EDF

Is het langer openhouden van onze kerncentrales te rechtvaardigen? Tien vragen en antwoorden

Na bijna 20 jaar verhitte politieke discussies lijkt het erop dat de komende federale regering nu eindelijk de knoop zal doorhakken: worden onze twee recentste kernreactoren langer opengehouden of niet? Het uitgelezen moment om de zin of onzin van kernenergie eens vanuit een breder, internationaal perspectief te bekijken, dachten we. Want hoe zit het nu eigenlijk met de nucleaire sector in de rest van de wereld? Worden er nog nieuwe reactoren bijgebouwd of stopt iedereen met kernenergie? Hoe veilig of onveilig zijn onze Belgische kernreactoren in vergelijking met de buitenlandse? Is ons nucleaire park echt zo oud en versleten? Een overzicht in tien vragen.

Momenteel zijn er in 30 landen over heel de wereld 442 commerciële kernreactoren in bedrijf. De eerste reactoren werden begin jaren 50 gebouwd. In 1969 stonden er al 78, maar vooral in de jaren 70 en 80 ging het hard.  Eind  jaren 70 hadden we 225  werkende commerciële kernreactoren, daarbij ook 3 Belgische. In 1989 waren dat er 420, waarvan 7 Belgische. Netto kwamen er in tien jaar tijd 195 nieuwe kernreactoren bij. Ondanks het ernstige kernongeluk in de kerncentrale Three Mile Island (Harrisburg, VS) in 1979 bleef de kernenergiesector stevig groeien.

Maar toen kwam de kernramp in Tsjernobyl in 1986: de investeringen in kernenergie vielen nagenoeg compleet stil. In de jaren 90 kwamen er netto amper 12 nieuwe kernreactoren bij.  In het eerste decennium van deze eeuw waren dat er nog maar 5.  De voorbije tien jaar nog eens 12.

Tussen 1980 en 1989 kwamen er netto 195 kernreactoren bij. Het volgende decennium nog maar 12. Daarna amper 5. Oorzaak: de kernramp in Tsjernobyl 

Vooral de groeiende veiligheidseisen speelden de nieuwe kernreactoren parten. Na de kernramp van 2011 in Fukushima werden die eisen nog strenger, wat nieuwe kernreactoren technisch heel complex maakt, en peperduur.

Uit het archief: bekijk hieronder de reportage over de tweede ontploffing in Fukushima uit "Het Journaal" van 14 maart 2011, lees verder onder de video.

Video player inladen...

Samen staan de 449 reactoren in voor zowat 10 procent van de wereldwijde elektriciteitsproductie. Kerncentrales komen daarmee op de vierde plaats. Op de eerste plaats staan nog altijd de steenkoolcentrales. Volgens de cijfers van het Internationaal Energie Agentschap (IEA) leverden die in 2018 38 procent van de elektriciteit op aarde. Op de tweede plaats kwamen toen de gascentrales, die goed waren voor 23 procent van onze stroom. Op drie stonden de waterkrachtcentrales. 19 procent van de elektriciteit op onze planeet komt uit stuwdammen, waterturbines en een heel klein beetje getijdecentrales. 

Waterkracht was daarmee in 2018 de belangrijkste vorm van hernieuwbare energie op aarde. Windmolens en zonnepanelen stonden pas op plaats 5, na de kerncentrales: ze waren goed voor ca. 7 procent van de globale elektriciteitsproductie.

Een kernreactor krijgt meestal een exploitatievergunning van 40 jaar. Dat was ook de basis voor de Belgische wet op de kernuitstap van 2003.  Vanaf 2015 zouden onze kernreactoren moeten sluiten, te beginnen met de oudste: Tihange 1 en Doel 1 en 2. Die stammen uit 1975 en moesten dus in 2015 dicht.

Maar in de praktijk verliep dat wel even anders: in 2014 verlengde de Belgische overheid de levensduur van de drie kernreactoren met 10 jaar.  En ze was lang niet de enige die dat deed. In VS begonnen ze er al twintig jaar geleden mee: tientallen Amerikaanse kernreactoren mogen 50 tot 60 jaar blijven draaien. In december 2019 werden er zelfs twee kernreactoren tot 80 jaar verlengd. De Turkey Point 3 en 4-reactoren in de omgeving van Miami in Florida kregen al een levensduurverlenging van 20 jaar. Maar in december mochten ze daar van de Amerikaanse nucleaire waakhond er nog eens 20 jaar aan toevoegen. Een absolute Amerikaanse (én wereld-) primeur. De reactoren, gebouwd in 1972 en 1973 zullen mogen draaien tot halfweg deze eeuw (2052 en 2053).  Turkey Point 3 en 4 zijn trouwens al een paar jaar ouder dan onze oudste Belgische reactoren die uit 1975 stammen.

