Fototentoonstelling met portretten van misvormde mensen uit Afrika: mag esthetiek primeren op menselijke waardigheid?

Frank Verstraeten, coördinator van het Universitair Centrum voor Ontwikkelingssamenwerking, had tijdens een bezoek aan de overzichtstentoonstelling van fotograaf Stephan Vanfleteren last van plaatsvervangende schaamte bij enkele portretfoto's van Guineeërs met misvormingen op het gelaat, het hoofd of de hals. Hij stelt zich de vraag of dergelijke selectie van foto's nog thuishoort op een hedendaagse fototentoonstelling.

opinie
Frank Verstraeten
Frank Verstraeten is coördinator van het Universitair Centrum voor Ontwikkelingssamenwerking

In het Fotomuseum Antwerpen loopt de grote overzichtstentoonstelling van de Belgische fotograaf Stephan Vanfleteren. Een periode van 33 jaar fotografie levert een selectie van 450 foto’s op die elk op zich pareltjes zijn van vakmanschap.

Ik heb meermaals met verbazing naar de beelden gekeken. Bij sommige portretten dacht ik echter: is dit mensen in hun waardigheid laten? Speelt hij met de manier waarop de foto’s van vuilheid en armoede gemaakt en bewerkt werden, ook niet in op onze zucht naar sensatie? Zeker voor mij als middenklasser, is het ook redelijk comfortabel om naar te kijken.

Bij sommige portretten dacht ik echter: is dit mensen in hun waardigheid laten?

Wat me in het bijzonder trof, zijn drie foto’s van Guineeërs die op de tentoonstelling netjes naast elkaar worden gepresenteerd. De foto van Boubacour is in 2012 gemaakt, de twee andere van Camara en Macone in 2013. Alle drie werden zij, volgens de teksten bij de portretten, gefotografeerd in de Guinese hoofdstad Conakry. Eerlijk gezegd vroeg ik me af wat hiervan de bedoeling was. De portretten tonen mensen met misvormingen op het gelaat, het hoofd of de hals. 

Persoonlijk ervaarde ik het als een freakshow, te vergelijken met de mensen met misvormingen die ik vroeger, toen ik klein was, op de kermis zag. Toen was het nep. Nu is het echt. Het lijken me eerder foto’s voor een cursus tropische geneeskunde. In het oude Afrikamuseum in Tervuren kon je ook dergelijke foto’s zien: voorbeelden van Elefantiasis en spectaculaire wormziekten. In het nieuwe museum worden de foto’s wijselijk niet meer tentoongesteld (ik heb ze in elk geval niet meer teruggevonden).

Drie portretfoto's van Guineeërs met misvormingen op het gelaat, het hoofd of de hals, ervaarde ik als een freakshow 

Terug thuis en mits wat opzoekwerk is het me duidelijk geworden dat de foto’s kaderen binnen een opdracht voor het ziekenhuisschip Africa Mercy van de ngo Mercy Ships. Naast de vier foto’s (op de tentoonstelling wordt ook een foto van een zwaar verbrande jongen getoond) bestaat de volledige reeks uit zwaar misvormde mensen. Hierdoor kan ik het beter plaatsen. Mercy Ships wilde artistieke foto’s laten maken door een topfotograaf, vermoedelijk om de nodige fundraising voor de medische operaties te vergemakkelijken. 

Deze opdracht lijkt me geslaagd. De foto’s trekken alle aandacht. Twee van de drie misvormde mensen - bij de middelste is het niet duidelijk of de persoon überhaupt kan zien - kijken neutraal. Je worstelt met tegenstrijdige gevoelens. Los van de vraag of Mercy Ships op deze manier aan fundraising moet doen, vraag ik me echter af of een selectie uit deze reeks, buiten de context van de oorspronkelijke opdracht, thuishoort op een tentoonstelling. 

Veel fotografen staan er niet bij stil dat ze voor de zoveelste keer het clichébeeld laten zien van een arm, door ziekten en doodslag geteisterd Afrika

Binnen de expositie van 450 foto’s vond ik slechts enkele foto’s terug die gemaakt werden in een Afrikaans land:  de foto’s van de genocide in Rwanda, 4 met (fotogenieke) misvormingen en… één (prachtig) portret van een Senegalese man. Veel fotografen staan er niet bij stil dat ze voor de zoveelste keer het clichébeeld laten zien van een arm, door ziekten en doodslag geteisterd Afrika.

Armoede heeft veel patina, het roest van vervallen artefacten levert de mooiste kleurcomposities op, de littekens van brandwonden geven een spel van licht en donker op een zwarte huid. Armoede en miserie worden geësthetiseerd. In plaats van op zoek te gaan naar ellende om sterke foto’s te maken, kan je ook kiezen voor beelden die waardigheid centraal stellen. Beelden waar de gefotografeerde echt trots op kan zijn.

In plaats van op zoek te gaan naar ellende om sterke foto’s te maken, kan je ook kiezen voor beelden die waardigheid centraal stellen

Zelf heb ik 5 jaar in Guinée gewerkt en ben ik er zeker van dat er in Conakry prachtige portretfoto’s gemaakt kunnen worden. Want geef toe: je gaat je niet snel uiten als Belg wanneer je naar een fototentoonstelling gaat in het buitenland die enkel 4 verminkte mensen toont uit je geliefde thuisland. Zeker niet als je weet dat het maar een mooie variant is op andere miseriereeksen. 

In Antwerpen, Vlaanderen en België wonen heel wat mensen met Guinese of andere Afrikaanse roots. Soms heb ik last van plaatsvervangende schaamte.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.