Reddingswerkers brengen enkele migranten en vluchtelingen naar de kust. AFP or licensors

Opnieuw veel meer bootjes met vluchtelingen en migranten op Griekse eilanden: wat is er aan de hand?

Drie jaar lang, sinds de EU met Turkije in maart 2016 een akkoord sloot, bleef de instroom van vluchtelingen en migranten op de Griekse eilanden tamelijk beperkt. Dit jaar stijgt het aantal weer. En vooral de voorbije maanden viel er een forse toename te noteren: 10.500 mensen in september, meer dan 9.000 in oktober. De situatie in Syrië en de toenemende druk op de miljoenen Syriërs in Turkije kan daarbij een rol spelen. Maar ook een hernieuwde migratiestroom van Afghanen laat zich voelen. 

analyse
Bert De Vroey
Bert De Vroey is buitenlandjournalist bij VRT NWS. Hij specialiseerde zich in de VS en de regio rond de Middellandse Zee, en in internationale migratie.

De Turkse president dreigt er geregeld mee: dat hij de 'poorten naar Europa zal openen' en de 3,6 miljoen Syriërs die in Turkije verblijven alle ruimte zal geven om de oversteek naar Griekenland te maken. In de EU-Turkije-deal van maart 2016 was afgesproken dat de Turkse overheid meer inspanningen zou doen om de migratiestroom af te blokken, in ruil voor Europese hulp. Dat is aanvankelijk ook goed gelukt. Maar met de jongste toename vragen sommige waarnemers zich af of de Turkse politie nog wel even hard optreedt tegen de smokkelaars, en of Erdogan de poorten al niet een beetje op een kier heeft gezet. 

Meer boten onderschept dan doorgelaten

In de late namiddag van 29 augustus landden er dertien rubberbootjes op de kust van Lesbos in minder dan een uur tijd. Allemaal samen zetten ze bijna 550 mensen aan land. Volgens de lokale hulporganisatie Refugee Rescue, geciteerd in de New York Times, deed dat vragen rijzen over de alertheid of actiebereidheid van de Turkse kustwacht. Hadden die geen enkele van die bootjes kunnen onderscheppen? De organisatie wees er tegelijk op dat de Turkse kustwacht in de hele maand augustus enkel 's ochtends patrouilleerde. 

Lieten de Turkse autoriteiten het met opzet afweten? Of was dat toeval? Feit is dat de Turken meer boten blijven onderscheppen dan dat er aankomen in Griekenland. Volgens de gespecialiseerde ngo Aegean Boat Report werden er in oktober bijvoorbeeld 562 boten tegengehouden met ruim 19.000 mensen erin. Dat was ruim het dubbele van het aantal boten en mensen dat wél de Griekse kust of wateren wist te bereiken. (Eenmaal in Griekse wateren worden de vluchtelingen en migranten door de Griekse kustwacht opgepikt en naar Griekse havens gebracht.) Het zou dus heel voorbarig zijn om te concluderen dat Turkije nu al moedwillig vluchtelingen op Europa afstuurt.  

Syriërs minder gewenst in Turkije

Wat wel een rol kan spelen, is het Turkse beleid tegenover Syrische vluchtelingen op Turkse bodem. Het Turkse offensief in het noorden van Syrië is volgens president Erdogan niet alleen bedoeld om daar een veilige zone te vestigen waaruit de Koerdische milities verdreven zijn, maar ook om een "hervestigingszone" in te richten voor meer dan een miljoen Syriërs die nu in Turkije verblijven. 

Dat lijkt nog toekomstmuziek. Niettemin hebben mensen­rechten­organisaties de voorbije weken rapporten gepubliceerd over Syriërs die nu al, tegen hun zin, naar het noorden van Syrië gedeporteerd zouden zijn. Soms gebeurt dat wanneer de betrokkenen gearresteerd worden omdat hun verblijfspapieren en documenten niet in orde zijn. Syriërs in Turkije worden toegewezen aan een bepaalde regio, om een evenwichtige spreiding te garanderen. Deze zomer kondigden de autoriteiten in Istanbul aan dat ze harder zouden optreden tegen Syriërs die zich daar zonder toelating hebben gevestigd, en dat lijkt ook te gebeuren. 