Ook veel dichter bij ons werd al een oude reactor tot 60 jaar verlengd. In  2006 besloot de Nederlandse regering dat haar enige kernreactor in Borssele nog tot 2033 zou openblijven, 20 jaar langer dan oorspronkelijk gepland. Tot nader order zal Borssele - een kernreactor die 2 jaar ouder is dan de oudste Belgische - 60 jaar draaien. Er zijn dus al reactoren die 80 jaar mogen open blijven. Afwachten of ze dat halen. Intussen zijn er onderzoeken gelanceerd om na te kijken om ze een eeuw kunnen blijven functioneren. In theorie kan het: volgens het Studiecentrum voor Kernenergie in Mol kunnen de kernreactorkuipen van Doel 4 en Tihange 3 het 100 jaar volhouden. 

In theorie kan een kernreactor 100 jaar draaien. Twee Amerikaanse reactoren mogen al 80 jaar open blijven

Redenen om kerncentrales langer open te houden zijn onder meer angst voor stroomtekorten, te dure stroomprijzen of de strijd tegen de klimaat­opwarming. Daartegenover staat dat de exploitanten de veiligheid van hun kernreactoren moeten kunnen verzekeren.  Levensduurverlengingen vragen dan ook zware investeringskosten. Versleten onderdelen die moeten worden vervangen, extra beveiligingsmaatregelen om de oudere kerncentrales te laten voldoen aan scherpere veiligheidsnormen: het kost makkelijk honderden miljoenen euro's. In de praktijk hangt een levensduurverlenging uiteindelijk altijd af van de kostprijs. Zijn die honderden miljoenen extra's het waard, en is er een garantie dat de kernreactor het daarmee effectief ook 10 jaar tot 20 jaar langer kan uithouden? 

Tot voor kort bleef dat koffiedik kijken want in de praktijk had nog geen enkele grote commerciële kernreactor meer dan 50 jaar gedraaid. Tot vorig jaar: voor het eerst in onze geschiedenis hebben we commerciële kernreactoren die meer dan een halve eeuw meegaan.

De Tarapurkerncentrale in India: de eerste kerncentrale ter wereld die langer dan 50 jaar in dienst is

De eerste die de barrière braken, waren twee Indiase reactoren, Tarapur 1 en Tarapur 2, die op 28 oktober 1969 in gebruik werden genomen. Ze zijn wel fel omstreden: de laatste jaren lagen ze zo vaak stil door onderhoudsproblemen dat ze amper nog uit de kosten raakten. Maar volgens de Indiase nucleaire veiligheidsinstanties zijn Tarapur 1 en 2 dus nog goed genoeg. De reactoren zouden voldoende gemoderniseerd zijn om aan de huidige veiligheidsnormen te voldoen. Hoe lang ze nog zullen blijven draaien, is onduidelijk. 

Overzicht actieve kernreactoren in de wereld (lees verder onder de tabel)

Ook bij ons in West-Europa is er een reactor die de grens van de vijftig is gepasseerd: de Zwitserse reactor Beznau 1, die op 9 december 1969 voor het eerst commercieel in gebruik werd genomen en nu nog draait. 

De Zwitserse "scheurtjesreactor" Beznau 1 is met zijn 50 jaar de oudste nog actieve Europese kernreactor. Een sluitingsdatum is er niet

Beznau 1 is overigens de Zwitserse "scheurtjesreactor". Na de ontdekking van de zogenaamde scheurtjes in de 2 Belgische kernreactoren Doel 3 en Tihange 2 in 2012 besloten de Zwitsers ook hun kernreactoren aan een nauwere inspectie te onderwerpen. In juli 2015 ontdekten ze zowat 1.000 onregelmatigheden in de kernreactorwand van Beznau 1.  Sommige waren tot een halve centimeter groot.  Na een onderzoek dat bijna 3 jaar in beslag nam, oordeelde de Zwitserse nucleaire veiligheidsinstantie dat de reactor veilig was. In maart 2018 werd hij opnieuw in bedrijf genomen. 

