Kijken naar landschappen: dé manier om rust te vinden

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden. Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu. Vandaag: "Landschap na de storm" van Valerius De Saedeleer of het moment waarop de natuur de elementen verzoent.

Valerius De Saedeleer schilderde op "Landschap na de storm" een stuk Vlaamse Ardennen na het geweld van een zomeronweer. De stilte van het land lijkt terug te keren. De natuur verzoent de elementen weer. De schilder liet ooit optekenen dat het zijn grootste verlangen was dat "mensen rust kregen" door het kijken naar zijn landschapsdoeken.

In de landschappen van De Saedeleer zagen velen verwantschap met het werk van Bruegel. Beide schilderden het glooiende Vlaamse land. Maar bij Bruegel acteerde de mens in het landschap. Voor De Saedeleer was de mens alleen maar een stoorzender voor de meditatieve kracht van een schilderij.

Nooit gaf Valerius De Saedeleer natuurgetrouwe registraties. Hij bracht orde in de natuur. Het ene element werd geschrapt, het andere kreeg een hoofdrol. Huizen en vooral bomen waren zijn belangrijkste personages. Later in zijn schilderscarrière zou hij het beeld van bladerloze bomen in een winterlandschap uitpuren. Grillige bomen werden de signatuur van De Saedeleer. 

De cumulonimbus arcus

"Landschap na de storm" is waarschijnlijk een van de eerste werken geschilderd vanuit zijn hoge huis op de heuvel in de Vlaamse Ardennen. De Saedeleer had de villa in Engelse cottage-stijl nog maar net betrokken met zijn gezin. Vanuit de grote ramen van de woning had hij een indrukwekkend uitzicht op de heuvels bij Etikhove. Wat hij zag, zou vaak opduiken in de productieve periode die volgde.

"Landschap na de storm" is geschilderd op een bijna vierkant formaat van 85 x 95 cm. Het ideale formaat om veel plaats te geven aan het hemelruim, om een gevoel van ongrijpbare verte te geven. De lucht spreidt zich als een mantel over de aarde, de onweerswolken wegen op het land. De Saedeleers landschappen waren een symbiose van lucht en land.  Menigmaal gebruikte hij weersverschijnselen om zijn landschap extra karakter te geven, van sneeuw en rijm tot mist en storm. Zouden wolkendeskundigen "Landschap na de storm" aan een onderzoek onderwerpen, ze zouden er mogelijk een rolwolk of "cumulonimbus arcus" in herkennen. Zulke wolken staan meestal voor zwaar onweer.

De Heuvel van Bossenaere

Het glooiende landschap van Etikhove en omstreken met zijn velden en bossen heeft sinds De Saedeleer betrekkelijk weinig verandering ondergaan. De Vlaamse Ardennen hebben er de modernisering van de landbouw en de groeiende mobiliteit doorstaan. Een voorbijsnellende Vlaamse wielerklassieker wekt nog de meeste ophef.

Ook het blikveld van "Landschap na de storm" in Etikhove, nu deelgemeente van Maarkedal, is bijna onaangetast gebleven. Diep in het landschap ligt nog steeds de historische hoeve "Hof te Cattebeke. De eerste vermelding van de hoeve dateert al uit 1517. Het landgoed is ruim twee eeuwen in het bezit van de familie Thienpont en is tegenwoordig een gereputeerde wijnhandel met wijnkelders uit 1880. De Saedeleer zou "Hof te Cattebeke" later nog schilderen met de charmante titel "Het huis van mijn buur".

Zowel "Hof te Cattebeke" als de hoger gelegen villa van De Saedeleer liggen aan de Bossenaarstraat. Het is de bocht van deze toen nog onverharde weg die de Saedeleer samen met de horizon gebruikte om orde te brengen in zijn schilderij. Beide woningen zijn vandaag in privé-bezit. De gebouwen zijn beschermd. Ook de volledige "Heuvel van Bossenaere" heeft een beschermd erfgoedstatuut.

"Maar de nachtegaal zong er niet"

Etikhove is de plaats waar Valerius De Sadeleer de rust vond om zijn artistiek hoogtepunt te bereiken. Na omzwervingen langs Brussel, Sint-Martens-Latem, Lissewege en Tiegem vluchtte hij met zijn gezin voor de oorlog naar Wales. Tot 1921 zou hij wonen in het plaatsje Rhydyfelin. Het heuvelachtige Wales had veel gelijkenissen met het Vlaamse landschap, maar creatief vond de schilder er zijn draai niet. Later zou De Saedeleer zeggen dat het Welshe landschap "ondoordringbaar" bleef en hij de "uitheemse atmosfeer" nooit genoeg kon vatten. "Ik had ginder een heerlijke omgeving, maar de nachtegaal zong er niet", zo besloot hij.

Valerius De Saedeleer doopte zijn villa om tot "Villa Tynlon", Welsh voor "villa aan het einde van de straat". Tot 1937 heeft hij er nog gewoond. Intussen hadden drie van zijn dochters het weefatelier "Societé de Tapis d’ Art De Saedeleer et Co" in Etikhove opgericht. Ze hadden leren weven in Wales en bouwden faam op met vloer- en wandkleden. Later zou het atelier naar Brussel verhuizen. Vooral dochter Elisabeth De Saedeleer verwierf een reputatie met haar tapijten naar ontwerpen van bekende kunstenaars.

De weidse panorama's van Valerius De Saedeleer zijn zelden grensverleggend geweest. Maar door de manier waarop hij iedere keer weer een persoonlijke interpretatie van het landschap zocht, heeft zijn werk nog altijd een podiumplaats in de Vlaamse kunst.

Volg onze fotograaf op Instagram

"Landschap na de storm" van Valerius De Saedeleer hangt in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel