1989 Photothek

De val van de Muur is de belangrijkste gebeurtenis in de internationale politiek sinds 1945, veel meer dan 9/11

De betekenis van de val van de Muur, de implosie van de USSR en dus het einde van de Koude Oorlog kan niet overschat worden. Het is sinds 1945 veruit de belangrijkste gebeurtenis in de internationale politiek, veel meer dan bijvoorbeeld 9/11. De allesoverheersende Koude Oorlog kwam op 9 november 1989 aan zijn einde, stelt professor Tom Sauer in zijn historische terugblik.

opinie
Tom Sauer
De auteur is professor Internationale Politiek aan de Universiteit Antwerpen

Gedurende veertig jaar was de hele wereld verdeeld in twee kampen. Ook de zogenaamde Derde Wereld werd meegezogen in proxy wars, denk maar aan Korea, Vietnam, Mozambique, Angola, Nicaragua en El Salvador. Het overwegend democratische en economisch kapitalistische Westen stond met getrokken messen tegenover het autoritaire en communistische Oostblok. Twee totaal verschillende politieke en economische systemen, waar uiteindelijk een winnaar en een verliezer moest uit voortkomen. 

Vrees voor een alles vernietigende Derde Wereldoorlog

Velen – ook bij ons – vreesden dat het tot een Derde Wereldoorlog zou komen, en dat dat per definitie de laatste zou zijn gezien de opgestapelde atoomarsenalen. Zouden die massaal ingezet geweest zijn - wat jammer genoeg nog steeds mogelijk is - zou dat inderdaad het einde van de biosfeer en het leven op aarde geweest zijn.

De angst voor zo’n atoomoorlog bij de heropflakkering van die Koude Oorlog door de Amerikaanse president Reagan en de bejaarde Sovjetleiders aan het begin van de jaren tachtig bracht niet toevallig de grootste betoging ooit in ons land – 400.000 (terecht) bange burgers - op de been. Er wordt wel eens gezegd dat die betogingen niets hebben uitgehaald, aangezien de Belgische regering onder leiding van Wilfried Martens in 1985 die Euroraketten dan toch in ons land heeft gestationeerd. 

De pacifistische druk in West-Europa heeft Gorbatsjov toegelaten om de touwtjes minder hard aan te spannen in Oost-Europa

Dat is niet correct. De betogingen in West-Europa hebben wel degelijk een positief effect gehad, zij het indirect. Verlichte leiders in de USSR, en meer bepaald Michail Gorbatsjov, zagen in dat zo’n pacifistische druk op de West-Europese leiders agressie vanuit West-Europa zou voorkomen. Dat heeft er mee toe geleid dat de touwtjes wat minder hard werden aangespannen in Oost-Europa. Wat er op zijn beurt voor gezorgd heeft dat de druk vanuit de bevolking in Oost-Europa zijn uitweg vond op straat... tot en met de grensposten, die op een zeker moment – meer bepaald op 2 mei 1989 tussen Hongarije en Oostenrijk en later dus ook in Berlijn – werden opengesteld.

Daarnaast heeft die pacifistische druk bij ons Gorbatsjov toegelaten om verschillende unilaterale ontwapeningsvoorstellen – wat niet evident is, vraag het maar aan onze eigen politici – te doen. Hij wist dat de westerse politici onder druk stonden van hun bevolking om positief te reageren op zijn voorstellen. Het heeft even geduurd, maar dat is ook wat gebeurd is. 

Grotendeels geweldloze revolutie

Opmerkelijk is dat die revolutie – die niet enkel het einde van het Sovjetrijk, maar ook het einde van het Warschaupact (de tegenhanger van de NAVO) inleidde – succesvol en grotendeels geweldloos was. En dat als we gaan kijken naar wat aan de oorsprong ligt van die revolutie we niet enkel op structurele economische en politieke problemen binnen het Sovjetsysteem botsen, maar tegelijkertijd op de kracht van de burgers, van individuen, van ondergrondse nog's, waar zelfs autoritaire systemen niet tegen op konden. 

In tijden van fatalisme, cynisme en apathie mag hier misschien eens op gewezen worden. Positiever uitgedrukt: klimaatbetogers, gele hesjes (zolang ze geen geweld gebruiken), protestbewegingen van hier tot in Hongkong, laat de moed niet zakken. Succes is niet gegarandeerd, en al zeker niet op de korte termijn. Ook de burgers en bewegingen die ageerden tegen de autoritaire regimes in Oost-Europa – zoals de vakbond Solidariteit in Polen en de mensenrechtenbeweging Charta 77 in Tsjechoslovakije onder leiding van respectievelijk de latere Poolse en Tsjechische president Lech Walesa en Vaclav Havel – hebben lang moeten “vechten”. Maar de aanhouder wint. 

