Straks 2 Nobelprijzen voor literatuur, hoe is het zover kunnen komen? En wie zijn de favorieten?

Exact om 13 uur vanmiddag zal de dubbele deur van de Zweedse Academie in Stockholm openzwaaien en maakt de secretaresse de Nobelprijs Literatuur 2019 bekend. Correctie. De laureaten van 2018 en 2019. Twee tegelijk. Vorig jaar was er namelijk geen literatuurprijs. Uitzonderlijk, maar niet uniek.   

Beroering een maand na de bekendmaking van de Nobelprijs 2017 aan Kazuo Ishiguro. 18 vrouwen getuigden bij een Zweedse journaliste over misbruik door Jean-Claude Arnault, cultureel zwaargewicht in Zweden, en man van de voorzitter van het comité dat de literatuurprijs kiest. Pogingen om de geruchten over misbruik in de doofpot te stoppen of te minimaliseren mislukten, een regelrecht schandaal barstte los. Met de bekendmaking van 2 Nobelprijzen letterkunde tegelijk wil het comité de zaak definitief achter zich laten.  

Verkrachting en belangenvermenging

Gesterkt door het #MeToo-schandaal in de Verenigde Staten durfden de 18 vrouwen getuigen over wat Jean-Claude Arnault, een Franse fotograaf, regisseur en directeur van het cultureel centrum Forum in Stockholm, hen had aangedaan. Arnault is ook de echtgenoot van academielid Katarina Frostenson. Hij is intussen veroordeeld tot 2 jaar cel.   

(lees verder onder de foto)

Belga Image

Als man van een lid van de Academie had Arnault zo ongeveer vrije toegang tot de lokalen en de dossiers van de eerbiedwaardige oude stichting. Voor alle duidelijkheid, hij heeft geen vrouwelijke leden van de Academie aangerand, maar 2 verkrachtingen gebeurden wel in het gebouw van het instituut. Ook achter de scène van Forum viel hij vrouwen verregaand lastig. En, Arnault en mogelijk ook Frosterson, bezondigden zich aan belangenvermenging tussen de Academie en Forum. 

7 ontslagen, Academie vleugellam

Voor verscheidene leden van de academie was de situatie onhoudbaar, 7 van de 18 namen ontslag, onder hen voorzitter Sara Danius, zodat de werking stokte. Begin mei 2018 viel de beslissing om dat jaar geen Nobelprijs toe te kennen. Een Academie die vooral met zichzelf bezig is, kan niet discussiëren over literatuur. Daarvoor moet eerst het vertrouwen hersteld zijn en de rust weergekeerd. Er kwam wel een alternatieve Nobelprijs voor de hoogbejaarde Maryse Condé uit Guadeloupe.

Trouwens, ontslag nemen kan eigenlijk niet: leden zijn gekozen voor het leven. Maar de Zweedse koning, die sinds eind 18e eeuw een soort historische beheerder is, paste de statuten wat aan zodat na de komst van enkele (jonge) nieuwelingen precies een jaar geleden, de academie weer aan de slag ging, en boeken en schrijversbiografieën kon lezen. In maart van dit jaar besliste de Academie om op 10 oktober 2 prijzen weg te geven. Het is ook de eerste keer dat de datum al zo vroeg geprikt werd, soms gebeurt dat maar een paar dagen voor de bekendmaking. 

Niet helemaal uitzonderlijk

80 jaar geleden, in 1949, was er ook geen Nobelprijs Literatuur. De Academie vond geen enkele schrijver goed genoeg. Ze herzagen 'n jaar later hun oordeel en beloonden in 1950 2 auteurs: Bertrand Russell en William Faulkner.

In 1914, 1918, 1935 en van 1940 tot 43 waren er geen literatuurprijzen, dat had meer met de oorlog te maken dan met schandalen of gebrek aan waardevolle kandidaten. Over alle 6 Nobelprijzen in 120 jaar samen: 50 keer is die niet toegekend...

Wat nu?