Beznau 1 zou overigens nog heel wat jaren kunnen draaien. De Zwitsers kleven namelijk geen einddatum op de uitbating van hun kernreactoren: een kernuitstap is bij hen niet aan de orde. Zolang hun reactoren technisch in orde en veilig zijn, mogen ze stroom blijven leveren.  Een opmerkelijk verschil met de aanpak bij ons. Onze scheurtjesreactoren Doel 3 en Tihange 2 werden ook veilig bevonden, maar zullen in 2022 en 2023 na veertig jaar dienst onherroepelijk moeten sluiten.

Ook in de VS zijn er intussen drie kernreactoren die de kaap van de 50 jaar hebben gerond: Nine Mile Point-1, (in het stadje Scriba in de staat New York), Ginna (Ontario, New York) en Dresden 2 (in Morris, Illinois).

Ja, en zonder dat ze moeten bijgeladen worden. Eén lading nucleaire brandstofelementen bevat zoveel energie dat je er makkelijk 4 jaar lang elektriciteit mee kan maken. In de praktijk wordt om het jaar tot anderhalf jaar een vierde van die lading vervangen. Als er er geen overwachte technische problemen opduiken, kunnen kernreactoren effectief ook een heel jaar onafgebroken draaien.

Zo lag Tihange 1 in 2012 geen seconde stil. Tihange 1 draaide in het schrikkeljaar 2012 zelfs 366 dagen. Dag na dag, inclusief op 29 februari, 8.784 uur in totaal. Tihange 2 deed het al eens voor in 2007: de reactor bleef toen 8.760 uur stroom leveren, 365 dagen lang, dag en nacht, winter en zomer.

Eén reactor in de VS draaide 739 dagen aan één stuk door: dat is meer dan 2 jaar

Het record ligt bij de LaSalle 1-reactor in Illinois in de VS: die draaide tussen 2004 en 2006 maar liefst 739 dagen aan één stuk door: dat is meer dan 2 jaar. 

LaSalle1-kernreactor in Illinois (VS): draaide onafgebroken ruim 2 jaar

Dat klopt. Het voorbije jaar draaide het Belgische kernenergiepark weer wat beter. Maar de jaren daarvoor waren helemaal niet goed. Dat heeft vooral te maken met het onverwachte stilleggen van onze kernractoren. Vooral vanaf 2012 begon het flink fout te lopen, met pieken in uitvallen in 2014 , 2015 en 2018. In 2018 lagen op een bepaald moment maar liefst 6 van de 7 kernreactoren stil.  Tihange 3, bijvoorbeeld, was in 2018 maar liefst 276 (!) dagen onbeschikbaar.

Uit het archief: bekijk hieronder de reportage over het stilleggen van de kernreactoren uit "Het Journaal" van 23 september 2018, lees verder onder de video.

Video player inladen...

Oorzaken waren onder meer een lek van de kernreactor Doel 1 (waardoor ook preventief Doel 2 werd stilgelegd) en vooral de betonproblemen in de hulpgebouwen van Doel 3 en 4 en Tihange 2 en 3.  Voor alle duidelijkheid: het aangetaste beton was niet dat van de kernreactorgebouwen, maar van de gebouwen erbuiten, de zogenaamde "bunkers" met de back-up-noodsystemen. 

In 2016, 2017 en 2018 produceerde het Belgische kernenergiepark daardoor maar liefst 16,2 procent minder elektriciteit dan in normale omstandigheden. Daarmee zat België helemaal achteraan in het wereldwijde peloton. Opvallend: ook Zwitserland deed het niet goed. De Zwitserse kernreactoren maakten 12,8 procent minder elektriciteit dan voorzien. Ze werden nipt voorafgegaan door India (11,9 procent) en Frankrijk (11,3 procent).

Ook als we over een langere periode terugkijken, van 2008 tot 2018, blijkt hoe erg ons land geplaagd is door onverwachte uitvallen van de kernreactoren. Ruim 14 procent van de totale tijd lagen er één of meerdere Belgische kernreactoren uit. Alleen de Britten deden het wereldwijd nog slechter.

Tussen 2008 en 2018  lagen de Belgische kernreactoren ruim 14 procent van de tijd onverwacht uit. Alleen de Britten deden het wereldwijd nog slechter

Het is de voorbije tien jaar dan ook een paar keer erg spannend geweest rond onze elektriciteitsbevoorrading. In 2018, maar ook in 2014. Toen lagen de kernreactoren Doel 3 en Tihange 2 al een paar jaar uit door aanslepende onderzoeken naar de zogenoemde scheurtjes in de kernreactorkuipen. In augustus 2014 kwam daar totaal onverwachts Doel 4 nog bovenop. De grootste kernreactor van ons land viel voor maanden uit door een sabotageactie. België zou met amper de helft van zijn kernenergiepark de winter ingaan.

