Ook premier Johnson haalt Brexit Day niet: waarom zijn de Britten 3 jaar na het referendum nog niet uit de EU gestapt?

Afgelopen nacht, om middernacht om precies te zijn, had het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie moeten stappen. Brexit Day! De derde al. Maar ook bij de derde poging is het niet gelukt. Ook de nieuwe premier, Boris Johnson, is er niet in geslaagd zijn belofte waar te maken. Waar liep het mis?

Waarom zouden de Britten ook alweer uit de Europese Unie stappen?

Het lijkt al een eeuwigheid geleden, maar op 23 juni 2016 vond in het Verenigd Koninkrijk een volksraadpleging plaats. De Britten kregen de keuze tussen twee opties: moet het Verenigd Koninkrijk lid blijven van de Europese Unie of de Europese Unie verlaten? Een nipte meerderheid van 52 procent (17,4 miljoen Britten) koos ervoor om de Europese Unie te verlaten.

Na dit voor hem teleurstellende resultaat nam toenmalig premier David Cameron ontslag. Hij had de bevolking opgeroepen om voor lidmaatschap van de EU te stemmen. Camerons partijgenote Theresa May werd de nieuwe Britse premier. En zij had maar één doel: de wil van het volk eerbiedigen. "Brexit betekent brexit", zo zei ze.

De Britten wilden dus uit de EU stappen. Kan dat zomaar?

In een referendum beslissen dat je als land uit de Europese Unie wil stappen is één ding, eruit stappen een ander. Dat doe je niet zomaar. Daar bestaan bepaalde regels over, die neergeschreven staan in Artikel 50 van het Verdrag van de Europese Unie.

Om de procedure op te starten, moet een land dat uit de Europese Unie wil stappen, dat officieel laten weten aan de Europese Raad. Dat zijn de staatshoofden en regeringsleiders van alle lidstaten van de Europese Unie. Op 29 maart 2017 stuurde de toenmalige Britse premier Theresa May een brief naar Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, waarin ze officieel bekendmaakte dat het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie wilde stappen.

In datzelfde Artikel 50 staat ook dat een land dat officieel bekendgemaakt heeft dat het uit de EU wil stappen, exact twee jaar na de datum waarop de brief is gestuurd, uit de EU moet stappen. In het geval van het Verenigd Koninkrijk is dat dus 29 maart 2019. Eigenlijk hadden de Britten zeven maanden geleden dus al uit de EU moeten stappen.

De brief die de toenmalige Britse premier Theresa May op 29 maart 2017 naar Europees president Donald Tusk stuurde, waarmee ze officieel liet weten dat het Verenigd Koninkrijk uit de EU wilde stappen.

29 maart 2019 was dé deadline, waarom is die toen niet gehaald?

Nadat premier May haar brief naar de Europese Unie had verstuurd, heeft ze anderhalf jaar onderhandeld met vertegenwoordigers van de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees Parlement. De Fransman Michel Barnier leidde dat team van Europese onderhandelaars.

Die onderhandelingen leverden het zogenoemde Withdrawal Agreement op. Een terugtrekkingsakkoord of uitstapakkoord dat bepaalt onder welke voorwaarden het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie zal stappen. Op 14 november 2018 werd dat uitstapakkoord officieel voorgesteld door de Europese onderhandelaars en de toenmalige Britse premier Theresa May.

Het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie waren het dus onderling eens geraakt over hoe de Britten op 29 maart 2019 uit de Unie zouden stappen. Maar dat was niet genoeg. Dat akkoord moest ook goedgekeurd worden door het Europese en Britse parlement. En daar wrong en wringt nog steeds het schoentje. Premier May heeft het akkoord verschillende keren ter stemming voorgelegd aan het Britse parlement, maar telkens werd het afgekeurd.

Europees hoofdonderhandelaar Michel Barnier (l) en Europees president Donald Tusk (r) eind 2018 met een exemplaar van het eerste terugtrekkingsakkoord, bijna 600 bladzijden dik. Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved

Waarom wilde het Britse parlement het brexitakkoord niet goedkeuren?

