Dougal Waters Photography Ltd

Gewoon is niet meer goed genoeg:  voeden wij onze kinderen onbewust op tot narcisten?

Selfies, likes, volgers: het zijn alledaagse manieren geworden die ons ego strelen en ons een speciaal gevoel geven. Dat vinden we fijn en dat is niet abnormaal, leert de psychologie. Maar u constant beter voelen dan een ander kan wel een probleem zijn. Dat is een narcistische persoonlijkheidstrek. Onderzoek suggereert dat er méér mensen zijn met narcistische trekken dan 40 jaar geleden. Een oorzaak kan zijn dat we onze kinderen onbedoeld meer en meer "narcistisch" opvoeden, zeggen de onderzoekers. 

Wat is narcisme precies?

Narcistisch zijn betekent dat u te veel eigenliefde hebt. Een narcist is een beetje verliefd op zichzelf, wil bewonderd worden en succesvol zijn. Alles moet grandioos zijn, groots. Het kan niet op. Narcisten komen erg charmant over, ondernemend en zelfverzekerd. 

"Het kan dan ook erg leuk zijn een narcist in je vriendenkring te hebben", zegt Eddie Brummelman, onderzoeker en ontwikkelingspsycholoog aan de universiteit van Amsterdam, en expert in narcisme. "Met narcisten heb je altijd wel leven in de brouwerij." Maar ze gebruiken met het grootste gemak anderen om hun doel te bereiken. "En", zegt Brummelman er meteen bij, "het is geen wij-zij-verhaal. We zijn allemaal een beetje narcist." 

Narcisme is ook een alledaagse persoonlijkheidstrek, we zijn allemaal een beetje narcist

Narcisme is een persoonlijkheidstrek die je in mindere of meerdere mate kunt hebben. In de ergste graad is het een persoonlijkheidsstoornis. Zo'n 6 procent van de bevolking heeft dit ziektebeeld, dat ook vaak gepaard gaat met depressie, angsten en verslavingen. 

Aan het andere uiteinde van de schaal vind je mensen met een realistischer en bescheidener zelfbeeld en een gezonde zelfwaardering. Nu blijken er veel meer mensen tussen die twee uitersten van de schaal te zitten. Die mensen lijden niet aan een stoornis, maar vertonen wel serieuze narcistische kenmerken.  Hoe u dat herkent, vertelt Eddie Brummelman in onderstaande video:

Video player inladen...

"Narcistische personen zijn voortdurend op zoek naar complimentjes en bevestiging van hun superieure zelfbeeld", zegt Eddie Brummelman. "Dat veroorzaakt veel stress. Als zij die complimenten niet krijgen, dan voelen ze zich gekrenkt, boos of wraakzuchtig. Soms kunnen ze zelfs agressief worden."

Medeleven tonen narcisten weinig. Dat komt omdat ze vooral met zichzelf bezig zijn. "Hun verlangen naar erkenning is onbevredigbaar", legt Brummelman uit. "De gezonde tegenhanger van narcisme is juist een gezonde zelfwaardering: tevreden zijn met jezelf zonder op anderen neer te kijken." 

Onderzoek toont aan dat er meer narcisme is

Eerder dit jaar verscheen Eddie Brummelmans boek "Bewonder mij! Overleven in een narcistische samenleving".  In dit werk bouwde hij voort op onder meer een groot Amerikaans onderzoek naar deze persoonlijkheids­trek. In Amerika wordt al sinds de jaren 70 onderzoek gedaan naar narcisme.  Enkele jaren geleden hebben de onderzoekers al deze studies naast elkaar gelegd. Op die manier konden ze de evolutie door de jaren heen bekijken. "Hoe recenter het onderzoek, hoe narcistischer de deelnemers", legt Brummelman uit. 

In Nederland en België is nog maar weinig onderzoek gedaan naar narcisme. We kunnen dus niet vergelijken. Je ziet wel dezelfde onderliggende maatschappelijke veranderingen bij ons als in Amerika. "Dus als onze samenleving meer belang is gaan hechten aan het individu, en minder aan de groep, dan heeft dat waarschijnlijk ook bij ons gevolgen voor de persoonlijkheidstrekken van mensen."

Een lerares aardrijkskunde die anoniem wenste te blijven, vertelt: "Op een schoolreis gingen de leerlingen even shoppen. Een jongen kocht sneakers van 500 euro. Hij vond dat nodig om er speciaal uit te zien, en vond ook dat hij daar recht op had. Dat soort dingen zie je meer en meer. "

Voeden wij kinderen "narcistisch" op?

Nederlandse ontwikkelingspsychologen onderzochten narcisme bij kinderen uit basisscholen. Kinderen met narcistische trekken blijken graag speciaal te zijn. Ze hebben minder behoefte aan vrienden. Ze gaan meer in competitie en kunnen niet goed samenwerken.