Uit het archief: bekijk hieronder de reportage over de aankondiging van het afschakelplan uit "Het Journaal" van 3 september 2014, lees verder onder de video.

Video player inladen...

Dat leidde tot regelrechte paniek, met angst voor stroomtekorten en het zogenoemde afschakelplan waarbij gemeenten een aantal uren gecontroleerd in het donker zouden worden gezet. Gelukkig kwam het zover niet, maar het toont aan hoezeer België afhankelijk is van zijn kerncentrales.

Niet noodzakelijk. De Belgische kernreactoren behoren qua concept tot de veiligste van hun generatie. Maar er zit wel slijtage op. Het lek in Doel 1, bijvoorbeeld, was een duidelijk slijtageprobleem. Ook het beton in de bijgebouwen van onze jongste vier kernreactoren was gaan afbrokkelen door de jarenlange inwerking van gloeiende stoom onder hoge druk.

Bovendien is er een redelijk strenge veiligheidscultuur in ons land: bij de minste twijfel worden de kernreactoren stilgelegd. De combinatie van die twee factoren maakt dat ons kernpark de afgelopen jaar wel heel vaak uitlag.

Het scheurtjesprobleem in Doel 3 en Tihange 2 is illustratief. In de zomer van 2012 werden tijdens een ultrasone scan in de 20 centimeter dikke stalen wand van de twee kernreactoren duizenden onzuiverheden gevonden (de zogenaamde "scheurtjes"). Meteen gingen de reactoren dicht en startte er een uitgebreid testprogramma naar de oorsprong van de onzuiverheden. Er werd ook uitvoerig onderzocht of de "scheurtjes" de reactorwanden niet zouden verzwakken.

Kijk hieronder naar beelden van het onderzoek naar scheurtjes en lees verder onder de video.

Video player inladen...

Internationale wetenschappers bogen zich over het probleem. Ze ontdekten dat de onzuiverheden altijd al in de stalen wanden hadden gezeten: ze waren ontstaan tijdens het gieten van de kernreactoren. Pas na ruim drie jaar grondige onderzoeken en tests concludeerden de Belgische controle-instanties dat Doel 3 en Tihange 2 nog veilig waren en gingen de reactoren opnieuw open.

België legde zijn 2 scheurtjesreactoren jarenlang stil voor een grondige inspectie en tests. De Amerikanen weigerden hun 10 vergelijkbare kernreactoren zelfs maar te bekijken

Maar ze kwamen nog tot een tweede conclusie: andere landen zouden best ook maar eens hun kernreactoren wat nauwkeuriger inspecteren, want het Belgische probleem kon eigenlijk om het even waar voorkomen. Sommige landen deden dat ook, maar lang niet allemaal. Zo legden de VS geen extra inspecties op. 

De kerncentrale van Doel, met in het midden het koepelgebouw van kernreactor 3. In die reactor werden  in de zomer van 2012 duizenden onzuiverheden gevonden, de zogenaamde "scheurtjes". In 2015 na ruim 3 jaar onderzoek ging de reactor terug open.

Nochtans hebben de Amerikanen 10 kernreactoren staan die door hetzelfde Rotterdamse staalbedrijf waren gegoten als Doel 3 en Tihange 2. Maar ze legden hun reactoren dus niet stil. De Zwitsers wel: ze scanden al hun kernreactoren en vonden tot hun verrassing ook onzuiverheden in de wand van hun oudste kernreactor: Beznau 1. De reactor ging bijna drie jaar dicht.

Het verschil in veiligheidscultuur tussen België en de VS zie je ook aan de manier waarop we ons zwaar radioactief nucleair afval opslaan. Momenteel gebeurt dat zowat overal ter wereld bovengronds, in afwachting van de defintieve ondergrondse geologische berging in kleilagen of onder granietformaties, bijvoorbeeld.

