© VRT - Eén

"Mij overkomt het niet": wat als je een ongeval veroorzaakt, maar niet schuldig bent? 

Hoe moeten mensen omgaan met schuldgevoelens na het veroorzaken van een ongeval? Ook al ben je niet schuldig. Volgens filosoof Benjamin De Mesel is het nodig dat veroorzakers dan in dialoog kunnen gaan met de slachtoffers. Op die manier kunnen ze omgaan met complexe gevoelens die vaak niet netjes passen in de tweedeling tussen schuld en onschuld.

opinie
Benjamin De Mesel
Benjamin De Mesel is postdoctoraal onderzoeker (FWO) aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte (KU Leuven). Hij doceert moraalfilosofie en doet onderzoek naar morele verantwoordelijkheid.

Vorige maandag begon op Eén een nieuw seizoen van "Mij overkomt het niet". Daarin getuigen mensen die een ongeval hebben veroorzaakt, maar niet schuldig zijn bevonden. Rouwexpert Manu Keirse maakte op deze website een scherp onderscheid tussen zich schuldig voelen en schuldig zijn.

De veroorzakers zijn niet schuldig, maar voelen zich wel zo:

"
Zich schuldig voelen is niet hetzelfde als schuldig zijn. Schuldgevoelens hebben niets te maken met schuldig zijn, maar met verantwoordelijkheid en liefde. Het allerbelangrijkste is dat ze de kans krijgen om te praten, om ze te mogen uitspreken. Zo’n gevoel kan je alleen kwijtraken door het uit te spreken".

De uitspraak van Keirse roept vragen op. Als schuldgevoelens niets te maken hebben met schuldig zijn, waar komen ze dan vandaan?

Wanneer zijn schuldgevoelens gepast?

In onderzoek neemt men doorgaans aan dat emoties gepast of ongepast kunnen zijn. Vrees, bijvoorbeeld, is gepast wanneer er gevaar is en ongepast wanneer er geen gevaar is. Vrees zonder gevaar heeft iets irrationeels. Op dezelfde manier is trots ongepast als er niets is om trots op te zijn en is woede irrationeel als er niets is om kwaad over te zijn. Als ik bijvoorbeeld een bericht verkeerd heb geïnterpreteerd, kan ik achteraf zeggen dat mijn trots of woede een vergissing was. Mijn gevoelens waren niet afgestemd op de feitelijke situatie.

Op een gelijkaardige manier kunnen we ons afvragen wanneer schuldgevoelens gepast zijn. Het voor de hand liggende antwoord is: schuldgevoelens zijn gepast wanneer je schuldig bent, ongepast wanneer je onschuldig bent. Maar als we daaraan toevoegen dat de veroorzakers in "Mij overkomt het niet" onschuldig zijn maar zich wel schuldig voelen, moeten we dan niet besluiten dat hun gevoelens ongepast of irrationeel zijn?

Schuldig zijn en schuldgevoel hebben wél met elkaar te maken, net zoals de specifieke situatie van veroorzakers en hun specifieke gevoelens met elkaar te maken hebben

Uiteraard niet. Ik probeer kort aan te geven waarom hun gevoelens wel degelijk afgestemd zijn op hun situatie. De Britse filosoof Bernard Williams geeft het voorbeeld van een truckchauffeur die een kind overrijdt. De chauffeur heeft geen fout begaan, omstaanders vertellen hem dat hij zich niet schuldig hoeft te voelen. Maar wat als de chauffeur zich onmiddellijk zou gedragen als iemand die totaal geen schuld voelt, door bijvoorbeeld diezelfde avond op café over het gebeurde te vertellen alsof hij niet meer dan een toeschouwer was?

Welke gevoelens en gedachten zijn hier gepast? Een meelevende toeschouwer zal verdriet voelen, van een schuldige dader verwachten we schuldgevoelens als berouw of wroeging. Williams spreekt van verdriet (toeschouwer) en wroeging (dader). Hij merkt op dat het Engels geen geschikte term heeft voor het gevoel van de veroorzaker en ik vind ook in het Nederlands niet meteen een equivalent.

"Verdriet" is in zekere zin "niet genoeg": je kan het voelen voor dingen die je niet zelf hebt gedaan, met verdriet komen geen verplichtingen ten aanzien van slachtoffers. "Wroeging" is dan weer te veel, omdat het morele schuld inhoudt. Suggesties zijn welkom.

Het hangt af van de situatie

Ik besluit dat zowel de situatie van veroorzakers als hun gevoelens niet netjes passen in de tweedeling tussen schuld en onschuld. Maar precies omdat de situatie tussen schuld en onschuld in valt en ook hun gevoelens zich tussen schuldgevoelens en de afwezigheid daarvan bevinden, zijn hun gevoelens afgestemd op de situatie. Ze zijn niet ongepast of irrationeel. Schuldig zijn en schuldgevoel hebben wél met elkaar te maken, net zoals de specifieke situatie van veroorzakers en hun specifieke gevoelens met elkaar te maken hebben. 

(lees verder onder de video)

Video player inladen...

Keirse gebruikt in verband met de  gevoelens van veroorzakers de term "kwijtraken". Als schuldgevoelens ongepast zijn omdat je niet schuldig bent, kan je er inderdaad best alles aan doen om ze kwijt te raken. Maar als gevoelens gepast zijn, is "kwijtraken" niet altijd wenselijk: daders met schuldinzicht willen hun wroeging niet te snel aan de kant schuiven.

Hetzelfde geldt voor veroorzakers die hun rol in het gebeurde ten volle erkennen. Zij moeten niet in de eerste plaats hun gevoelens kwijtraken, maar een manier vinden om ermee om te gaan. Die kan soms gevonden worden in dialoog met hun slachtoffers, precies omdat de specifieke gevoelens van veroorzakers gegrond zijn in de unieke relatie tot hun slachtoffers die door het gebeurde is ontstaan.

Kijk vanavond om 20.40 uur naar de tweede aflevering van het tweede seizoen van "Mij overkomt het niet" op één. Wie zelf vragen heeft, of nood heeft aan een gesprek, kan (gratis en anoniem) terecht bij Tele-onthaal, via het nummer 106 of via een chat op www.tele-onthaal.be

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.