Koning Assurbanipal II, de laatste grote koning van het Neo-Assyrische Rijk, op leeuwenjacht. The British Museum London

Klimaatverandering veroorzaakte de opkomst en de ondergang van de eerste grootmacht ter wereld: het Neo-Assyrische rijk

Het Neo-Assyrische rijk in Mesopotamië kende een snelle opkomst en was het grootste rijk uit zijn tijd. Nadat het in 650 v.C. zijn hoogtepunt had bereikt, stortte het in korte tijd echter volledig in elkaar. Er zijn al veel verklaringen gegeven voor de ondergang, maar een nieuwe studie heeft dankzij isotopen in stalagmieten nu een duidelijke onderliggende oorzaak gevonden, namelijk het klimaat. Tijdens de opkomst van het rijk regende het uitzonderlijk veel, daarna kende de streek echter de ergste droogte uit haar geschiedenis. En dat was nefast voor de Neo-Assyriërs, die hun velden slechts gedeeltelijk konden bevloeien en dus sterk afhankelijk waren van de jaarlijkse neerslag.  

Het noorden van het huidige Irak was het hart van het Neo-Assyrische rijk. Vanaf 912 v.C. bouwden de Neo-Assyrische koningen een enorm rijk uit, dat wel eens de eerste grootmacht op aarde wordt genoemd. Een van de deelnemers aan de nieuwe studie vergeleek het zelfs met het 'Empire' uit Star Wars, een 'alles opslokkende machine'. 

Op zijn hoogtepunt, rond 650 v.C. reikt het van Cyprus en de Middellandse Zee over Egypte in het westen tot de Perzische Golf en het westen van Iran in het oosten. De Assyrische koningen noemden zichzelf zonder enige valse bescheidenheid 'koning van het universum' en ze bouwden schitterende paleizen, zoals het 'paleis zonder enige rivaal' van koning Sennacherib in de  nieuwe hoofdstad Niniveh.

Enkele tientallen jaren na dat hoogtepunt stortte het rijk echter politiek volledig in elkaar en een coalitie van de Babyloniërs en de Meden slaagde er in 612 in Niniveh in te nemen, en de grootste stad ter wereld op dat ogenblik volledig te verwoesten. Niniveh, waarvan de ruïnes tegenover het huidige Mosul aan de andere kant van de Tigris-rivier liggen, werd nooit opnieuw bewoond, en in 609 v.C. kwam er een einde aan het bestaan van Assyrië als een onafhankelijke staat.  

De uitbreiding van het Neo-Assyrische rijk. Public domain

Veel verklaringen

Hoewel er een overvloed aan teksten in spijkerschrift bestaat over deze periode, en er tal van opgravingen en veldonderzoeken gedaan zijn, hebben archeologen en geschiedkundigen nog nooit echt een sluitende verklaring gevonden voor de abrupte en definitieve instorting van het rijk. 

Er zijn wel al veel pogingen gedaan om een verklaring te geven, en veel onderzoekers wijten de instorting aan de brutale burgeroorlogen die in Assyrië uitbraken na de dood van koning Assurbanipal in 627 v.C., invallen door buitenlandse legers, de al te grote expansie van het rijk, politieke onrust en uiteraard de militaire nederlaag tegen de Babylonische en Medische legers. 

Hoe twee kleine legers, de Babyloniërs in het zuiden en de Meden in het oosten, er in geslaagd zijn Niniveh in te nemen en volledig te verwoesten, bleef evenwel een open vraag. 

Een team van onderzoekers is er nu echter voor het eerst in geslaagd om de onderliggende oorzaak van de instorting van het Neo-Assyrische rijk te vinden. Het team onder leiding van professor klimaat- en aardwetenschap Ashish Sinha van de California State University, Dominguez Hills, maakte gebruik van archeologische gegevens van professor archeologie van het Nabije Oosten Harvey Weiss van de Yale University en het onderzocht nieuwe gegevens over de neerslag in het gebied. Het ontdekte zo dat een plotselinge droogte die 60 jaar geduurd heeft de Assyrische staat zo verzwakt had, dat het mogelijk werd de hoofdstad Niniveh slechts in een drietal maanden in te nemen en zodanig te verwoesten dat ze voor altijd werd opgegeven. 