Nadat de nucelaire splijtstof jarenlang heeft kunnen afkoelen in grote koelbaden wordt ze ingekapseld om bovengronds te bewaren. Die zogenaamde "droge berging" gebeurt in grote cilinderachtige betonnen containers. Die containers zijn bijzonder sterk en bijvoorbeeld bestand tegen inslagen van grote vliegtuigen. Ze kunnen ook de tand des tijds behoorlijk aan. Vele landen vinden het dan ook niet nodig ze in aparte gebouwen onder te brengen. Je ziet de grote betonnen cilinders gewoon staan op de terreinen van de kerncentrales.

Opslag van gebruikte nucleaire splijtstof in betonnen containers in de Vermont Yankee kerncentrale in de VS.. In de Belgische kerncentrales zie je geen containers in open lucht. Ze staan in een extra betonnen gebouw.

De Amerikanen, bijvoorbeeld, achten de containers zo veilig dat ze ze helemaal niet afschermen. Je ziet ze perfect vanuit de lucht op satellietfoto's en Google Earth. Bij de Belgische kerncentrales zie je de containers niet. Ze zijn ondergebracht in betonnen gebouwen, netjes onttrokken aan het oog van nieuwsgierigen. Tegelijk bieden de gebouwen een extra bescherming. Terwijl de containers dus sowieso al bestand zijn tegen zware impacten, zoals bijvoorbeeld de inslag van een vliegtuig.

Toch behoorlijk wat. Sinds het begin van het commerciële atoomtijdperk zijn er al 189 kernreactoren uit dienst genomen. In 2018 waren dat er 5. Vorig jaar 9. Dit jaar tot nog toe 3: twee Franse en één Amerikaanse.

Ook in ons land is er ook al een kernreactor gesloten: de BR-3-reactor van het Studiecentrum voor Kernenergie in Mol (SCK). BR-3 was een prototype voor de latere Belgische commerciële reactoren. Hij was de eerste van zijn soort in Europa en werd in 1987 gesloten. BR-3 dient als testplatform voor het ontmantelen van gelijkaardige kernreactoren. De ervaringen opgedaan bij BR-3 moeten meer inzicht bieden in de kosten en de technische haalbaarheid van de afbraak van kernreactoren.

Redenen voor het sluiten van kernreactoren zijn slijtage, veiligheid, maar ook de rendabiliteit. In de VS zijn al meerdere kernreactoren uit dienst genomen omdat ze verlieslatend waren geworden.

Three Mile Island (VS) ging op 20 september dicht. De afbraak zal 50 jaar duren. Kostprijs: 1,3 miljard euro

Zo ging op 20 september jl. de beruchte kerncentrale van Three Mile Island definitief dicht.  De centrale, die in 1979 al één van haar kernreactoren verloor door een kernsmelting, draaide al vijf jaar met verlies. Zonder steun van de overheid was ze niet meer levensvatbaar. De afbraak zou naar verluidt 1,3 miljard euro kosten. Pas in 2078, over bijna 50 jaar dus, zou al het radioactieve materiaal uit de kerncentrale zijn verwijderd. 

Ja. In totaal zijn er momenteel 53 kernreactoren in aanbouw. De overgrote meerderheid – een dertigtal - in Azië, met China als absolute koploper: de Chinezen bouwen momenteel aan 10 nieuwe kernreactoren. Maar ook bij ons in West-Europa zijn er 3 in aanbouw, en in Centraal- en Oost-Europa nog eens 13.  In de VS zijn het er 2, net als in Zuid-Amerika.

Wat opvalt: niemand durft een einddatum op de bouwprojecten te kleven. Bijna allemaal slepen ze oeverloos lang aan en de kosten lopen meestal ernstig uit de hand. Een berucht voorbeeld is de Watts Bar-kerncentrale in Tennessee (VS). De bouw van de 2 kernreactoren startte in 1973. Ze stammen dus uit de tijd van onze eerste Belgische kernreactoren en zijn van hetzelfde type. Bij ons duurde de bouw van een kernreactor toen gemiddeld nog geen 7 jaar.

Bekijk hieronder een historisch filmpje uit de jaren '70 over de bouw van de eerste twee kernreactoren in Doel

De bouw van de Watts Bar-kerncentrale nam 43 jaar in beslag. De kosten explodeerden van 6,1 naar ruim 12 miljard dollar

Niet zo in Tennessee: het zou maar liefst 23 jaar duren eer de eerste reactor begon stroom te leveren, in 1996. Bij de tweede was het zo mogelijk nog erger: pas in 2016 was hij afgewerkt, maar liefst 43 jaar na de eerstesteenlegging. Technische problemen, financiële zorgen, nieuwe veiligheidseisen na de kernramp van Fukushima ... het maakte de bouw van Watts Bar tot een echte nachtmerrie. De kosten explodeerden van 6,1 miljard tot ruim 12 miljard dollar, omgerekend 10,9 miljard euro. 

