Video player inladen...

Vreugde én woede: waarom de verhuizing van Spaanse oud-dictator Franco een historisch moment is

Vandaag is een historische dag in Spanje: na 44 jaar zijn de stoffelijke resten van oud-dictator Francisco Franco verplaatst uit het sinistere monument in de Vallei der Gevallenen naar een nieuwe rustplaats op de begraafplaats Mingorrubio-El Pardo, nabij Madrid waar hij naast zijn echtgenote Carmen Polo komt te liggen.

analyse
Sven Tuytens
Sven Tuytens is correspondent voor VRT NWS in Spanje.
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Met het verplaatsen van de stoffelijke resten van de oud-dictator maakt premier Pedro Sánchez (PSOE) een belofte uit 2017 waar. Toen verzekerde hij dat de PSOE de wet op de historische herinnering (Ley de Memoria Histórica-57/2007) zou hervormen. Dat betekende dat de stoffelijke resten van de oud-dictator weg moesten uit de Vallei der Gevallenen.

De Spaanse socialisten zorgen zo dat de droom van veel Spanjaarden in vervulling gaat. Maar tegelijk leeft bij een ander deel van Spanje teleurstelling en zelfs woede.

Wie is Franco eigenlijk? Bekijk hieronder een portret van de oud-dictator en lees daarna verder onder de video.

Video player inladen...

Riskante operatie

De "Valle de los Caídos" werd de voorbije dagen door de politie hermetisch afgesloten en niemand mocht nog naar binnen. Voorbije zondag arriveerde de bouwkraan waarmee de 1,5 ton wegende grafsteen vandaag verplaatst is om vervolgens de kist met daarin de gemummificeerde stoffelijke resten van de oud-dictator weg te halen.

De opgraving werd bijgewoond door 22 familieleden van de dictator. Op vraag van de familie werd een klein gebed gehouden. Franco's kist werd nadien, gedrapeerd door een oude Spaanse vlag, naar buiten gedragen en vervolgens per lijkwagen naar een helikopter gebracht. Per helikopter legde de kist vervolgens het laatste deel van de reis af, richting Madrid.

De regering koos voor een transport per helikopter, omdat ze vreesde voor sabotage door extreemrechtse groeperingen op het 60 kilometerlange parcours tussen de Vallei en het kerkhof van Mingorrubio-El Pardo.

Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken dat de operatie voorbereidde, wou niets aan het toeval overlaten en alle mogelijke maatregelen werden voorzien: van eenheden van de oproerpolitie, het sluiten van het luchtruim, tot een systeem dat vluchten van drones boven de Vallei moest verhinderen.

Om de privacy te respecteren en te vermijden dat beelden van de opgraving zelf op sociale media zouden terechtkomen, mochten de aanwezigen tijdens de opgraving geen camera's of smartphones bij zich hebben.

AFP or licensors

Het praalgraf

Franco werd op 23 november 1975 begraven in een gigantisch monument dat de overwinning van het nationaal-katholicisme op de goddeloze "rode hordes" moest vieren. In 1941 liet hij de werkzaamheden starten die hij zelf overzag en waarbij 20.000 arbeiders werden ingezet, voor het merendeel politieke gevangenen.

De omstandigheden van de bouw, het al of niet inzetten van dwangarbeiders en hun aantal, de arbeidsomstandigheden voor de gevangenen, het aantal verongelukte arbeiders blijven tot op heden een hevig strijdpunt. Veel publicaties zijn sterk ideologisch gekleurd en de getallen lopen sterk uiteen, afhankelijk van het kamp van de auteur.

AP2006

Het duurde tot 1959 voor alles klaar was: een gigantische kerkruimte uitgehouwen in een granieten heuvel, in totaal 260 meter lang en 22 meter breed. Op de berg werd een kruis van 150 meter hoog gebouwd en daarnaast, een groot klooster.

De stoffelijke resten van 33.833 overleden strijders uit de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) werden er - dikwijls zonder medeweten van de familie- herbegraven. Oud-dictator Franco is de enige die niet tijdens de burgeroorlog stierf en dus moest hij weg. Want het is de bedoeling om aan de Vallei in de toekomst een nieuwe bestemming te geven. Volgens een in 2011 door experten uitgevoerde studie kan dat alleen door de fascistische symboliek weg te nemen of op z’n minst uit te leggen. In de studie werd aangeraden om de stoffelijke resten van Franco uit de Vallei te verwijderen. 

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Protest en hernieuwde aandacht

De beslissing van Sánchez was moedig. Hij deed iets wat geen enkele andere socialistische premier voor hem aandurfde. Maar om de belofte waar te maken, moest eerst een hele reeks hindernissen overwonnen worden, want de Spaanse katholieke kerk en de familie van Franco hebben meer dan een jaar dwars gelegen. Als hij dan toch weggehaald moest worden, dan moest zijn stoffelijk overschot worden bijgezet in het familiegraf in de Almudena-kathedraal, zo vonden de afstammelingen. Die kathedraal ligt naast het koninklijk paleis in het historische en toeristische hart van de Spaanse hoofdstad.

Toegeven aan de eisen van de familie zou van de kathedraal een bedevaartsoord van extreemrechtse groeperingen maken. Het Hooggerechtshof wees het verzoek van de familie af en gaf de voorkeur aan het kerkhof van Mingorrubio-El Pardo. Voor uittredend premier Pedro Sánchez was die uitspraak een opluchting. Hij noemde de beslissing "een grote overwinning". "De vastberadenheid om genoegdoening te bieden voor het lijden van de slachtoffers van Franco is altijd de beweegreden van de regering geweest. Gerechtigheid, herinnering en waardigheid", zo verklaarde Sánchez.

