Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Rusland test nieuwe vorm van desinformatieoorlog uit in Afrika

Met een gigantische campagne op sociale media test Rusland uit hoe het de binnenlandse politiek in Afrikaanse landen kan beïnvloeden. Dat blijkt uit een onderzoek van de universiteit van Stanford samen met Facebook. De onderzoekers waarschuwen dat dit de voorbode is van wat er kan gebeuren in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van volgend jaar.

Rusland heeft een nieuw doelwit in zijn desinformatieoorlog: Afrika. Facebook blokkeerde gisteren drie netwerken met honderden valse pagina’s in acht Afrikaanse landen. De pagina’s zouden gestuurd worden vanuit Rusland, met de bedoeling om Afrikaanse regimes te steunen waarmee Moskou op goede voet wil staan. Dat brachten onderzoekers van het Stanford Internet Observatory samen met Facebook aan het licht.

De gevonden sporen leiden naar de Russische zakenman Jevgenij Prigozjin (links op foto bovenaan), een trouwe bondgenoot van de Russische president Vladimir Poetin die door de Verenigde Staten werd aangeklaagd voor zijn rol in de Russische beïnvloeding van de presidentsverkiezingen in 2016.

Uit het onderzoek blijkt dat Prigozjin achter 200 valse accounts zit die bijna een miljoen mensen bereikten in de Centraal-Afrikaanse Republiek, Madagaskar, Mozambique, Congo, Ivoorkust, Kameroen, Soedan en Libië. Allemaal landen waar de voorbije maanden verkiezingen of politieke veranderingen plaatsvonden.

Prigozjin is dankzij zijn cateringbedrijf bekend geworden als "de kok van Poetin".  Maar hij is ook de vermoedelijke geldschieter van het Internet Research Agency in Sint-Petersburg, de organisatie die in opdracht van Moskou valse berichten verspreidde tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016, zo luidde de aanklacht van speciale aanklager Robert Mueller. Met een online desinformatiecampagne probeert hij nu ook de Russische invloed in Afrika te vergroten. 

Lokale Facebook-gebruikers

Wat daarbij opvalt is hoe de nieuwe Russische aanpak anders is dan die van enkele jaren geleden. “In plaats van de Facebookberichten vanuit Rusland aan te maken, worden nu lokale inwoners in Afrikaanse landen gebruikt om dat te doen”, aldus Nathaniel Gleicher, die bij Facebook instaat voor het beleid rond cyberveiligheid. “Zij posten berichten in hun eigen taal en zijn zo minder snel te detecteren.”

Wie die plaatselijke medewerkers en organisaties precies zijn, wil Facebook niet bekendmaken. Maar volgens de onderzoekers van de universiteit van Stanford zijn er connecties met de Wagner Group, een paramilitair bedrijf dat actief is met huurlingen in onder meer Oekraïne, het Midden-Oosten en Afrika en waarbij Jevgenij Prozjin nauw betrokken is.

Concreet promootten de verwijderde Facebookpagina’s de Russische belangen in de regio (bijvoorbeeld het bevorderen van steun voor deals rond goud, diamanten en andere grondstoffen). Ze namen ook vroegere koloniale overheersers zoals Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk onder vuur. Verschillende Afrikaanse politici en politieke partijen kregen dan weer een duwtje in de rug. 

Zoon van Kadhafi

Per land bleek de aanpak van de campagne anders te zijn.

In Libië werd het netwerk eind december vorig jaar opgestart met de bedoeling om twee toekomstige presidentskandidaten te steunen: Saif al-Islam Kadhafi, zoon van de vroegere sterke man Moe'ammar al-Khaddafi, en rebellenleider Khalifa Haftar. Die laatste krijgt ook de fysieke steun van 100 huurlingen van de Wagner Group, zo blijkt uit het Stanford-rapport. Op de pagina’s worden vooral berichten van de Russische staatsmedia Spoetnik en RT gedeeld.

In Soedan moest de onlinecampagne vooral de vroegere sterke man Omar al-Bashir helpen. Toen die in april vorig jaar werd afgezet, kregen ook zijn opvolgers steun uit Russische hoek. Onder de 20 verschillende accounts en pagina’s die gecreëerd werden, bevonden zich ook enkele pseudonieuwsbedrijven zoals Khartoum Star en Sudan Daily, die ook gevoed werden door Russische staatsmedia. In Soedan zijn  bedrijven die gelinkt zijn aan Prigozjin actief in de mijnbouwsector en de opleiding van soldaten.

De jongste campagne dateert van afgelopen september in Mozambique, kort voor de verkiezingen. De opgerichte Facebookpagina’s plaatsten enerzijds steunberichten voor de aftredende president, anderzijds moesten ze de oppositie beschadigen, bijvoorbeeld met nepnieuws.

Naast Facebook worden ook Twitter, WhatsApp en Telegram gebruikt om aan desinformatie te doen, samen met uitzendingen via Facebook Live, Google feedback en quizjes. 

Amerikaanse presidentsverkiezingen

De hele onlinecampagne van Moskou lijkt te passen in een veel grotere strategie om de macht en positie van Rusland op het wereldtoneel te versterken. Afrika is daarbij een belangrijke speelbal in dat geopolitieke spel.

Net zoals China probeert ook Rusland de steun te verzekeren van Afrikaanse leiders. Vorige week nog organiseerde de Russische president Poetin bijvoorbeeld het allereerste Rusland-Afrika Forum in de badplaats Sotsji aan de Zwarte Zee, bijgewoond door 40 Afrikaanse staats- en regeringshoofden.

Ook al ontkent Prigozjin formeel elke betrokkenheid, uit het Stanford rapport blijkt dat zijn aandeel steeds groter wordt in die strategie. Zo pompt hij via zijn netwerk ook Russisch geld in Afrikaanse mediabedrijven en steken zijn Russische adviseurs een handje toe bij verkiezingen.

Het lijkt er steeds meer op dat Moskou een nieuwe generatie van Afrikaanse leiders wil klaarstomen voor de toekomst.  Dat creëert ook nieuwe economische kansen, een handige manier om de strenge sancties van het Westen te omzeilen.

Maar volgens Alex Stamos, directeur van het Stanford Internet Observatory en tot vorig jaar de veiligheidschef van Facebook, toont de Russische onlinecampagne in Afrika vooral aan hoe Moskou steeds agressiever nieuwe desinformatietechnieken uitprobeert, door zich te focussen op een regio die minder streng in de gaten gehouden wordt dan Europa en de Verenigde Staten.

Dat voorspelt weinig goeds voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van volgend jaar, vreest Stamos. “De techniek om via lokale accounts van binnenlandse gebruikers valse berichtgeving te verspreiden, zal ook bij ons in de VS toegepast worden, waarbij Amerikaanse groepen en individuen als proxy's gebruikt worden en alle inhoud onder hun account en pagina’s gepubliceerd wordt.” Door het outsourcen van desinformatiecampagnes blijft Rusland ook makkelijker onder de radar.

Facebook zelf kondigt alvast aan nog meer inspanningen te zullen leveren om buitenlandse inmenging in verkiezingen af te weren, onder meer door het aanwerven van extra veiligheidsexperts en het ontwikkelen van nieuwe detectietools. Vorige week nog kwamen vier andere desinformatie campagnes via Facebook aan het licht, niet alleen afkomstig uit Rusland maar ook uit Iran.

Maar telkens valt op dat het pas ná de feiten is dat Facebook erin slaagt om op te treden, eenmaal de schade berokkend werd. 

Beluister het gesprek met Tom Van de Weghe uit "De wereld vandaag" hier: