2019 Getty Images

Waarom er ook met vervroegde verkiezingen niet snel een einde zal komen aan de brexit-saga

31 oktober 2019 moest "Brexit day" worden. In de plaats daarvan krijgen we nu brexit-uitstel en vervroegde verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk. De machtsstrijd tussen de Britse regering en het Britse parlement gaat verder, schrijft hoofddocent Europese politiek Steven Van Hecke (KU Leuven), al is het nu met andere middelen. Zo hoopt de Britse premier Boris Johnson met verkiezingen het lastige parlement naar zijn hand zetten. De Europese Unie blijft dan weer passief toekijken uit angst, aldus Van Hecke. Met risico op verder uitstel.

opinie
Steven Van Hecke
Steven Van Hecke is hoofddocent Europese en vergelijkende politiek aan de KU Leuven.

Aan Halloween valt geenszins te ontsnappen en ook John – Order! Order! – Bercow, de flamboyante Speaker van het Britse Lagerhuis, neemt vandaag afscheid, maar van een echte "Brexit Day" is dus geen sprake. Met dank aan het zoveelste uitstel: 31 oktober 2019 wordt 31 januari 2020. Uiteindelijk toch gevraagd door de Britse premier Boris Johnson en zonder veel problemen ook toegezegd door de Europese Unie (EU). Wat leren ons de voorbije weken over het plots niet meer zo nakende vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU en wat mogen we de komende maanden verwachten?

Ook Boris Johnson beet zijn tanden stuk op het verzet in het Lagerhuis

Een eerste minister vervangen is één zaak, de brexit tot een goed einde brengen een andere. Zoveel is intussen gebleken, ondanks de hoge verwachtingen die Boris Johnson zelf had gecreëerd. Hoewel hij toch al één keer een meerderheid heeft gevonden voor zijn Withdrawal Agreement, beet ook hij zijn tanden stuk op het verzet in de schoot van het Britse Lagerhuis.

Toen de parlementsleden zijn voorgestelde kalender – brexit er met de karwats (een zweep, red.) doorjagen – torpedeerden, duwde Johnson meteen op de pauzeknop. Het belang van die tegenzet kan niet genoeg worden beklemtoond. Het toonde meteen aan dat de Britse premier, ondanks zijn overwinning, het Lagerhuis voor geen haar vertrouwde. Met een normale parlementaire procedure dreigde via allerlei amendementen zijn deal met de EU onderuit te worden gehaald. 

Controleverlies zou dan wel eens het einde van zijn brexit-plannen kunnen betekenen. Nog liever bleef Johnson aan de kant staan en brak hij zijn belofte om kost wat kost de deadline van 31 oktober te respecteren dan de regie over te laten aan de parlementsleden. Vandaar uitstel en vervroegde verkiezingen. Met alle risico’s vandien. Die General Election moet Johnson, zo hoopt hij, aan een voldoende meerderheid helpen om zijn akkoord over de uitstap van het Verenigd Koninkrijk ongeschonden door het parlement te laten goedkeuren. Fingers crossed, Boris!

De kans op een misrekening is niet onbestaande, en dus op een gemiste kans om de brexiteers eindelijk te geven waar ze al zo lang om vragen, net nu de zaak voor het eerst echt onder stoom is gekomen, dankzij de bravoure van Boris Johnson. Maar blijkbaar is de machtsstrijd met het Britse parlement dus minstens even belangrijk. 

Want die gaat terug tot het referendum van juni 2016. De kiezers hebben zich uitgesproken: wie zal "de wil van het volk" tot uitvoer brengen? En op welke manier? Aanvankelijk stond het Lagerhuis helemaal buitenspel. De voorganger van Johnson, Theresa May, had ook geen hoge pet op van haar parlementsleden want ze was evenmin van plan die bij haar brexit-plannen te betrekken. Sterker, het House of Commons zag aanvankelijk voor zichzelf geen al te grote rol weggelegd. Het kantelpunt kwam er begin 2017 met een arrest van het Supreme Court (Hooggerechtshof red.)– de zaak werd aanhangig gemaakt door zakenvrouw en burger Gina Miller, geen parlementslid – dat de regering verplichtte het parlement haar goedkeuring te vragen voor de uitstapregeling uit de EU. Vervolgens rook de oppositie bloed en heeft het Lagerhuis op geregelde tijdstippen een vuist gemaakt tegen de plannen van de eerste minister. 

