BELGA/DOPPAGNE

Het syndroom van de Wetstraat 16: eens erin, wil geen enkele premier er nog uit

Wat een op het eerste gezicht banale wissel van de premier is, omdat Charles Michel nu eenmaal wegtrekt uit de Wetstraat Zestien, kan een cruciaal moment in de Belgische regeringsvorming worden. Want al wie ooit in de Zestien trekt, wil er nooit meer uit.

opinie
Wouter Verschelden
Wouter Verschelden is politiek journalist voor Newsweek.

"Eens we in de Zestien zitten, wordt het inderdaad heel, heel moeilijk om nog "neen" te zeggen. Dan gaan we mee gesleurd worden." Het is de bedenking van een CD&V-topper, wanneer we doorpraten over wat te gebeuren staat de komende maanden. Paars-groen, of liever een regering van PS, SP.A, MR, Ecolo, Groen en CD&V (een soort paars-oranje-groen) lijkt nog veraf, maar het draaiboek ligt wel klaar. En dat loopt langs het premierschap en de Zestien.

Het is een publiek geheim dat terwijl over een coalitie tussen PS en N-VA gesproken wordt (en die gesprekken zijn wel degelijk heel serieus) een pak volk in de Wetstraat al aan de volgende stap denkt: een federale regering zonder N-VA.

Een dergelijke constructie start vanuit dezelfde combinatie als de Waalse regering: PS, MR en Ecolo aan Franstalige kant. Voeg daar al zeker de SP.A en Groen aan toe. Dat zijn twee Vlaamse partijen die geen enkel probleem hebben met een linkse federale regering te vormen, ook al zou die geen meerderheid hebben aan Vlaamse kant.

Herinner u de Zweedse regering van Charles Michel. Die had enkel de MR aan boord en dus geen meerderheid aan Franstalige kant. Voorganger Elio Di Rupo (PS) had dan weer (nipt) geen meerderheid aan Vlaamse kant. Deze keer hebben zowel CD&V als Open VLD gesteld "dat het absoluut niet wenselijk is om zonder Vlaamse meerderheid te gaan regeren".

Maar een coalitie van PS, MR en Ecolo, aangevuld met SP.A en Groen, komt nog net 11 zetels te kort in de Kamer. Zowel Open Vld als CD&V hebben dus de sleutel in handen: een van hen is nodig om, weliswaar zeer nipt, een paars-groene, of paars-oranje-groene regering te vormen. Bijkomend mathematisch element in de rekenkunde van coalitievorming is bovendien dat niemand zonder de PS een regering kan vormen federaal. De Franstalige socialisten zitten dus in een zetel, en dat zal iedereen geweten hebben. 

De PS wil paars-geel, zonder Open VLD, met CD&V

De PS drong aan bij het Paleis en ook bij N-VA om Bart De Wever himself het veld in te sturen en een formatieopdracht te starten. Die bedankte feestelijk. Zonder enige garantie op succes, opgestuurd bij de Franstalige socialisten mogelijks tegen de muur knallen? Niet dus.

Met Demotte kozen Paul Magnette (PS) en Elio Di Rupo (PS) bovendien uiteindelijk een eerder uitgerangeerde figuur bij de Franstalige socialisten. Voor Geert Bourgeois geldt dan weer een andere ijzeren wet in de Wetstraat. Wie bloemen en staande ovatie krijgt, begeleid met een "dank u voor alles" op het podium van een partijcongres, weet best zelf ook dat het over and out is. Maar dat alles neemt niet weg dat er heel ernstig wordt gepraat. Dat er nota's zijn uitgewisseld. En dat de vraag wel degelijk is wie van de trein geduwd wordt, als het paars-geel wordt: ofwel CD&V ofwel Open VLD. 

De PS wil de Vlaamse liberalen er uithouden en dus paars-geel maken zonder Open VLD, maar met MR en CD&V. Maar houden de N-VA en de MR vast aan hun Vlaamse liberale partners? "Fantasieën van CD&V", is bij de Vlaamse liberalen te horen, maar feit is dat er tussen de Vlaamse en Franstalige liberalen toch behoorlijk wat spanningen zijn geweest bij de val van het kabinet-Michel.

En vergeet niet dat ook deze zomer een coalitie N-VA, CD&V en SP.A serieus op tafel lag. Dezelfde vraag komt nu terug federaal. Waagt de N-VA zich aan een dergelijke coalitie, zonder Open VLD, maar met de PS? Dat dilemma wil men alvast De Wever aanpraten vanuit het kamp-Magnette.