Assyrië was een economische grootmacht met een groot staand leger, een cavalerie met strijdwagens en ijzeren wapens. Maar in essentie was het een landbouwmaatschappij die afhing van de seizoensregens voor het kweken van graan. De Tigris-rivier ligt in het noorden van Irak, het centrum van het Assyrische rijk, zo diep in de bodem ingesneden dat het niet mogelijk is om in het gebied aan grootschalige irrigatie te doen.

Dat in tegenstelling met de Babyloniërs in het zuiden, die wel volop hun velden konden irrigeren. Daardoor werden hun regering, samenleving en natuurlijke hulpbronnen niet getroffen door het uitblijven van de regens, aldus professor Weiss.  

Assyrische soldaten dragen de hoofden van verslagen vijanden mee en worden gevolgd door vastgebonden gevangenen op dit reliëf uit het paleis van koning Sennacherib. Osama SM Amin FRCP(Glasg)/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0

Isotopen in stalagmieten

Om de weersomstandigheden te reconstrueren, analyseerde het team  stalagmieten uit de Kuna Ba grot in het noordoosten van Irak, niet ver van Niniveh. Stalagmieten zijn de kegelvormige structuren die van de bodem van de grot traag omhoog groeien door de afzetting van mineralen uit het regenwater dat van het plafond van de grot valt. 

De stalagmieten kunnen een geschiedenis van het klimaat geven door de verhoudingen van de isotopen van zuurstof in het water dat bewaard wordt in hun groeiringen, die te vergelijken zijn met de jaarringen in bomen. 

Isotopen zijn atomen van een bepaald element die verschillende aantallen neutronen in hun kern hebben en dus zwaarder of lichter zijn. In regenwater komt zuurstof vooral voor in een lichte en zware variëteit, en de verhouding tussen die twee isotopen is extreem gevoelig voor veranderingen in de neerslag en de temperatuur. De gegevens over de isotopen gingen helemaal tot 2007 en dus waren de onderzoekers in staat de verhoudingen te koppelen aan moderne informatie over het klimaat in het gebied, en vervolgens die gegevens te vergelijken met de gegevens uit de oude lagen in de stalagmieten. 

Op die manier kregen ze een opeenvolging van gebeurtenissen op het vlak van het klimaat, maar geen precieze dateringen. Stalagmieten vangen echter ook uranium in hun groeiringen, een element dat steeds in kleine hoeveelheden in het regenwater zit. Het radioactieve uranium vervalt naar thorium aan een voorspelbaar tempo, en daardoor konden dateringsexperten grote aantallen van de groeiringen precies dateren naar bepaalde kalenderjaren.  

De lagen in de stalagmieten leggen de klimatologische omstandigheden vast van de periode waarin ze ontstaan zijn. Ashish Sinha CC BY-SA

Eerst veel regen, dan droogte

Het team synchroniseerde vervolgens deze gegevens met de gegevens uit de archeologische en Assyrische spijkerschriftbestanden. Er bleek uit dat de grootste expansie van het Neo-Assyrische rijk plaatsvond gedurende een twee eeuwen lange periode met abnormaal veel regenval, in vergelijking met de voorafgaande 4.000 jaar. 

Volgens de onderzoekers heeft die abnormaal natte periode in een gebied dat normaal semi-aride is, halfdor, toegelaten dat de landbouw een enorme bloei kende en de Assyrische economie een flinke duw in de rug kreeg. Het veranderde klimaat maakte het ook mogelijk een dicht netwerk van steden en dorpen te creëren in tot dan toe onbewoonde zones waar landbouw voordien niet mogelijk was. 