Daar waren verschillende redenen voor. Maar de belangrijkste reden was dat de Britse regering van May een minderheidsregering was. De premier had geen meerderheid in het parlement, wat het moeilijker maakte voor haar om wetten of akkoorden door het parlement te krijgen. Het brexitakkoord was daar het beste voorbeeld van.

Daarbovenop komt dat de verschillende partijen in het parlement niet zomaar in te delen zijn in voor- en tegenstanders van haar akkoord. De scheidingslijn loopt dwars door de partijen heen. Zowel binnen haar eigen partij als binnen de grootste oppositiepartij zijn er voor- en tegenstanders van haar akkoord. Een gepuzzel waar May meermaals haar tanden op stuk heeft gebeten.

De belangrijkste reden waarom een meerderheid van de parlementsleden tegen haar akkoord stemde, was de zogenoemde "backstop" die in het akkoord was opgenomen. Die regel bepaalde wat er moest gebeuren met de grens tussen Ierland (een onafhankelijke republiek en een lidstaat van de EU) en Noord-Ierland (een deel van het Verenigd Koninkrijk dat mee uit de EU stapt). Die passage lag vooral gevoelig voor de Noord-Ierse protestantse partij DUP. En net die partij had May nodig om aan een meerderheid te raken. Maar ook binnen haar eigen Conservatieve Partij was er kritiek op die backstop-regeling.

Andere parlementsleden stemden tegen het akkoord omdat ze het niet eens zijn met de zogenoemde uitstapvergoeding die het Verenigd Koninkrijk aan de Unie moet betalen (toen was dat ongeveer 40 miljard euro). En nog een andere groep parlementsleden stemde tegen het akkoord omdat ze helemaal niet uit de Europese Unie willen stappen. Uiteenlopende redenen dus die er samen voor gezorgd hebben dat May haar akkoord nooit door het parlement heeft gekregen.

Moeten de Britten eigenlijk mét een akkoord uit de EU stappen?

Neen dat moet helemaal niet. Maar het is wel de voorkeur van zowel de Britse regering als de EU. In Artikel 50 van het Europees Verdrag staat dat een land dat uit de EU wil stappen twee jaar de tijd krijgt om zo'n akkoord te sluiten. Het voordeel van zo'n akkoord is dat de brexit dan geleidelijk aan uitgevoerd wordt. Met een overgangsperiode en onder bepaalde voorwaarden.

Maar de Britten kunnen ook zonder een akkoord uit de EU stappen, een no-dealbrexit wordt dat genoemd. Dat zou betekenen dat het Verenigd Koninkrijk van de ene dag op de andere uit de Unie stapt en alle afspraken die het VK en de EU tot dan met elkaar hadden op die ene dag vervallen.

Alleen heeft het Britse parlement destijds in een stemming aangegeven dat het niet wilde dat het VK op 29 maart zonder akkoord uit de Unie zou stappen. Omdat May geen meerderheid vond voor haar akkoord, maar het parlement tegelijkertijd een no-dealbrexit afkeurde, zat er voor de premier niets anders op dan aan de Europese Unie uitstel te vragen voor de brexit. 

De voormalige Britse premier Theresa May (l), hier met Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, vroeg de Europese Unie tot twee keer toe uitstel voor de brexit.

De brexit werd dus een eerste keer uitgesteld. Tot vandaag?

Euh neen. Voor wie het niet meer zou weten: 29 maart was de eerste maar zeker niet de enige Brexit Day die de Britten het afgelopen jaar niet hebben gehaald. Aanvankelijk werd de brexit uitgesteld tot 12 april. Als May haar akkoord voor die datum niet door het parlement kreeg, zouden de Britten op 12 april zonder een akkoord de EU moeten verlaten. Lukte haar dat wel, dan kreeg ze nog wat extra tijd tot 22 mei om het akkoord om te zetten in Britse wetten.