Gaan we er even van uit dat paars-geel niet lukt, zoals toch nog heel wat mensen vermoeden, inclusief grote delen van de achterban van de PS en de N-VA. Enkel nadat straks de N-VA en de PS uitgebreid geprobeerd hebben, en de mislukking is aangetoond, kan er iets bewegen op het paars-groene front. Maar dan nog moet op dat moment ofwel Open VLD ofwel CD&V bereid worden gevonden om mee te doen in zo een linkse coalitie. Opvallend genoeg zijn de Vlaamse liberalen en de christendemocraten nochtans net de twee partijen die vandaag nu zo warm lijken te lopen voor paars-geel, met uitgebreide lippendienst:

  • Open VLD: De Vlaamse liberalen blijven "radio optimismo" spelen voor paars-geel, zo staan de onderhandelingen "al veel verder dan iedereen denkt", dixit Gwendolyn Rutten (Open VLD) en "onderschat iedereen wat er al gedaan is achter de schermen". Het is een eufemistische weergave van de realiteit, maar het liberale enthousiasme lijkt wel oprecht. Paars-geel is ideologisch comfortabeler, zeker sociaal-economisch is het een pak rechtsere coalitie dan paars-groen. In paars-geel is de rechterflank van de liberalen compleet afgedekt, want zit de N-VA mee in bad. Paars-groen heeft net dat gevaar: dan dreigt Open VLD onder constant spervuur te liggen vanop rechts, met een ontketende N-VA en Vlaams Belang in oppositie. Plus, er is de vraag wie dan het premierschap krijgt. Sommigen blijven er voorzitter Gwendolyn Rutten van verdenken om in een paars-groen scenario de Zestien te willen grijpen.
  • CD&V: Ook CD&V toont zich enthousiast, blijft maar herhalen "dat de PS en de N-VA elkaar moeten vinden". Dit is op het eerste gezicht vreemd, want de christendemocraten pleitten dan wel vurig voor een coalitie waar zij in principe geen deel van uitmaken. Maar zoals gezegd: de PS wil paars-geel, zonder Open VLD, met CD&V.

De piste van Sophie Wilmès (MR) werd wel al in de pers getest en afgeschoten door zowel CD&V als Open VLD

Hoe meer Open VLD en CD&V, de ene al meer oprecht dan de andere, pleiten voor paars-geel of "een toenadering tussen de N-VA en de PS", hoe minder ze straks het verwijt kunnen krijgen dat zij niet geloofden in een samenwerking tussen beide grote partijen. En hoe vrijer de handen om op een bepaald ogenblik toch voor een coalitie zonder de N-VA te kiezen. 

De vraag die meest relevant is voor de PS: Wanneer kan dergelijk paars-groen plan dan wel in gang gezet worden? Elio Di Rupo (PS) en Paul Magnette (PS) wierpen dit scenario letterlijk een dag na de verkiezingen al op tafel, maar CD&V en Open Vld veegden toen en tot vandaag, het hele idee meteen van tafel. 

In november gaat premier Charles Michel (MR) nu weg als nieuwe voorzitter van de Europese Raad. Hij moet dan onherroepelijk vervangen worden als premier van de regering in lopende zaken. Een akkoord daarover is er nog niet tussen de drie resterende regeringspartijen, MR, CD&V en Open VLD.

De piste van Sophie Wilmès (MR) werd wel al in de pers getest, en afgeschoten door zowel CD&V als Open VLD. Als MR-lid, afkomstig van de Vlaamse rand rond Brussel, is zij niet meteen de gedroomde kandidaat als premier voor Vlaanderen. 

Met Didier Reynders stuurt België immers een Franstalige naar de Europese Commissie en de traditie wil dat de premier van de andere taalrol is. Plus, er zitten twee vicepremiers met veel meer ervaring en politieke feeling dan Wilmès in de regering: Koen Geens (CD&V) en Alexander De Croo (Open VLD). Maar tegelijk zijn de liberalen gewoon de grootste familie en is de MR de grootste van beide. En Reynders is nog niet weg, voorlopig. Het is dus koffiedik kijken wie het wordt. Een ding is wel zeker, die twee Vlaamse partijen gaan het elkaar niet zomaar gunnen.

Maar de gevolgen voor de coalitievorming zijn wel groot. Want wie van beiden straks ook in de Zestien komt, hij zal onherroepelijk met de mantel van het premierschap bedekt worden. Een premier moet staatsman zijn, het land op de been houden, verantwoordelijkheidszin tonen en dat ook opleggen aan zijn eigen partij.

"Voor ons is paars-groen pure horror, zeker als dat zonder Open VLD moet. Maar inderdaad, wat ga je doen als wij de premier leveren, en ons als rentmeesters moeten tonen?", maakt men zich de bedenking bij de CD&V-top.

Paars-groen, daar zie ik ons echt niet meegaan, maar inderdaad, met de Zestien in het spel wordt dat lastiger", is bij Open VLD'ers te horen. In zo een scenario, waarbij Geens of De Croo vanaf november in de Zestien zit, kunnen CD&V en Open VLD dan nog in pakweg januari weigeren om met de socialisten, groenen en de MR een regering te vormen, al was het maar een "noodkabinet"?

Het antwoord lijkt duidelijk: eens premier, wordt het moeilijk om paars-groen tegen te houden. Het enig verschil tussen beiden is dat De Croo gewoon een pak rechtser zit dan Geens. Maar beiden zullen het "syndroom van de Zestien" vroeg of later ervaren, als één van hen straks premier zou worden: eens erin, wil geen enkele premier er nog uit. Wie weet, maakt Sophie Wilmès het straks mee, alleen al omdat de twee Vlamingen de grotere consequentie rond coalitievorming willen vermijden.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.