Ook de Vlaamse boer dreigt het slachtoffer te worden van een failliet stikstofbeleid

Onderzoeker Hendrik Schoukens waarschuwt dat ook in Vlaanderen de ecologische en juridische grenzen van het industrieel landbouwmodel bereikt zijn. Voorlopig verhit het doembeeld van een knip in de veestapel alleen de gemoederen in Nederland. Maar Vlaanderen zal volgens Schoukens die dans niet ontspringen. 

opinie
Hendrik Schoukens
Hendrik Schoukens is assistent aan de universiteit van Gent en gespecialiseerd in milieurecht.

Het stormt in politiek Nederland. De boeren pikken het niet langer. Reden van het boerenprotest: het failliet van het Nederlandse stikstofbeleid. Het doembeeld van een knip in de veestapel verhit de gemoederen. Vlaanderen, waar de stikstofdepositie nog hoger is, lijkt voorlopig aan de dans te ontspringen. 

Maar ook hier is duidelijk dat de harde ecologische en juridische grenzen van ons industrieel landbouwmodel bereikt zijn. Alleen durft niemand dat hier luidop te zeggen. 

Gouden eeuw

De tweede helft van de 20e eeuw bracht heel wat voorspoed naar onze Lage Landen. Ook de landbouw deed zijn duit in het zakje. Nederland, en in minder mate Vlaanderen, werden wereldspelers in zuivel en vlees. De veestapel nam een hoge vlucht. Eén varken per Laaglander, leek wel het devies.

De harde ecologische en juridische grenzen van ons industrieel landbouwmodel zijn bereikt

De ‘keuterboerkes’ stierven uit. Prachtige vierkantshoeves werden ingeruild voor industrieel ogende megastallen. Die mechanisering was nochtans niet de hartwens van de individuele boer. Hij had geen keuze. Het was simpelweg aanpassen of verdwijnen. Het zijn de banken, supermarkten en groothandels die voortaan de prijs voor voedsel bepalen. De consument kreeg er in de plaats goedkope groenten en fruit voor. Maar de onderhandelingspositie van de boer kreeg een fikse deuk. 

Het milieuprijskaartje van de intensivering van de landbouw was navenant. De ‘shit’ moet natuurlijk ergens heen. Enter de mestoverschotten. De waterkwaliteit van onze beken, die overspoeld zijn met nitraten, ging de dieperik in. Maar ook onze beschermde natuur had eronder te lijden.

In Nederland en Vlaanderen stierven de ‘keuterboerkes’ uit. Prachtige vierkantshoeves werden ingeruild voor industrieel ogende megastallen

De zeldzame heide vergrast door een teveel aan stikstof, die neerdaalt uit de ‘megastallen’ op nabijgelegen natuurgebieden. Bossen verzuren. Zelfs bij soorten hogerop de voedselketen deed het teveel aan stikstof zich voelen. Het tekort aan kalk door verzuring zorgt voor minder slakken en insecten, wat op zijn beurt weer leidt tot kwetsbaardere populaties van bedreigde vogels.

Niet alles kan

Dat Nederland zich juridisch had verbonden om de natuur op minstens 10% van zijn grondgebied in een goede ecologische staat te bewaren, maakte dat het groeimodel voor de landbouw eerst ook op harde juridische grenzen botste. Europa keek mee over de schouders. De Nederlandse vlees- en voerindustrie zag tien jaar terug een reductie van de veestapel echter niet zitten. Ook politiek lag het thema gevoelig. 

De zogenaamde ‘programmatische aanpak stikstof’ (PAS) diende in 2015 redding te brengen. Bijkomende reductie-afspraken met de veehouderijen en natuurherstel werden als pasmunt gebruikt om nieuwe economische ontwikkelingsruimte te creëren. Zonder de effectiviteit van die maatregelen af te wachten, verleende men nieuwe vergunningen voor veehouderijen.

Industriële veeteelt in een dichtbevolkt land met waardevolle snippers aan restnatuur en een uitgebreid wegennet. De Nederlands rechters hebben die droom definitief doorprikt. 

Hier wrong het wettelijke schoentje. De Nederlandse Raad van State oordeelde in mei immers dat deze vis-noch-vlees-aanpak juridisch niet deugde. Het status quo voldeed niet langer in het licht van de Europese natuurafspraken. Het programma werd afgevoerd. Met als onmiddellijk gevolg dat de wettigheid van zo maar even 18.000 vergunde projecten, waaronder ook heel wat woningbouwprojecten, op de helling kwam te staan. 

(lees verder onder de afbeelding)

Het Nederlandse beleid deed immers niet wat het beloofde. De impact van de veehouderij, die nochtans verantwoordelijk is voor het leeuwendeel van de stikstofuitstoot, blijft sinds een tiental jaar gelijk. De recente stagnatie maakt dat het broodnodige herstel van heel wat overbelaste Europese natuur niet langer een realistische optie is.

In Nederland heeft men nog géén pasklaar antwoord klaar. Nou ja. Eigenlijk beseft men wel dat men de landbouwsector een rad voor de ogen heeft gedraaid door de voorbije jaren hen voor te houden dat ‘alles kon’: industriële veeteelt in een dichtbevolkt land met waardevolle snippers aan restnatuur en een uitgebreid wegennet. De rechters hebben die droom definitief doorprikt. 