Kinderpsychiater Lieve Swinnen zit al 28 jaar in het vak. Ook zij ziet meer en meer narcistische trekken bij kinderen in haar praktijk. Steeds meer kinderen vinden zichzelf speciaal, vertelt ze, vaak kunnen ze geen opmerkingen verdragen. "En ze maken geen mooie tekeningen meer, maar ongelooflijk supermooie tekeningen." 

Gewoon is niet meer goed genoeg. Als een kind tennist, moet het meteen de nieuwe Kim Clijsters zijn

Ze geeft een voorbeeld: "An-Sofie, 8 jaar, is de jongste dochter in een nieuw samengesteld gezin. Ze is het kind uit de nieuwe relatie. Ze is de prinses in huis. Alles wat ze doet, wordt bejubeld. Ze krijgt alles, mag alles. Er zijn geen regels voor bedtijd of schermtijd. Ze luistert niet naar haar ouders en krijgt altijd haar zin. Zij zorgt voor de meeste ruzies in huis."

"Om te begrijpen dat kinderen narcistische trekjes ontwikkelen, moeten we ook wel naar de opvoeding kijken", stelt Lieve Swinnen. 

Video player inladen...

Ook klinisch psycholoog Jan De Mol bevestigt de toename van narcisme. Hij is professor aan de universiteit van Louvain-la-Neuve, gespecialiseerd in familietherapie. "Ouders willen een superopvoeding geven aan hun kinderen. Ze doen heel hard hun best. Het resultaat moet dan ook een modelkind zijn, een kind dat uitblinkt. Als dat anderzijds niet lukt, kan het zijn dat die kinderen angstig worden of zelfs depressief. Of ze kunnen als tegenreactie narcistische trekken ontwikkelen."

De lerares aardrijkskunde bevestigt: ouders leggen meer dan vroeger druk op hun kinderen. Ze vinden het belangrijk dat hun kind de beste richting volgt, bijvoorbeeld wiskunde-wetenschappen in het aso. Als hun kind voortdurend onvoldoendes haalt op wiskunde, verplichten ze het in die richting te blijven, tegen alle adviezen in. Het kind moet uitblinken. 

Is narcistisch zijn dan een probleem voor de samenleving?

Het is een lastige vraag. "Maar ik denk wel dat het een maatschappelijk probleem is", stelt Brummelman. Narcisten zijn vaak innemende en zelfverzekerde mensen, ten minste op het eerste gezicht. Veel mensen laten zich graag verleiden door dat charmeoffensief. Dat is menselijk, schrijft Brummelman. Maar wel gevaarlijk.

Als u zich laat meeslepen door de zelfzekerheid van narcisten, gaat u geloven dat ze echt alles kunnen wat ze zeggen. "Ze kunnen heel doeltreffend solliciteren", zegt Brummelman, "zo worden ze vaak tot leiders gekozen."

Narcisten kunnen heel goed doen alsof ze iets goed kunnen 

Hun charmante kant blijkt dus maar een deel van het hele plaatje. Door hun gebrek aan inlevingsvermogen kunnen ze anderen beschadigen, bijvoorbeeld als ze als leidinggevende moeten oordelen over andere mensen.

"We weten dat narcisme kan leiden tot agressie en geweld. Narcisten hebben een hele grote behoefte aan bewondering. Als ze die niet genoeg krijgen, kunnen ze beledigd zijn en boos worden. Ze willen dan wraak nemen op de persoon die hen heeft gekrenkt. Dat kan dan bijvoorbeeld leiden tot agressie", legt Eddie Brummelman uit. 

Video player inladen...

Narcisten bluffen. Hun beslissingen zijn vaak ondoordacht. Ze nemen onnodige risico's. Een Amerikaanse onderzoeker ontdekte dat ze vaak onverstandige financiële beslissingen nemen, bijvoorbeeld, waardoor ze hun bedrijf in gevaar brengen. Ze omringen zich met jaknikkers, ze houden geen rekening met anderen. Een fout toegeven doen ze niet, want ze vinden zichzelf geweldig en hun narcisme zien ze als een troef. 

Narcisten komen vaker terecht in leiderschapsfuncties. Als ze dan destructieve leiders zijn, is dat een maatschappelijk probleem

Ook in familiale sfeer kan narcisme problemen geven. Ze hebben het namelijk moeilijk met intieme relaties. "In relaties zijn ze vaak niet zo trouw en toegewijd als hun partner zou wensen", licht Brummelman toe. Zolang er verliefdheid in het spel is, gaat alles prima. Maar na die eerste passionele periode in de relatie begint een narcistische partner vijandig te worden en veel ruzie te maken.

Zo vertelt Laura over haar relatie met een narcistische man. "Hij had geen inlevingsvermogen. Als ik verdriet had om iets, bijvoorbeeld, werd hij altijd kwaad. Dan zei hij dat hij zelf geen tranen had, en dat hij zich nooit wilde laten leiden door emotie."