Maar ook de nieuwe deadline werd niet gehaald. Zolang die backstop in het akkoord bleef staan, was een meerderheid vinden in het parlement een onbegonnen zaak. En dus vroeg May een tweede keer uitstel aan de Europese Unie. En kreeg dat ook, tot 31 oktober, middernacht. De Britten kregen nog eens zes maanden om een uitweg te zoeken uit de brexitimpasse.

Maar de brexit is nog steeds geen feit, is er het voorbije halfjaar dan niets gebeurd?

Oh jawel, er is heel veel gebeurd. Om niet te zeggen bijna elke dag. Als een ware tv-soap werd de brexitsaga tot in de huiskamers gebracht. Maar net zoals in een echte soap zijn veel gebeurtenissen van maanden geleden vandaag amper nog relevant. Wel relevant is de machtswisseling in 10 Downing Street, de ambtswoning van de Britse premier. Nadat ze nog anderhalve maand verwoede pogingen had ondernomen om haar brexitakkoord te redden, kondigde May begin juni aan wat iedereen al een tijdje had zien aankomen: ze zou opstappen als leider van de Conservatieve Partij en dus ook als Britse premier.

De verkiezingen voor een nieuwe partijleider leverden een verwachte winnaar op: Boris Johnson. De ex-burgemeester van Londen en ex-minister van Buitenlandse Zaken blies de tegenstand weg en beloofde zijn aanhang meteen dat het Verenigd Koninkrijk op 31 oktober koste wat het kost uit de EU zou stappen, met een akkoord als het enigszins kan, maar zonder een akkoord als het echt moet. Het verschil kon niet groter zijn: van de houterige, stuurse Theresa May naar de flamboyante, jongensachtige Boris Johnson, wiens toespraken de voorbije maanden meer weg hadden van stand-upcomedy dan die van een politieke leider.

Sinds 24 juli 2019 heeft het Verenigd Koninkrijk een nieuwe premier. Boris Johnson volgde toen Theresa May op. Krijgt hij zijn land wel met een akkoord uit de Europese Unie? HOC/JESSICA TAYLOR

De beginmaanden van Johnsons premierschap verschilden echter in weinig van de laatste maanden van Mays regeerperiode: een totale stilstand in de brexit. Meermaals verzekerde Johnson de Britten dat zijn regering wel degelijk aan het onderhandelen was met de EU over een nieuw brexitakkoord, meermaals lieten Europese onderhandelaars verstaan dat ze nog geen enkel concreet voorstel uit Londen hadden ontvangen.

Maar kijk, op 17 oktober was het dan toch zover. Boris Johnson was erin geslaagd een nieuw brexitakkoord te sluiten met de Europese Unie. A fantastic new deal, noemde de premier het zelf. En ook de Europese leiders lieten weten dat de EU en het VK een "fair en evenwichtig" akkoord hadden gesloten. Bij de Britse oppositie was er minder vreugde: dit akkoord is "nog slechter" dan het vorige, vond Labourleider Jeremy Corbyn.

Een nieuw brexitakkoord: wat is het verschil met het vorige akkoord?

Johnsons nieuwe akkoord is eigenlijk voor meer dan 90 procent hetzelfde als dat van zijn voorganger May. Maar dé angel in het akkoord van May, de backstop, is eruit gehaald en vervangen door een nieuwe regeling voor de grens tussen Noord-Ierland en Ierland.

Kort gezegd komt het erop neer dat het Verenigd Koninkrijk hoe dan ook in zijn geheel uit de Europese douane-unie stapt (dus ook Noord-Ierland) en het dus zelf nieuwe handelsakkoorden met andere landen zal kunnen sluiten. (In de backstop-regeling van May zou het VK voor onbepaalde tijd in de Europese douane-unie blijven als het VK en de EU er tegen 2021 niet in zouden slagen een nieuw handelsakkoord te sluiten.)

Omdat Noord-Ierland mee uit de douane-unie stapt, zouden er wel controles nodig zijn aan de grens tussen Noord-Ierland en Ierland, maar die controles worden in het akkoord van Johnson verschoven naar de Noord-Ierse havens. De douanegrens komt met andere woorden in de zee tussen Groot-Brittannië en het Ierse eiland te liggen. (Lees hier meer over de nieuwe regeling omtrent Noord-Ierland.)