Einde van het IJzeren Gordijn

Het Westen heeft deze Oost-Europese burgers en ondergrondse organisaties geholpen door een korf mensenrechten in het zogenaamde Helsinkiproces - dat van het midden van de jaren 70 dateert - te schuiven. Het verplichtte de USSR en het Oostblok om op geregelde tijdstippen in het kader van de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) – dat in 1994 geüpgraded werd tot een Organisatie (OVSE) – het te hebben over mensenrechten. Dat heeft er mee voor gezorgd dat die burgers en organisaties net genoeg ademruimte hadden.

De vroegere Oost-Europese landen zochten zo snel mogelijk aansluiting bij het Westen, de EU en de NAVO

De grootste positieve gevolgen van deze revolutie waren natuurlijk voor Europa. Het IJzeren Gordijn, dat ons continent in twee splitste, was niet meer. Duitsland en Europa werden herenigd. Het is dan ook heel normaal dat de vroegere Oost-Europese landen zo snel mogelijk aansluiting zochten bij het Westen door middel van lidmaatschap van de EU en de NAVO. 

Te hoge Oost-Europese verwachtingen en West-Europese hypocrisie

Dit brengt ons meteen ook bij enkele kritische bedenkingen. Landen als Polen en Hongarije die in de jaren 90 snakten om democratisch te worden, zijn vandaag opnieuw afgegleden naar semiautoritaire regimes. De te hoge verwachtingen over de liberale wereldorde is ongetwijfeld een van de voornaamste verklaringen. Complexe maatschappelijke “instellingen” doen veranderen van autoritair-communistisch naar liberaal-kapitalistisch is geen sinecure en vraagt tijd. Politieke leiders in de jaren 90 hebben blijkbaar nagelaten om die genuanceerde boodschap voldoende te herhalen.

Veel Oost-Europeanen hadden simpelweg niet het geduld en zijn en masse naar West-Europa getrokken. Wij, West-Europeanen, bliezen warm en koud. Enerzijds zagen we deze immigratiegolf – net zoals elke immigratiegolf – niet graag; anderzijds kwamen die goedkope werkkrachten ons wel goed uit. Poolse of Roemeense werklui die in onze huizen heel goedkoop herstellingen uitvoeren; daar zeggen we dan niet neen op. Deze hypocrisie mag misschien toch ook eens aan de kaak gesteld worden?

Rusland, de gemiste kans

Maar de grootste fout die het Westen heeft begaan is te lang de triomfator te hebben uitgehangen, terwijl het de verliezer van de Koude Oorlog – in casu Rusland – heeft genegeerd. Het Westen heeft wel een poging gedaan om de Russische economie in ijltempo te verwestersen. Maar wanneer dat niet lukte, hebben we ons min of meer teruggetrokken. We hebben Rusland ook een zij-ingang getoond tot de G-7 en de NAVO, maar Rusland voelde zich steeds een aanhangsel dat wanneer puntje bij paaltje kwam niets te zeggen had. Wat het ook was. Rusland werd niet op gelijke voet opgenomen in de Euro-Atlantische veiligheidsarchitectuur na de Koude Oorlog, een beetje vergelijkbaar met Duitsland na de Eerste Wereldoorlog. En die gemiste kans hebben we in Oekraïne (en eerder al in Georgië) cash betaald. 

Het Westen heeft te lang de triomfator uitgehangen

De NAVO is als alliantie blijven voortbestaan, wat een aberratie is in de internationale politiek. Allianties horen ophouden te bestaan in tijden van vrede. Het is dan ook niet toevallig dat de NAVO van vandaag nog maar een schim is van wat het geweest is, en door haar interne tegenstellingen ten onder zal gaan. Macron noemt de NAVO hersendood. Als de VS dreigt met een handelsoorlog tegen Europa, en als NAVO-bondgenoten Turkije en de VS in het noorden van Syrië letterlijk op elkaar schieten, hoe kunnen we dan überhaupt nog over een collectieve defensieorganisatie spreken?

Europa dient veel meer op te komen voor haar eigen belangen. Deze belangen lopen minder en minder parallel met de VS. Tegelijkertijd zal Rusland altijd onze buur blijven. Het is dan ook niet onlogisch om de banden met Rusland opnieuw te proberen aan te halen. Hopelijk wordt de weeffout die gemaakt werd in de jaren 90 snel rechtgezet door de verderzetting van de Europese defensie-integratie. En dit op een 21e-eeuwse manier, dus zonder kernwapens die sinds het Nucleair Verbodsverdrag (2017) door 122 landen als illegaal worden beschouwd. En met een nieuwe poging om met Rusland een collectieve veiligheidsorganisatie te creëren. Met of zonder de Amerikanen. Europe, first.

Europe first

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.