Het is alsof je op een knopje drukt bij Laura. Voorbeelden genoeg. "Zo praatte ik een keer met zijn baas, een persoon die ik kende via mijn vader. Ik sprak erg positief over hem, maar zei ook iets grappig realistisch. Toen we naar huis reden, begon hij mij te verwijten: wat ik gezegd had, was niet goed genoeg, getuigde niet van genoeg bewondering. Hij was razend, brulde en werd ook fysiek agressief. Zo was het altijd: ik dacht dat we een leuke avond hadden gehad, dat ik erg lief was, maar je wist nooit of hij het ook zo zag."

Waarom neemt narcisme toe? Het "ik" komt eerst

Maar waarom zijn er nu meer mensen met narcistische trekjes in vergelijking met vroeger? “Vroeger, in de jaren 60, was het sociale aspect erg belangrijk", legt professor psychologie Jan De Mol uit. "Je moest zorgen voor de ander, je moest solidair zijn. De persoon zelf verdween wat achter het behang. Daar is in de jaren 70 een tegenreactie op gekomen, en die is te veel doorgeslagen. Je ziet het ook in therapie. Vroeger leerde je dat je jezelf moest wegcijferen, nu moet je vooral voor jezelf zorgen."

Ook Brummelman wijst erop dat onze samenleving sinds de jaren 70 individualisme belangrijker vindt. "Dat betekent dat wij als persoon moeten en willen uitsteken boven de anderen. Gewoon of normaal zijn kan niet meer."

Video player inladen...

Onze opvoedingsstijl is veranderd

De verschuiving van het "wij" naar het "ik" werd ook voelbaar in de opvoeding. Psychologen in de jaren 70 vermoedden dat problemen zoals angst en depressie voortkwamen uit een laag zelfbeeld, omdat mensen zich minderwaardig voelden. We moesten af van het bestraffend opvoeden. "Dus, dachten ze toen,  als we onze kinderen maar genoeg prijzen en complimentjes geven, gaan ze zich beter voelen. En dan zijn al die maatschappelijke problemen van de baan." Pimp het zelfbeeld van uw kinderen, zeg maar. 

"Positief opvoeden is zeker goed, maar overmatig prijzen draagt niet per se bij tot een gezonde zelfwaardering", zegt Brummelman. "Een effect kan zijn dat kinderen zich beter gaan voelen dan een ander. Dat is een kenmerk van narcisme." Het omgekeerde effect van wat goed menende ouders voor ogen hadden. 

Een ander effect is dat ze niet goed functioneren in een groep. Dat ziet kinderpsychiater Lieve Swinnen vaak in haar praktijk: 

Video player inladen...

"Leerlingen weigeren soms opdrachten te doen, zijn snel gefrustreerd omdat dingen niet lopen zoals zij willen. Ze kunnen vaak hun gevoelens niet beheersen. Daardoor verstoren ze de groep", beaamt ze. Zo ging het met Leon. Die jongen wordt hier aangemeld met gedragsproblemen, hij kan heel boos worden, op school loopt het niet. Na de zoveelste vechtpartij verandert hij van school. 

De ouders houden vol dat er thuis nooit problemen zijn en alles aan de juf ligt. Zij moet Leon niet, hij is de zondebok. Maar een maand later ontploft alles weer. In al die tijd heeft Leon nauwelijks zichzelf in de spiegel moeten bekijken - want het probleem ligt zogezegd niet bij hem, het is hij die niet begrepen wordt, niet andersom.

Hoe kunnen we dat groeiende narcisme tegengaan?

Zichzelf beter vinden dan de rest vinden narcisten niet problematisch: ze vinden dat net een troef. Toch hebben ook zij stilletjes last van hun onzekerheid en hun onverzadigbare behoefte aan bewondering. Die combinatie maakt het moeilijk om hen te helpen. Sommige therapeuten stellen dat het onmogelijk is.

Maar Eddie Brummelman is ervan overtuigd dat warme, intieme relaties hen wel kunnen leiden naar een normalere zelfwaardering. "Want we weten dat hechte sociale relaties je een beter gevoel over jezelf geven, een hogere gezonde zelfwaardering dus."

Leer je kinderen alsjeblief dat er meer bestaat dan je eigen ik

En we kunnen natuurlijk iets doen aan de "narcistische opvoeding". Daarvoor pleit Lieve Swinnen. "Leer je kinderen asjeblieft dat er meer bestaat dan je eigen ik. Ik heb er geen probleem mee dat je je passie volgt, je ontwikkelt, maar het wordt een probleem als dat ten koste gaat van een ander."

Video player inladen...

Anderen helpen geeft een goed gevoel, hebben wetenschappers vastgesteld.  Zorgen voor een ander kan dus narcistische trekken verminderen. "Een gemeenschappelijk doel nastreven, zoals bijvoorbeeld zorgen voor het klimaat, kan daar een positieve rol in spelen", beweert Brummelman. 

Conclusie: we moeten terug naar een evenwicht tussen zorg en aandacht voor onszelf en zorg voor anderen. We moeten een balans vinden tussen onszelf als individu en onszelf als deel van een groep. En dat kunt u niet als u zich voortdurend super vindt, maar wel met een gezonde zelfwaardering. Dat meegeven in de opvoeding is belangrijk, voor de kinderen zelf en voor de samenleving.