Deze regeling lag overigens ooit al eens op tafel. Oorspronkelijk wilden de EU en de Britse regering de moeilijke Noord-Ierse kwestie op deze manier regelen, maar May stak daar een stokje voor, omdat het de eenheid binnen het Verenigd Koninkrijk in het gevaar zou brengen. Johnson haalde ze echter vanonder het stof. Beter zo dan het hele Verenigd Koninkrijk voor onbepaalde tijd in de douane-unie met de EU houden, meende hij.

Een nieuwe premier, een nieuw akkoord, maar nog geen brexit. Laat me raden...

... het Britse parlement lag dwars. Al sinds Johnsons voorganger May een brexitakkoord heeft gesloten met de Europese Unie, speelt zich een heuse machtsstrijd af tussen de Britse regering en het Britse parlement. Sommigen noemen het hét voorbeeld van hoe democratie werkt, anderen kunnen het niet meer aanzien. Feit is dat ook Johnson op de knieën moest voor het parlement.

En dat komt in de eerste plaats doordat ook hij nog steeds geen meerderheid heeft in het parlement. Meer zelfs, Johnson heeft nog minder steun dan May, nadat hij na een voor hem teleurstellende stemming 21 rebellerende parlementsleden uit zijn fractie had gegooid. Geen goed uitgangspunt als je een belangrijke, historische tekst zoals het brexitakkoord door het parlement wil krijgen.

Dat Johnson geen controle over het parlement heeft, bleek de voorbije maanden meer dan eens. Johnson verloor verschillende stemmingen op rij. Begin september stemde een meerderheid voor de Benn Act, een wetsvoorstel van de oppositie waarin de Britse premier een nieuwe deadline werd opgelegd en een no-dealbrexit werd voorkomen. Als Johnson er tegen 19 oktober niet in zou slagen een nieuw brexitakkoord door het parlement goedgekeurd te krijgen, dan werd hij verplicht om nieuw uitstel te vragen aan de Europese Unie en wel tot 31 januari 2020.

Voor Johnson, die al van bij het begin van zijn premierschap had aangekondigd dat zijn land sowieso op 31 oktober uit de EU zou stappen, was nieuw uitstel echter onmogelijk. I'd rather be dead in a ditch, was zijn nu al legendarische reactie ("Ik lig nog liever dood in een sloot dan uitstel te moeten vragen."). Maar op 19 oktober, de dag dat het parlement over zijn nieuwe akkoord had moeten stemmen, werd die stemming uitgesteld, omdat het parlement eerst de nodige brexitwetten wilde bespreken en nakijken. En dus moest Johnson toch op de knieën en uitstel aan de EU vragen.

Al deed hij dat op zijn eigen manier, met een tegenstrijdige boodschap. Ja, ik vraag uitstel, maar neen, ik sta er zelf niet achter en vind het niet nodig. Voor de EU maakte de dubbele boodschap van Johnsons brief niet uit. Na even de kat uit de boom te kijken en de gebeurtenissen in het VK af te wachten - een ultieme poging van Johnson om de brexitwetten snel door het parlement te jagen zodat ook zijn akkoord nog voor 31 oktober goedgekeurd zou kunnen worden, leverde ook niets op - beslisten de Europese leiders begin deze week uiteindelijk om het Verenigd Koninkrijk inderdaad opnieuw uitstel te geven. De derde keer al. De nieuwe brexitdeadline is nu 31 januari 2020. Al gaat het om een zogenoemd flextension, een flexibel uitstel. Als de Britse regering erin slaagt om het brexitakkoord eerder door het parlement te krijgen, mogen de Britten ook vroeger uit de EU stappen.

Een derde uitstel dus. En nu?

Ja, wie zal het zeggen. Eén ding is zeker: er komen dit jaar nog nieuwe verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk, op 12 december. Al is ook daar een machtsstrijd tussen regering en parlement aan voorafgegaan. Johnson wilde maar wat graag vervroegde verkiezingen, om zijn macht in het parlement te vergroten en eindelijk wel die meerderheid te hebben.

