NICOLAS MAETERLINCK

Waarom aarzelen we om hulp te bieden aan iemand in nood? Het "omstandereffect" uitgelegd

Op de Grote Markt in Kortrijk is vorige week een man overleden. Uit camerabeelden blijkt dat verschillende mensen hem voorbijgelopen zijn zonder hem te helpen. Dat verbaast u misschien, maar het fenomeen is gekend in de sociale psychologie als het omstandereffect. 

De politie voert intussen een onderzoek naar schuldig verzuim omdat acht mensen een man die op de grond gevallen was, niet geholpen hebben en ook de hulpdiensten niet gebeld hebben. 

Het fenomeen waarbij omstaanders of voorbijgangers een persoon in nood niet (meteen) helpen, is in de sociale psychologie gekend als het omstandereffect. "Dat is het fenomeen dat hoe meer mensen er aanwezig zijn, hoe minder kans er is dat er hulp geboden wordt", legt Griet Van Vaerenbergh, lector sociale psychologie aan de opleiding toegepaste psychologie van Thomas More Antwerpen, uit aan VRT NWS.  Verantwoordelijkheid nemen, gebeurt sneller wanneer u alleen bent. 

Het omstandereffect bestaat uit 5 denkstappen

1. De noodsituatie opmerken

De eerste stap is uiteraard de noodsituatie opmerken. "Hier spelen al veel factoren een rol", legt Van Vaerenbergh uit. "U kunt gehaast zijn of u bent afgeleid, in een stad is zeker op klaarlichte dag bijvoorbeeld al meer afleiding." 

2. De noodsituatie interpreteren

Na het opmerken volgt de interpretatie van wat u ziet. "U maakt een inschatting van de situatie", zegt Van Vaerenbergh. "Wanneer u niet zeker bent of het om een noodsituatie gaat, gaat u een beroep doen op de reactie van anderen in de omgeving. Hoe gedragen zij zich? Wat kunt u op hun gezichten aflezen?" Het gevolg daarvan is mogelijk dat niemand ingrijpt.

3. Verantwoordelijkheid nemen

Dan komen we op het punt dat er verantwoordelijkheid genomen moet worden. Deze beslissing wordt mee beïnvloed door wat er tijdens de vorige stappen heeft meegespeeld.  We zien door het hele proces ook de diffusie van verantwoordelijkheid, dat is het idee dat hoe meer omstanders er zijn, hoe minder verantwoordelijk men is.  "We gaan de verantwoordelijkheid doorschuiven naar andere mensen: waarom moet ik hier ingrijpen als er ook nog anderen zijn die dat zouden kunnen doen?" 

4. Het kiezen van aangepast gedrag

Stap 4 is het kiezen van aangepast gedrag. "Dat kan bijvoorbeeld zijn: de politie bellen, of een cursus EHBO toepassen", zegt Van Vaerenbergh.

5. Kosten en baten afwegen van hulp bieden

Een belangrijk element bij het al dan niet bieden van hulp, is het afwegen van de "kosten en baten". Er zijn een heleboel verschillende elementen die hierin meespelen. "Denkt u bijvoorbeeld dat u er dankbaarheid voor zal krijgen of hebt u het gevoel dat het opgezet spel is en dat u zich mogelijk belachelijk maakt tegenover de groep. Of is het een situatie die u angst inboezemt en waarin u mogelijk zelf gewond zou geraken." 

"Geen recent fenomeen"

Het omstandereffect wordt al sinds 1964 onderzocht. Toen werd in New York een vrouw, Catherine "Kitty" Genovese, midden op straat vermoord. Ook toen waren er omstanders die niet ingrepen. "Het is echt iets van alle tijden", legt Van Vaerenbergh uit. "Uit recent onderzoek blijkt wel dat het nu vermindert omdat er meer kennis rond komt. Psycho-educatie helpt om negatief gedrag te voorkomen." 

Het is zeker ook geen absoluut fenomeen. Vaak bieden mensen wel hulp. "Wanneer er bijvoorbeeld kinderen bij betrokken zijn, dan zien we dat mensen een sterker verantwoordelijkheidsgevoel hebben. En ook in gevaarlijke situaties wordt er door omstaanders best wel vaak ingegrepen." 

Valt het te vermijden?

Het omstandereffect valt te vermijden. "Als u zelf de persoon in nood bent en u kunt nog praten of iemand aanspreken, doe dat dan zeker", benadrukt Van Vaerenbergh. "Als er een expert (bv. dokter, verpleegster, ...) aanwezig is, dan zal er ook veel vaker actie ondernomen worden." 

Hoe meer mensen het omstandereffect kennen, hoe beter het doorbroken kan worden. 

Griet Van Vaerenbergh, lector sociale psychologie

Van Vaerenbergh besluit dan ook met een positieve noot. "Hoe meer mensen over het omstandereffect horen en de mechanismen erachter herkennen, hoe beter het doorbroken kan worden." 

Herbekijk de analyse van sociaal psychologe Griet Van Vaerenbergh in "Het Journaal" (lees voort onder de video)

Video player inladen...

In "Vandaag" was psycholoog Joris Bruyninckx te gast. Bekijk hieronder het volledige gesprek:

Video player inladen...