Hoe Permeke het gemis van zijn krijgsgevangen zoon stiekem schilderde

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden. Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu. Vandaag: "Jabbeke in 1940" van Constant Permeke of het verborgen protest van een schilderende vader.

"Jabbeke in 1940" is een schilderij uit de late jaren van Constant Permeke. Weinig van zijn schilderijen zijn zo diep verankerd in zijn levensgeschiedenis als dit vrij onbekend werk.

Op 15 juli 1940 werd Permekes zoon Paul in Jabbeke opgepakt door de nazi's en gedeporteerd. De 22-jarige Paul was in Engeland geboren en had nog steeds Engels staatsburgerschap. Vijf jaar zou hij in krijgsgevangenschap doorbrengen. Gedurende al die tijd hadden vader en zoon een gepassioneerde briefwisseling. "We zien je nog steeds optrekken tusschen die 2 groote kerels in dat kleine wagentje", schreef vader Permeke over de dag die hij nooit zou vergeten.

Voor Permeke werd het nog moeilijker toen de Duitsers expressionistische kunst  als "Entartete kunst" bestempelden. Het werd hem bijna onmogelijk gemaakt te exposeren en in 1941 ging zelfs de deur op slot van een van zijn tentoonstellingen in Brussel. Een jaar later werd Permeke het schilderen verboden. Intussen had hij zijn belangrijkste werk uit angst in een depot in Brussel verborgen.

De verborgen muurplasser

De bitterheid bij Permeke moet groot geweest zijn toen hij een oud en onvoltooid doek weer ter hand nam. Op het doek stond de verlaten dreef die voor zijn woonhuis lag. Hij overschilderde het landschap met Duitse soldaten en gaf het de titel "Jabbeke in 1940". Duitse troepen stappen het West-Vlaamse dorp binnen. De Jabbekenaars kijken hulpeloos toe. De donkere maar vurige kleuren maken er een heel ongemakkelijk schilderij van.

Wie goed kijkt, ziet één frappant detail. Een man plast tegen een muur. Het was Permekes wijze van verborgen protest. Eeuwen eerder al gebruikten schilders muurplassers om ongenoegen te uiten of de spot te drijven.

De straat die Permeke schilderde, heeft vandaag zijn naam gekregen, de Constant Permekelaan. Ze vertrekt vanuit de dorpskern en geeft uit op "De vier winden", zijn landhuis en atelier. Waarschijnlijk schilderde Permeke het werk vanuit de glazen erker in zijn woonhuis die zicht gaf op de dreef. De kans is groot dat het Duitse leger ook werkelijk voorbij Permekes woning marcheerde. In Jabbeke trokken de Duitsers een heel militair park op met bunkers, barakken en opslagplaatsen.

Donkere aardkleuren

Permeke had een voorkeur voor donkere aardkleuren. Het werd zelfs zijn handelsmerk. "Jabbeke in 1940" is zelfs uitzonderlijk donker. Het oorlogsthema vraagt natuurlijk niet anders. Bovendien was Permeke met het ouder worden duisterder en vormlozer gaan schilderen. Vermoedelijk is het schilderij door de jaren ook donkerder geworden. Permeke gebruikte een soort vernis als transparante eindlaag. Met de jaren is die verbruind. Schilderijen van Permeke die gerestaureerd werden, bleken achteraf iets lichter te zijn geworden.

In augustus 1945 keerde zoon Paul terug uit gevangenschap. Permeke herpakte zich en een prestigieuze retrospectieve zette de kroon op zijn werk in Parijs. Hij bleef schilderen en beeldhouwen tot zijn overlijden in 1952. Ook Paul Permeke vond zijn weg in de kunst, al bleef hij in de imposante schaduw van zijn vader.

De vier winden

De woning van Permeke is vrijwel intact gebleven en is vandaag ingericht als museum. De vierkante modernistische woning zonder zichtbaar dak had hij in 1929 zelf ontworpen. Ze was gericht naar de vier windstreken en kreeg daarom de naam "De vier winden". Vanuit de Constant Permekelaan, waar Duitse soldaten ooit marcheerden, valt ook nu nog de blik rechtstreeks op het helemaal in wilde wingerd verpakte huis van de schilder. Het was hier dat de vader in 1941 aan zijn gevangen zoon schreef: "Houd maar moed jongen, alles zal zijnen tijd doen in het leven, dat ge, ik moet het voor U bekennen, op zeer tragische wijze instapt."

"Jabbeke in 1940" van Constant Permeke hangt in het Constant Permekemuseum in Jabbeke

Op reis met Vlaamse meesters