De hele affaire zal zich zeker weerspiegelen in de keuze door de Academie. Mooie dagen voor de gokkantoren, hoewel een voorspelling moeilijker lijkt dan anders. Er circuleert een lijst van meer dan 50 namen met mogelijke winnaars, minder dan de helft van hen maken realistisch echt een kans. Maar niets staat vast, toen Bob Dylan 3 jaar geleden onverwacht won, was dat het enige jaar dat hij niet getipt werd... En ook J.M. Coetzee, die het "wereldkampioenschap" pakte in 2003, was een verrassing wegens zijn lage leeftijd. 

(lees verder onder de video)

Video player inladen...

De hele #MeToo-affaire zal zeker als gevolg hebben dat een vrouw 's werelds hoogste literaire trofee binnenhaalt. Of 2? Maar wie? Margaret Atwood? Stond die al niet te veel in de belangstelling? En ze haalde de shortlist voor de Booker, die over enkele dagen uitgereikt wordt. Maryse Condé? Tja, zij won de alternatieve prijs... Murakami deed wat hij kon om de alternatieve Nobel te ontwijken om zijn kansen op de veel lucratievere echte gaaf te houden. Maar Murakami is een erg op het westen gerichte Japanner. Sneu voor hem dat de vorige winnaar Kazuo Ishiguro was, een Brit met Japanse voorouders. 

(lees verder onder de foto)

AP2010

Favorieten

Twee prijzen geeft de jury uiteraard de kans om erg uiteenlopende auteurs te bekronen. Een vrouw en een man bij voorbeeld. Iemand uit een traditioneel land, Europees of Noord-Amerikaans, en een andere uit Afrika of Azië. Een prozaschrijver en een dichter. Een strikt literaire auteur en een sterk politiek betrokken man of vrouw. Een wereldberoemde en een illustere onbekende. Kortom, een fijne puzzel. 

Als de Academie rekening houdt met grofweg de winnaars van de voorbije 10 edities, dan wordt het plaatje nog moeilijker. Van 2008 tot nu waren er 3 vrouwen en 7 mannen, 2 dichters, 2 veeleer journalistieke auteurs en 6 verhalen- en romanschrijvers. Geen enkele theater-auteur, da's al van 2005 geleden met Harold Pinter en 1997 met Dario Fo. 3 winnaars sinds 2008 kwamen uit de Angelsaksische wereld, 2 uit de Franse cultuur en voorts telkens één auteur uit Wit-Rusland, China, Zweden, Zuid-Amerika en Duitsland. Nog anders door elkaar geschud: 6 Europeanen, 3 Amerikanen, 1 Aziaat... Geen Afrikaan dus. Nog minder een Australiër of Nieuw-Zeelander. 

Mijn voorkeur

De auteurs van wie ik vind dat ze al een Nobelprijs Literatuur hadden verdiend, staan niet eens op de lijsten van de bookmakers. Het zou schitterend zijn als de Franse Libanees Amin Maalouf, of de Britse Pakistanen Hanif Kureishi en Nadeem Aslam, of de Brits-Turkse Elif Shafak zegevierden. Met die bekroningen vang je 2 vliegen in één klap. 

Ook een tijd geleden dat een Spanjaard het haalde. Antonio Munoz Molina en Javier Marias zijn zeker "ministrabel". De heerlijke Italianen Veronesi, Giordano en Cognetti vindt de jury mogelijk te jong. Dat geldt ook voor Juli Zeh. En de wilde radicale Brits-Nigeriaanse Bernardine Evaristo heeft nog een te klein oeuvre... Wat te denken van Arundhati Roy of moeder en dochter Anita en Kiran Desai uit India? 

Een Nederlandstalige?

Nog nooit heeft een Nederlandstalige auteur de Nobelprijs Literatuur gewonnen. Boon, Claus en Mulisch waren wel een tijd in de running. Op de duur werd het een grap. En Nooteboom, hoewel die de voorbije jaren fors gezakt is op de lijstjes. Ook Leonard Nolens en Herman Koch bengelen daar ergens onderaan. 

De enige Vlaamse auteur die sinds 2015 internationaal echt is doorgebroken heet Stefan Hertmans. Met zijn bijna 70 jaar heeft hij de ideale leeftijd. Daarenboven lijkt hij wat op Coetzee. Zijn werk is literair en maatschappelijk betrokken, bevat intieme bladzijden EN ruime historische wereldwijde en -wijze hoofdstukken. Komaan Academie, het is nu eens aan ons. 

Nicolas Maeterlinck