Vreemd genoeg wordt in Nederland nu met argusogen gekeken naar Vlaanderen. Hier lijkt vooralsnog geen vuiltje aan de lucht

‘Niet alles kan’, zo luidt dan ook de veelbetekenende titel van het recente advies van een Nederlandse Commissie, die een aantal oplossingen aanreikt om uit de stikstof-impasse te geraken. De inkrimping van de veestapel is niet langer een no go-area. Al valt nog te bezien wat de Nederlandse Regering met dit rapport zal aanvangen. 

Maar de ironie wil net dat de situatie in Vlaanderen nog slechter is vanuit ecologisch oogpunt bekeken

Het gebrek aan durf om een duidelijk onderscheid te maken in het beleid tussen individuele boeren met een beperkte ecologische voetafdruk en agro-industriële ondernemers maakt dat er vooralsnog sprake is van een verenigd boerenfront. Kleinschalige boeren staan zij aan zij met agro-ondernemers die niet langer aan grondgebonden landbouw doen. 

De cijfers van Nederlandse onderzoeksinstituten omtrent de impact van landbouw op de natuur worden door veel boeren afgedaan als ‘fake news’. Een aantal lobbygroepen van agro-ondernemers wijzen nu met een beschuldigende vinger naar de Nederlandse politiek maar vergeten dat het net door hun gelobby is dat het vermaledijde PAS er ooit gekomen was. Of hoe huidige boerenprotest reeds de kiemen in zich draagt van een volgend rondje … boerenprotest. 

Déjà vu

Vreemd genoeg wordt in Nederland nu met argusogen gekeken naar Vlaanderen. Hier lijkt vooralsnog geen vuiltje aan de lucht. Maar de ironie wil net dat de situatie in Vlaanderen nog slechter is vanuit ecologisch oogpunt bekeken.

 Terwijl er in Nederland gemiddeld 22,4 kilogram stikstof per hectare neerdaalt, bedraagt die depositie in Vlaanderen maar liefst 23,8 kilogram. 83% van onze Europees beschermde natuur krijgt teveel stikstof over zich. Nochtans leeft ook hier de idee dat de technologie ons wel zal redden. 

Een inkrimping van de Vlaamse veestapel blijkt een fata morgana

Betere luchtwassers en veevoeders to the rescue, zo lijkt het wel. Het is echter vooral een speling van het lot dat in Vlaanderen nog geen sprake is van een vergunningenstop. Vlaanderen heeft namelijk géén overkoepelend totaalplan dat door een rechter kan worden vernietigd. Er moet vergunning per vergunning worden gehandeld.

De voorbije jaren is weliswaar voorzichtig werk gemaakt van de uitfasering van enkele tientallen zogenaamde ‘rode’ landbouwbedrijven. Maar het grootste aantal veehouderijen, die nochtans verantwoordelijk zijn voor 77% van de stikstofoverlast, blijven buiten schot.

Verder zijn er geen strikte regels voor stikstofdepositie te beoordelen bij nieuwe wegenbouwprojecten. In het Vlaams Regeerakkoord valt géén vernieuwende visie op de Vlaamse landbouw terug te vinden. Het betreft nochtans een volledig geregionaliseerde materie. Een inkrimping van de veestapel blijft vooralsnog een fata morgana

(lees verder onder de afbeelding)

Ook in Vlaanderen durft men een aantal fundamentele vragen niet te stellen. Welk duurzaam landbouwmodel willen we in de toekomst voor onze dichtbevolkte, gebetonneerde regio? Willen we nog steeds tot elke prijs een netto-exporteur van vlees blijven? Slikken we de milieuvervuiling en gezondheidsrisico’s die dit, zowel hier als elders in de wereld, met zich meebrengt? En vinden we het normaal dat er tientallen miljoenen dieren in industriële stallen op ons klein stukje land aan het Noordzeestrand worden gehouden?

Géén van die vragen kent een eenduidig antwoord binnen ons gewijzigd maatschappelijk denkkader. Maar deze vragen simpelweg negeren, is niet langer aan de orde. De juridische argumenten die de Nederlandse rechter hanteerde om het beleid te torpederen, kan men ook in Vlaanderen aanwenden om verdere stikstofdepositie tegen te houden. Ook de Vlaamse toetsingskaders voor stikstofdepositie lijken juridisch erg wankel.

Het zou al te gemakkelijk zijn de individuele boer de zwarte piet toe te schuiven

In Nederland heeft men overigens al berekend dat de veeteeltsector meer kost aan milieuschade dan het economisch gezien opbrengt. Dat zet te denken. 

Het zou al te gemakkelijk zijn de individuele boer de zwarte piet toe te schuiven. Koude saneringen moet men vermijden. Ook autorijden draagt bij tot meer stikstofdepositie. En wij als consument zijn medeplichtig met onze hang naar goedkope voeding. Maar het is uiteindelijk wel de individuele boer die op termijn het eerste slachtoffer dreigt te worden van een halfslachtig beleid dat vroeg of laat op een rechterlijk njet botst.

Zo is het allicht de rechter en niet de politiek die, een vijftigtal jaar na de aanname van het rapport Grenzen aan de Groei in Rome (1972), ons zal herinneren aan de eindigheid van ons economisch model. De natuur is verzadigd, de juridische ruimte voor een laissez faire, laissez passer-beleid is verdampt. Niet alles kan. Niet enkel in Nederland, maar ook in Vlaanderen. 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.