Als er inderdaad sprake is van gedwongen deportaties, valt het moeilijk in te schatten hoe groot dat fenomeen is. Amnesty International heeft het over "waarschijnlijk enkele honderden". Op een totaal van 3,6 miljoen Syriërs is dat niet veel, ook al zou het strijdig zijn met het internationaal asielrecht.

Maar zelfs als het om uitzonderlijke gevallen gaat, kan dit soort berichten wel voor brede onrust en paniek zorgen onder de Syriërs. Het lijkt aannemelijk dat die hardere aanpak van de Syriërs in Turkije, samen met de plannen voor een Noord-Syrische hervestigingszone, een rol speelt in de aanzwellende stroom naar Griekenland. 

Afghanen uit Iran

De vraag is intussen of het wel Syriërs zijn die nu in grote aantallen de Egeïsche zee oversteken. Een blik op de cijfers van de VN-Vluchtelingen­organisatie UNHCR is interessant. Dit jaar (tot eind september) voerden niet de Syriërs maar de Afghanen de ranglijst aan. Er werden er 13.820 geregistreerd, tegenover 9.133 Syriërs. Voor de Afghanen kan de Syrië­politiek van Erdogan en de Turkse regering moeilijk een verklaring bieden.

Wat is er dan wel aan de hand? Sinds vorig jaar is er een nieuwe migratiegolf op gang gekomen van Afghanen. Die reizen doorgaans over land via Iran en Turkije. Bovendien blijkt dat veel van de Afghanen die nu in Europa aankomen, al jaren in Iran hebben gewoond. Niet zelden zijn ze ook in Iran geboren.

Iran kent een grote Afghaanse gemeenschap, geschat op anderhalf tot twee miljoen mensen. Door de penibele economische situatie van Iran, dat onder meer gebukt gaat onder Amerikaanse sancties, hebben honderdduizenden de voorbije twee jaar Iran verlaten en zijn ze naar Afghanistan teruggekeerd. Maar in diezelfde periode hebben tienduizenden Iraanse Afghanen een westelijke koers gekozen, richting Turkije en Europa. Dat is nog altijd aan de gang en wordt weerspiegeld in de toename van bootjes bij de Griekse eilanden. 

Turkse shortcut

Ten slotte blijft het misschien verbazen dat je in de Griekse opvangkampen ook heel wat Afrikanen vindt die via Turkije gekomen zijn. In 2019 telde UNHCR al bijna drieduizend Congolezen die aan land werden gebracht.

Die Afrikaanse doortocht door Turkije is niet nieuw. Voor heel wat Afrikanen is het ook niet zo moeilijk om Turkije met een toeristenvisum binnen te komen. Turkish Airlines heeft een breed vertakt netwerk ontwikkeld van en naar Afrikaanse hoofdsteden. Een toeristenvisum is makkelijk te verkrijgen mits je aan bepaalde voorwaarden voldoet, zoals een hotelreservatie bij aankomst en voldoende geld om je verblijf te betalen. Een visum is dertig dagen geldig, lang genoeg om naar de Turkse kust te reizen en een smokkelaar te vinden. 

In het kamp Moria op Lesbos heb ik verschillende Afrikanen ontmoet die daar al maanden de tijd moesten doden. Ze kwamen uit Congo of Kameroen en waren het beu om met journalisten te praten. Ze hadden hun eigen Afrikaanse tent. Hun situatie leek volstrekt uitzichtloos: ze moesten nog maanden of zelfs jaren wachten op een volgend interview in hun asiel­procedure en de kans op erkenning leek klein. Misschien hadden ze gegronde redenen om hun land te verlaten, misschien was hun drang naar een beter leven volstrekt begrijpelijk en legitiem. Toch kon ik me niet van de indruk ontdoen dat ze de foute vluchtweg hadden gekozen. Turkije had hen een shortcut geboden naar Europa, maar aan de rand van Europa, in de wachtkamer van Lesbos, zaten ze hopeloos en pijnlijk geblokkeerd. 

Afrikaanse migranten bidden bij een kerkje in de buurt van het kamp. AFP or licensors