De Spaanse premier Pedro Sánchez AFP or licensors

De Vallei, die de laatste jaren wat in de vergetelheid was geraakt, leefde de voorbije maanden opnieuw op. Het nieuws van een nakende herbegrafenis leidde de voorbije weken tot een toestroom van Spanjaarden die voor de laatste keer het graf van Franco wensten te bezoeken.

Op een zondag in september stond er een vijf kilometerlange file en een week eerder, op zaterdag en zondag samen, werden in totaal 6.000 bezoekers geteld. 

Uit het archief: “De bende van Wim” bezocht de Vallei der Gevallenen en het graf van Franco in 2006  (20/01/06)

Video player inladen...

Een mummie in de verkiezingsstrijd

Voor de Spaanse socialisten komt de beslissing van het Hooggerechtshof op een uitstekend moment want op 10 november moeten de Spanjaarden naar de stembus. Sánchez hoopt goed te scoren door stemmen van het extreemlinkse Unidas Podemos af te snoepen. Door zijn belofte na te leven om Franco te laten herbegraven, schrijft hij geschiedenis.

Het extreemrechtse Vox, dat haar gedachtengoed uit de periode van de dictatuur haalt, gebruikt de herbegrafenis ook om campagne te voeren. Rocío Monasterio, hun woordvoerster in het Madrileense regioparlement verweet regiopresident Isabel Díaz Ayuso van de Partido Popular geen standpunt in te nemen rond de plannen van de herbegrafenis. Wat Monasterio betreft is de Partido Popular zo "medeplichtig" aan grafschennis. De Spaanse regering "toont geen respect voor onze doden", zo klonk het bij Vox.

Regiopresident Díaz Ayuso had meteen een ironisch antwoord klaar voor de woordvoerster van Vox. Ze verwees naar het 150 meter hoge betonnen kruis van de Vallei der Gevallenen en de Spaanse burgeroorlog: "Zal hierna het kruis van de Vallei aan de beurt zijn, dan heel de Vallei en worden daarna de parochies in de buurt in brand gestoken, net zoals in '36?"

Het was een provocerend antwoord, maar met het oog op de komende verkiezingen is het belangrijk dat de Partido Popular haar extreemrechtse concurrent niet te veel ademruimte geeft. Net zoals de PSOE linkse stemmers van Unidas Podemos wenst te verleiden, tracht de Partido Popular nieuwkomer Vox in een marginale positie te drukken. 

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Herbestemming

De wet van het historisch geheugen wil ertoe bijdragen dat de meer dan honderdduizend slachtoffers die vielen onder de kogels van de executiepeletons van Franco, die overal in anonieme massagraven begraven liggen, geïnventariseerd en geïdentificeerd worden en wil afrekenen met dit pijnlijke verleden. In tegenstelling tot landen zoals Duitsland, Argentinië en Zuid-Afrika die een trauma moesten verwerken, werd er in Spanje nooit een Waarheidscommissie opgericht om de misdaden van het regime te beschrijven.

Hoe toekomstige regeringen aan de "Valle de los Caídos" een andere bestemming gaan geven, is een moeilijke vraag. Want na de herbegrafenis blijft het monument wat het altijd geweest is: een plek ter verheerlijking van het nationaal-katholicisme. José Antonio Primo de Rivera, het boegbeeld van het Spaanse fascisme en de stichter van de Spaanse Falange blijft naast het lege graf van Franco liggen. Het Mingorrubio-El Pardo kerkhof riskeert nu een nieuw bedevaartsoord voor extreemrechts te worden. 

Overschaduwde overwinning

De overwinning van Sánchez wordt overschaduwd door de Catalaanse reactie op een andere uitspraak van het Hooggerechtshof: de zware veroordelingen van de leiders van de separatistische beweging. Met de beelden van geweld in Barcelona zit de vrees er bij veel Spanjaarden in dat Catalaanse separatisten niet ontmoedigd zijn door de zware straffen die hun leiders werd opgelegd en dat ondanks de harde hand van Madrid, Catalonië toch nog kan afscheuren.

Dus kijkt een deel van aartsconservatief Spanje met nostalgie terug naar Franco die de eenheid van Spanje heilig verklaarde. Die dictatuur heeft 40 jaar de tijd gehad om de ingesteldheid van haar bevolking te bewerken en dat heeft diepe sporen nagelaten. De herbegrafenis van het icoon van een vernieuwd Spaans nationaal gevoel, in combinatie met de beelden van opstandige Catalanen wakkert de aversie voor Catalonië aan en dat gaat een grote invloed op de verkiezingsresultaten van 10 november hebben. Het rechts Spaans nationalisme kent helemaal geen grenzen meer en verwijt Premier Sánchez zich in Catalonië "laks" op te stellen.

Na de mislukking van de PSOE om voorbije zomer met Unidas Podemos tot een akkoord te komen om een progressieve coalitieregering te vormen, riskeren heel wat linkse kiezers thuis te blijven. De drang om het extreemrechtse Vox te kenteren, is weg, want ondertussen maakt die partij integraal deel uit van het Spaanse politieke landschap. Links Spanje lijkt moe te zijn terwijl rechts strijdvaardiger is dan ooit.

Op drie weken van de verkiezingen haalt Vox in de peilingen evenveel stemmen als Ciudadanos. Vox is dus goed op weg om de vierde grootste partij van Spanje te worden. Franco's volgelingen lopen opnieuw zonder schroom met de franquistische vlag door de straten en zijn opnieuw vertegenwoordigd in het Spaanse parlement. De oude dictator moest zijn praalgraf ruilen voor een klassiek kerkhof maar als icoon straalt hij als nooit tevoren.

Bekijk: Franco wordt herbegraven in Madrid:

Video player inladen...