Een paars-groene regering heeft een meerderheid in zetels in de Kamer, maar niet in aantal stemmen: hoe kan dat?

Als er een paars-groene federale regering komt - met socialisten, liberalen en groenen - dan zal die een nipte meerderheid hebben qua zetels in de Kamer, maar niet qua aantal stemmen. Dat zei CD&V-kopstuk Koen Geens vanochtend in "De ochtend". Hoe kan dat? En is dat opmerkelijk?

1. Hoe werkt ons kiessysteem?

Eerst even uitleggen hoe ons kiessysteem werkt. Ons land is ingedeeld in kieskringen, die vaak samenvallen met de provincies. In elke kieskring worden een deel van de 150 zetels van de Kamer verkozen. Niet in elke kieskring staan er evenveel zetels op het spel. Hoe meer mensen er in een kieskring wonen, hoe meer zetels er daar te verdienen zijn. Omgekeerd: een kieskring waar minder mensen wonen, mag ook minder parlementsleden naar de Kamer sturen. 

Hoe de zetelverdeling concreet verloopt, heeft VRT NWS-journalist Bart Verhulst eerder dit jaar uitgelegd op onze website. Het voorbeeld gaat over het Vlaams Parlement, maar is gelijklopend voor het federaal parlement. Bekijk het hieronder:

Video player inladen...

Alleen: de verhouding tussen de stemmen die partijen krijgen en het aantal zetels die ze  krijgen, is niet altijd in verhouding. In België geldt een zogenoemd proportioneel systeem. Dat betekent dat de zetels van een kieskring verdeeld worden over de verschillende partijen op basis van hun stemmenaantal. Dat is anders dan een meerderheidssysteem, zoals in de Verenigde Staten of het Verenigd Koninkrijk. Daar wordt er per kieskring één partij als winnaar uitgeroepen, die vervolgens alle zetels in die kieskring binnenhaalt. 

"In die meerderheidssystemen is er vaak een groot verschil tussen het aantal stemmen dat een partij krijgt en het aantal zetels", zegt politicoloog Nicolas Bouteca. "Soms kan een partij met één stem verschil een heel gebied binnenhalen, waardoor de stemmen voor andere partijen verloren gaan."

Een voorbeeld: bij de vorige Amerikaanse presidentverkiezingen kreeg Hillary Clinton 2 miljoen meer stemmen en toch verloor ze de verkiezingen van Donald Trump omdat hij haar in meer kieskringen versloeg.

"Bij een proportioneel systeem zoals bij ons zijn de verschillen tussen het aantal stemmen en het aantal zetels voor een partij veel kleiner, maar ze zijn er nog altijd", zegt Bouteca.

2. Hoe komt het dat er bij ons ook verschillen zijn tussen het aantal stemmen en het aantal zetels?

Daar zijn een paar redenen voor. Eerst en vooral is er de kiesdrempel. Die bepaalt dat partijen die geen 5 procent van de geldige stemmen halen in een bepaalde kieskring sowieso geen zetel krijgen. Stel: in een bepaalde kieskring zijn verschillende kleine partijen. Zij halen allemaal wel wat stemmen, maar niet genoeg om aan die 5 procent te komen. Eigenlijk zijn die stemmen dan verloren als het gaat om de zetelverdeling. De grotere partijen in die kieskring kunnen dus met veel minder stemmen meer zetels binnenhalen. 

Daarnaast wordt het aantal zetels dat per kieskring verdeeld kan worden, bepaald aan de hand van het aantal inwoners per kieskring. Maar het aantal inwoners, dat is niet hetzelfde als mensen die mogen stemmen. En dat maakt vooral uit voor regio's met veel jongeren onder de 18 jaar of met veel mensen die hier wel officieel wonen, maar nog niet de Belgische nationaliteit hebben. Door hen zijn er in die kieskring meer zetels te verdienen, maar zij mogen niet meestemmen. En dus kunnen partijen ook hier met minder stemmen meer zetels krijgen. 

Hetzelfde met de blanco-stemmers of de mensen niet komen opdagen, trouwens. Zij zitten wél in de telling waarbij beslist wordt hoeveel zetels er ergens te verdienen zijn, maar in de effectieve stemmen zullen zij niet terugkomen. 

"Er gaan altijd stemmen verloren", zegt Bouteca. "Een perfecte vertaling van stemmen naar aantal zetels, dat kan eigenlijk niet. Je kan geen halve zetel geven aan een partij. Of 0,1 zetel."

3. Heeft Geens eigenlijk gelijk?

Koen Geens was vanochtend duidelijk: paars-groen - een samenstelling van PS, SP.A, Open VLD, MR, Ecolo en Groen - heeft een nipte meerderheid in de Kamer, met 76 zetels. "Maar zij vertegenwoordigen wel 400.000 stemmen minder dan de oppositie."

Dat klopt. Als je alle stemmen van paars-groen optelt, kom je aan 3.019.104. De andere oppositiepartijen hebben er 3.485.360. Dat zijn er dus 466.256 meer dan wat de meerderheid in dat geval zou hebben. 

"Dat verschil komt omdat de meerderheid hier zo klein zou zijn, maar ook omdat het in Franstalig België makkelijker is om zetels binnen te halen dan in Vlaanderen", zegt politicoloog Bart Maddens. "Zo zijn er langs Franstalige kant meer kleine partijen, zijn er meer mensen die niet opdagen bij de verkiezingen en zijn er meer niet-stemgerechtigden."

4. Maar is dat een probleem?

"Een regering heeft eigenlijk geen absolute meerderheid nodig in aantal zetels, laat staan in aantal stemmen", zegt Maddens. "Het is wel de gewoonte dat de regering het vertrouwen krijgt van het parlement, maar dat kan met een gewone meerderheid. Stel dat zowat alle Kamerleden zich onthouden tijdens die stemming en één iemand stemt voor, dan krijgt die regering het vertrouwen."

Alleen is het wel comfortabeler werken voor een regering wanneer die een meerderheid van de Kamer vertegenwoordigt. Zeker om bepaalde wetten gestemd te krijgen. "Maar in het buitenland zie je vaak minderheidsregeringen opduiken. Daar gaan ze dan per voorstel overleggen met de oppositie om akkoorden te sluiten."

5. Hoe zou het verschil tussen de stemmen en de zetels kunnen worden opgelost?

"Je zou kunnen kiezen voor één grote kieskring voor het hele land", zegt Bouteca. "Dat is onder meer het geval in Nederland. Daar zie je dat er nog steeds een klein verschil is tussen de stemmen en de zetels, maar dat verschil wordt wel minimaal."

Je zou ook de kiesdrempel kunnen aanpassen. In Nederland is die er bijna niet. Daardoor raken ook kleinere partijen in het parlement, maar gaan er wel minder stemmen "verloren". 

Volgens Maddens moet sowieso het aantal zetels dat te verdienen is in een kieskring worden aangepast. "Er zou moeten worden gekeken naar het aantal stemgerechtigden en niet naar het aantal inwoners. Dan zullen er meer zetels bijkomen voor Vlaanderen. Dat is al vaker aangeklaagd door de Vlaamse beweging."