Maar om verkiezingen te kunnen organiseren, had hij een tweederdemeerderheid in het parlement nodig en dus de steun van oppositiepartij Labour. Die lag echter lange tijd dwars. Enerzijds uit vrees dat een no-dealbrexit nog mogelijk zou zijn, anderzijds omdat de peilingen er niet echt veelbelovend uitzagen voor Labour. Uiteindelijk, nadat het nieuwe uitstel zo'n no-dealbrexit onmogelijk had gemaakt, stemde Labour er toch mee in.

Labourleider Jeremy Corbyn (l) en premier Boris Johnson (r). Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Hoe het nu verder moet met de brexit, zal in de eerste plaats van de uitkomst van die verkiezingen afhangen. Wint Johnson de verkiezingen en behaalt hij een absolute meerderheid in het parlement, dan lijkt het erop dat zijn brexitakkoord voor de nieuwe deadline - 31 januari 2020 - goedgekeurd zal worden en de Britten eind januari dan toch mét een akkoord de EU zullen verlaten.

Wint Labour, dan lijkt het Verenigd Koninkrijk op weg naar een nieuwe volksraadpleging. Binnen Labour zijn velen namelijk tegen de brexit. Zij hopen dat de bevolking na al die jaren ingezien heeft dat de brexit toch niet zo'n goed idee was en in een tweede volksraadpleging zal aangeven dat ze de brexit helemaal niet meer wil.

Blijven de verhoudingen zoals ze nu zijn, met andere woorden een hung parliament waarbij geen enkele partij een meerderheid heeft, dan hebben de verkiezingen weinig opgeleverd en is het einde nog niet meteen in zicht. Johnson zal dan opnieuw al zijn overtuigingskracht in de strijd moeten gooien om de oppositie achter zijn akkoord te krijgen.

Zeg, komt er ooit een einde aan dit verhaal?

Wie durft de toekomst voorspellen? Op korte termijn is het einde in elk geval niet in zicht. Want ook als Johnson de verkiezingen wint, het meest waarschijnlijke scenario als we de peilingen mogen geloven, en hij zijn akkoord goedgekeurd krijgt, blijft de brexitsaga duren. Als de Britten op 31 janauri 2020 met een akkoord uit de Unie zouden stappen, begint namelijk enkel een overgangsperiode waarin zo goed als alles hetzelfde blijft als nu, tot en met 31 december 2020.

Als de Britten op 31 januari 2020 uit de EU stappen, hebben ze nog 11 maanden om een nieuw handelsverdrag met de EU te sluiten. Het verdrag tussen de EU en Canada nam 7 jaar in beslag, de onderhandelingen tussen de EU en de VS slepen al 6 jaar aan.

In die tijd moeten het VK en de EU het eens zien te raken over een nieuw handelsakkoord dat na die overgangsperiode van kracht wordt. Die klus in amper een jaar klaren, lijkt bijna onmogelijk. Ter vergelijking: CETA - het handelsverdrag tussen de EU en Canada - is pas 7 jaar na de start van de onderhandelingen goedgekeurd. De onderhandelingen over TTIP - het handelsverdrag tussen de EU en de VS - slepen al 6 jaar aan. Of zoals professor Europese politiek Steven Van Hecke het gisteren treffend formuleerde: "Eerder dan het begin van het einde van de brexit maken we ons beter op voor het einde van het begin."

En ook wat die onderhandelingen over een handelsakkoord betreft, staat de deadline niet in steen gebeiteld. Ook de einddatum van de overgangsperiode kan namelijk... uitgesteld worden. Met maximaal twee jaar. Het zou dus heel goed kunnen dat de échte brexit, waarna het Verenigd Koninkrijk helemaal geen deel meer uitmaakt van de Europese Unie, pas op 1 januari 2023 zal zijn. Meer dan zes jaar na het brexitreferendum.

Wie van die 17,4 miljoen leave-stemmers zou dat in 2016 gedacht hebben?

Nigel Farage: "Het is 1 november en ja, we zijn nog steeds lid van de EU"

Video player inladen...