Watts Bar is symptomatisch voor wat er momenteel in de kernenergiesector gebeurt. Ook de 3 nieuwe kernreactoren die momenteel in West-Europa worden gebouwd, zijn een fiasco. In tegenstelling tot Watts Bar behoren ze tot de nieuwe, derde generatie. Veiliger en efficiënter dan de tweede generatie, met minder nucleair afval, maar ook geplaagd door technologische groeipijnen.

En dat laat zich voelen: met de eerste kernreactor in het Finse Olkiluoto werd in 2005 begonnen. In 2010 moest hij klaar zijn. Maar nu, 10 jaar later, is de reactor nog altijd niet in dienst. Midden dit jaar zou hij zijn eerste stroom moeten leveren. Maar dat is alweer uitgesteld. Naar 2022. De kostprijs is intussen opgelopen van 3 naar ca. 8,5 miljard euro. Toch volgens de laatste cijfers uit ... 2012. Want de voorbije 8 jaar weigeren de ontwikkelaars nog te communiceren over de echte prijs van het project.

De huidige Franse minister van Energie noemt de bouw van de nieuwe kernreactor in Flamanville een puinhoop

Met de tweede reactor in het Franse Flamanville is het niet veel beter gesteld. Geplaagd door aanslepende technische problemen is het project totaal ontspoord. Start van de bouw: 2007. Einde was voorzien in 2012. Was. Want dat einde is intussen verschoven naar 2024. In het beste geval. Oorspronkelijke geschatte kostprijs: 3,3 miljard. Bijgesteld intussen naar 12,4 miljard. Dat is bijna 3,5 maal boven het oorspronkelijke budget: een fiasco. De huidige Franse energieminister noemt het project een puinhoop.

Kernreactor Flamanville 3: bouwtermijn met minstens 10 jaar overschreden, kosten bijna 400% hoger dan voorzien
© EDF Médiathèque - Antoine SOUBIGOU

Ook in Hinkley Point in Groot-Brittannië komen er 2 derdegeneratie-reactoren. De funderingen van de eerste zijn intussen gegoten, na een hele reeks vertragingen en oeverloze discussies. Ook hier gaat het om een fel omstreden project, met ruzies tussen de projectontwikkelaars, uit de pan swingende kosten en opleveringsdatums die almaar worden opgeschoven. Er is ook stevige kritiek op de miljardensteun die de overheid heeft toegezegd zodat de kernreactoren levensvatbaar kunnen blijven. Nieuwe kerncentrales in West-Europa lijken technisch en financieel amper nog haalbaar.

In China duurt de bouw van een kernreactor 6 jaar. Vorig jaar kwamen er 7 nieuwe kernreactoren bij. 10 nieuwe zijn in aanbouw

Toch kan het nog: in Rusland werd de Rostov 4-reactor in 8 jaar gebouwd: start in 2010, eerste stroom op het net in 2018. En vooral China slaagt erin op een recordtijd nieuwe kernreactoren te bouwen. Vorig jaar kwam op 24 juli de gloednieuwe Yangjiang-6 reactor in dienst. Een reactor van de derde generatie die in nog geen 6 jaar tijd is gebouwd. De hele Yangjiang-kerncentrale met haar 6 kernreactoren werd trouwens op een recordtijd uit de grond gestampt. De eerste steen werd gelegd in december 2008. 11 jaar later staan er 6 kernreactoren die allemaal binnen de zes jaar werden gebouwd. Met haar 6.500 MW is de Yangjiang-kerncentrale de grootste van China.

De Yangjiang-kerncentrale in China: 6 kernreactoren, allemaal op 6 jaar tijd gebouwd

Het gaat bijzonder snel: in 2018 alleen al kwamen er in China 7 kernreactoren bij, goed voor bijna 9.000 megawatt. Dat is anderhalf keer het volledige Belgische kernenergiepark. Daarbij ook 2 "West-Europese" generatie 3-reactoren: Tiashan 1 en 2. Ironisch: de West-Europeanen slagen er na 15 jaar sukkelen nog altijd niet in hun eigen derdegeneratie-reactoren aan de praat te krijgen, terwijl de Chinezen gelijkaardige West-Europese reactoren op amper 9 jaar bouwen.