Uit de gegevens blijkt echter ook dat de uitzonderlijk natte periode abrupt gevolgd werd door een reeks 'megadroogtes', periodes waarin de regenval extreem onregelmatig was, wat voor landbouw die afhankelijk was van regen, een groot gevaar op misoogsten betekende. 

Herhaaldelijke misoogsten verzwakten het Assyrische rijk, terwijl zijn Babylonische buren in het zuiden veel minder getroffen werden, zo zeggen de onderzoekers. "Nu hebben we een historische en milieudynamiek tussen het noorden en het zuiden, tussen door regen gevoede landbouw en landbouw gebaseerd op irrigatie, waardoor we het historisch proces kunnen begrijpen van hoe de Babyloniërs in staat zijn geweest de Assyriërs te overwinnen", zei professor Weiss. 

Weiss was in staat om aan de hand van de archeologie en de geschiedenis van het gebied vast te stellen dat de gegevens over de mega-droogte samenvielen met het feit dat Assyrië een einde maakte aan zijn militaire campagnes in verre landen, en met de constructie van irrigatiekanalen die leken op die van hun zuidelijke buren maar die veel beperkter waren.

Andere teksten maken duidelijk dat de Assyriërs zich zorgen maakten over het behoud van allianties met veraf gelegen volkeren, en dat ze ook schrik hadden voor interne intriges. "Dat past in een historisch patroon dat niet alleen gestructureerd is door tijd en ruimte, maar door een tijd en ruimte die bol staat van veranderingen in de leefomgeving", zei Weiss. "Deze samenlevingen ondergingen klimaatveranderingen die zo groot waren dat ze zich er eenvoudigweg niet aan konden aanpassen."

Met deze nieuwe gegevens uit de stalagmieten, zo zei Weiss, zijn paleoklimatologen en archeologen nu in staat om veranderingen in de leefomgeving te identificeren in de wereldwijde geschiedenis, veranderingen die zelfs nog maar 25 jaar geleden onbekend waren en waar men geen toegang toe had. "Geschiedenis is niet langer tweedimensioneel", zei Weiss, "het historische toneel is nu driedimensioneel."   

Het Neo-Assyrische rijk kwam tot bloei tijdens een periode met ongewoon veel neerslag, en stortte in elkaar kort nadat dat omgeslagen was in een periode van uitzonderlijke droogte. De tijdlijn loopt van rechts naar links. Ashish Sinha CC BY-SA

Ook nu catastrofale droogtes

De bevindingen van het team hebben ook implicaties voor de huidige situatie. De 'Assyrische megadroogte' is een van de twee meest extreme droogteperiodes in de geschiedenis van de regio. De tweede vindt momenteel plaats, en volgens de onderzoekers speelt de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde hier een rol bij. 

De catastrofale droogte van 2007-2008 in het noorden van Irak en Syrië, de ergste in de laatste 50 jaar, veroorzaakte misoogsten van graan in heel het gebied. Het lijkt er sterk op dat de droogte bijgedragen heeft aan de politieke instabiliteit en de sektarische twisten in het gebied. 

Dergelijke droogtes geven ons een idee van wat de Assyriërs moesten doorstaan in het midden van de 7e eeuw v.C., zo zeggen de onderzoekers, en de instorting van het Neo-Assyrische rijk is een waarschuwing voor de hedendaagse samenlevingen. 

De studie van het team met Amerikaanse, Turkse en Chinese onderzoekers is gepubliceerd in ScienceAdvances. Bronnen: een persbericht van Yale University, een persbericht van University of Colorado at Boulder, en een artikel van professor Ashish Sinha en Gayatri Kathayat in The Conversation.

De overwonnen bevolking wordt weggevoerd na de Assyrische inname van de stad Lachis in het koninkrijk Juda. The British Museum London