Theresa May Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Dat Theresa May zelf haar meerderheid kwijtspeelde en opgezadeld zat met een zogenoemd hung parliament (een parlement zonder werkbare meerderheid red.), hielp de zaak uiteraard evenmin vooruit. Johnson worstelt met hetzelfde probleem. Dat hij nu uitgerekend eveneens verkiezingen uitlokt, is net bedoeld om dat lastige parlement naar zijn hand te zetten. Want aan de goedkeuring van het Lagerhuis kan hij niet ontsnappen; wel kan hij trachten de parlementsleden meer dan vandaag het geval is achter zijn deal te krijgen. Via overtuiging, dreiging en chantage is hem dat voorlopig onvoldoende gelukt. Nu zoekt hij een uitweg via brexit-uitstel en vervroegde verkiezingen.

Dat Boris Johnson nu verkiezingen uitlokt, is net bedoeld om het lastige parlement naar zijn hand te zetten

Johnson mag alleszins van geluk spreken dat de EU geen stokken in de wielen heeft gestoken. Zonder noemenswaardige incidenten heeft Brussel hem extra tijd gegeven om zijn akkoord te laten goedkeuren, alle retoriek ten spijt. Ook hier valt in deze lange brexit-saga een vast patroon te ontdekken. Europa staat op haar strepen – "Dat is het laatste uitstel!", "Er wordt niet opnieuw onderhandeld!" – maar als puntje bij paaltje komt, bindt de Unie in. Uit angst om de Zwarte Piet toegeschoven te krijgen. 

Brits premier Boris Johnson en Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker AFP or licensors

De EU blijft met andere woorden passief toekijken hoe de Britten in een machtsstrijd tussen de regering en het parlement verwikkeld zijn geraakt, en daardoor telkens opnieuw meer tijd nodig hebben om tot een beslissing te komen. Eerder uitstel heeft al uitgewezen dat de sense of urgency (gevoel van urgentie red.) snel vermindert, waardoor Londen de brexit eens te meer op de lange baan schuift. Dat dreigt nu opnieuw te gebeuren. Waarom zou na de verkiezingen van 12 december het Lagerhuis haast maken om voor Kerstmis de deal van Johnson goed te keuren als de echte deadline toch pas eind januari 2020 is? En als de zaak tegen dan nog niet in orde is, waarom zou de EU dan niet opnieuw uitstel verlenen? 

Per slot van rekening is Europa zelf ook geen voorstander van een no deal Brexit (een brexit zonder akkoord red.). Bovendien: de volgende deadline komt sowieso dichterbij. Als Johnson de zegen van het Lagerhuis voor zijn akkoord krijgt en de Britten de EU vaarwel zeggen, dan begint de transitieperiode waarin een nieuw handelsakkoord moet worden onderhandeld. Alle waarnemers gaan ervan uit dat de brexit-deal hierbij vergeleken maar klein bier is. Dat zal dus nog zeer veel tijd vragen, terwijl de overgangsperiode al eind december 2020 afloopt. Die periode kan weliswaar éénmalig met 1 of 2 jaar worden verlengd maar die beslissing moet al voor 1 juli 2020 worden genomen…

De brexitdeal is vergeleken met een nieuw handelsakkoord maar klein bier

Kortom, zelfs in het "beste" scenario – waarin de Britten met akkoord de EU verlaten – volgen de deadlines elkaar bijzonder kort op. Met telkens een strijd om de macht binnen het Britse politieke systeem en de EU die zich een gepaste houding dient aan te nemen, zonder haar onderhandelingspositie nodeloos te ondergraven. Dat belooft weinig goeds voor de komende maanden. Eerder dan het begin van het einde van de brexit maken we ons beter op voor het einde van het begin. Met de uitstap van het Verenigd Koninkrijk uit de EU zijn we aan beide kanten van het Kanaal immers nog lang niet klaar.