In de meeste westerse landen zijn nieuwe kernreactoren onbetaalbaar geworden. De nieuwe kerncentrales van de derde generatie (EPR) in Flamanville en Olkiluoto schieten makkelijk voorbij de 12 miljard euro. De oorspronkelijke geraamde kosten zijn inmiddels met ruim 300 procent overschreden. Ook de Britse EPR-reactor in Hinkley Point roept veel controverse op. Nu al is duidelijk dat Hinkley Point zonder een stevige subsidiëring nooit rendabel zal worden. Als hij er al komt.

De exploderende kostprijs heeft veel te maken met de talloze technische problemen waarmee deze speerpuntprojecten kregen af te rekenen, maar ook met de extra veiligheidsnormen die aan de nucleaire industrie zijn opgelegd sinds de kernramp in Fukushima in 2011. Het maakt nieuwe kerncentrales behoorlijk complex en peperduur.

In de meeste westerse landen zijn nieuwe kernreactoren onbetaalbaar geworden

Het plaatje is iets gunstiger voor centrales van de tweede generatie. 80 procent van de nieuwe kernreactoren die wereldwijd in de steigers staan, zijn gewoon moderne kopieën van onze oudere Belgische modellen.  Vanzelfsprekend met een pak extra veiligheidsvoorzieningen, maar wezenlijk niet verschillend van de onze. Een meer beproefde technologie dus, maar toch lopen de bouwtijden ook hier nog makkelijk op tot tien jaar. En ook de nieuwe kerncentrales blijven erg duur.

Uraniumtabletten (of pellets): één tabletje van ca. 10 gram bevat evenveel energie als één ton steenkool
Nucleair Forum

Wanneer we het hebben over bestaande, al wat oudere kernreactoren liggen de kaarten iets gunstiger. Dikwijls gaat het over afgeschreven reactoren die de miljardenkosten van hun bouw destijds hebben teruggewonnen. Want kerncentrales kunnen rendabel zijn. Dat heeft alles te maken met de geweldige hoeveelheid energie die bij een kernsplitsing vrijkomt. 

Wanneer één tabletje uranium van ca. 10 gram wordt gesplitst komt daarbij evenveel energie vrij als bij de verbranding van 1 ton steenkolen. In een middelgrote kernreactor zitten makkelijk tien miljoen tabletten, verpakt in de zogenoemde brandstofelementen. Dat is een pak energie, die heel veel geld opbrengt en de hoge kosten van een kerncentrale kan terugwinnen. Maar we hebben het dan wel alleen over de bouwkosten. Kerncentrales moeten ook afgebroken worden en het kernafval moet definitief worden geborgen. Wat dat allemaal gaat kosten, is nog onduidelijk.

Eén uraniumtabletje van 10 gram bevat evenveel energie als 1 ton kolen. In een middelgrote kernreactor zitten makkelijk 10 miljoen tabletten

Maar zelfs oudere afgeschreven kerncentrales krijgen het tegenwoordig financieel moeilijker omdat ze meer en meer concurrentie krijgen van almaar goedkopere hernieuwbare energie. Bovendien stammen de meeste  kerncentrales uit de jaren 70 en 80.  Onvermijdelijk beginnen er dan onderdelen te verslijten. Daardoor lopen de kosten voor onderhoud, moderniseringen en de toegenomen veiligheidseisen almaar verder op. Zeker bij een levensduurverlenging dreigt dat het financiële plaatje onzekerder te maken.

Zo werden in de VS al verschillende kernreactoren definitief stilgelegd, voornamelijk omdat ze niet meer rendabel waren. Eind vorig jaar telde de VS nog 96 reactoren. Dat zijn er 8 minder dan in 2003.  In Zweden ging kernreactor Ringhals 2 midden december dicht, ondanks de vraag van meerdere politieke partijen om de 44 jaar oude reactor toch langer open te houden. Maar eigenaar Vattenfall was formeel: de reactor kostte de energiegroep veel te veel geld. Ringhals 2 ging dicht omdat hij te verlieslatend was geworden. Ook Zwitserland verloor in december zijn eerste kernreactor: de centrale in Mühleberg sloot de deuren, na 47 jaar dienst. De kosten om de reactor op te knappen en overeind te houden zouden te hoog oplopen, zo oordeelde de eigenaar. 

Als een kernreactor niet meer winstgevend is, dan gaat hij dicht. Zoals recent in Zwitserland, Zweden en de VS. Er is geen reden waarom dat in België anders zou zijn

Het mag duidelijk zijn: het is niet de politiek die uiteindelijk zal beslissen of een kernreactor langer open blijft. Het is de markt. De eigenaars van kernreactoren zijn meestal commerciële ondernemingen die werken volgens de ijzeren wetten van de markt. Hun activiteiten moeten winst opleveren: gebeurt dat niet, dan stoppen ze ermee. Als een reactor niet meer winstgevend is, dan gaat hij dicht. Dat bewijzen de voorbeelden uit Zwitserland, Zweden en de VS. Er is geen reden waarom dat in ons land anders zou zijn. 

Ja, zo beweren tenminste de klimaatdeskundigen van de Verenigde Naties. Het IPCC (International Panel on Climate Change) wees er al meerdere keren op dat we onze bestaande kerncentrales beter niet te snel zouden sluiten omdat ze minder zwaar wegen op de klimaatopwarming. Wanneer we de cijfers van het IPCC bekijken, valt daar wel iets voor te zeggen. Kerncentrales stoten bijna even weinig CO₂ uit als de properste vorm van hernieuwbare energie: de windturbines.

Kerncentrales stoten 12 gram CO₂ uit per kWh geleverde stroom. Alleen de windturbines op land doen iets beter: 11 gram. Kerncentrales blijken zelfs ruim 3 keer minder schadelijk voor het klimaat dan de zonnepanelen op onze daken. Dat heeft alles te maken met de massale hoeveelheid elektriciteit die ze maken. Die is zo gigantisch dat de CO₂ die vrijkomt bij de bouw van een kerncentrale en bij het delven, transporteren en verrijken van het uranium er bijna in het niets bij verzinkt.

Een kerncentrale stoot omgerekend ruim drie keer minder CO₂ uit dan uw zonnepanelen

Het is ook het voornaamste argument van de voorstanders van kernenergie: de technologie is voor het klimaat zeker niet de slechtste. Tegenstanders blijven hameren op de gevaren van een kernramp en de groeiende berg giftig nucleair afval. Maar voorstanders wijzen erop dat de kerncentrales van de toekomst de berg nucleair afval zullen kunnen verkleinen. Probleem is: die nieuwe kernreactoren zijn er nog niet. Zelfs de nieuwe proefreactoren zullen nog jaren op zich laten wachten. Met de steeds sneller voorthollende klimaatopwarming kunnen we ons die tijd mogelijk gewoon niet meer veroorloven.

Blijft er nog het probleem van de kosten. Want ook die nieuwe kerncentrales zullen in eerste instantie peperduur zijn, terwijl hernieuwbare energie uit wind en zon almaar goedkoper wordt. Maar ook daar zoekt de nucleaire sector een oplossing. De individuele mastodontreactoren (tot 1600 MW), die apart moeten worden gegoten en gesmeed in grote staalfabrieken, zijn eigenlijk niet meer van deze tijd.

Er bestaan al kleinere reactoren op stroomschepen en er liggen nu ook plannen op tafel voor kleinere reactoren die in serie van de band zouden rollen. Ze zijn ca. 10 maal kleiner dan onze huidige grootste reactoren, veiliger, goedkoper en vooral ook flexibeler dan de huidige moeilijk regelbare mastodonten. Want kernreactoren zijn eigenlijk vrij stroeve energiecentrales. In België, bijvoorbeeld, kan je alleen de twee recentste, Doel 4 en Tihange 3, op halve kracht laten draaien. En zelfs niet altijd: het gaat alleen vlot wanneer de reactoren zijn volgeladen met nieuwe brandstof, en dan nog voor maximaal 3 aaneensluitende dagen. Onze kernreactoren kunnen gewoon te weinig samenspelen met de grillige hernieuwbare energie uit wind en zon. De kleinere, nieuwere reactoren zouden dat wel kunnen. Maar ook deze reactoren zijn nog niet voor meteen, terwijl de klimaatklok ongenadig voorttikt.

Of er in de toekomst nog plaats is voor kernenergie in de strijd tegen de klimaatopwarming, blijft dan ook een open vraag.

De kerncentrale in Doel. Van links naar rechts Doel 1 en 2 (dicht in 2025), Doel 3 (dicht in 2022) en Doel 4 (dicht in 2025): eindstation 2025?
Yorick Jansens

Meest gelezen