AFP or licensors

Is de 70-jarige NAVO nog vitaal genoeg om de sloophamers te overleven?

Vanavond begint in Londen een bijeenkomst van de NAVO-leiders om de 70e verjaardag van het trans-Atlantische bondgenootschap te vieren. De NAVO werd in 1949 in Washington opgericht om weerstand te bieden aan het oprukkende communisme, maar de alliantie heeft de daaruit volgende Koude Oorlog ruimschoots overleefd. Tot voor enkele jaren stond de belofte van collectieve verdediging, een aanval op een lidstaat is een aanval op iedereen, als een paal boven water. Maar met de komst van de Amerikaanse president Donald Trump in het Witte Huis kwamen er ernstige scheuren in het bondgenootschap. Die zijn de voorbije maanden alleen nog maar toegenomen. Volgens de Franse president Emmanuel Macron hebben die zelfs geleid tot een NAVO die hersendood is. Het lijkt er op dat er niet veel reden tot vieren is in Londen.

Het moest het bewijs worden dat ook na de brexit de NAVO de ruggengraat van de trans-Atlantische veiligheid blijft. Dat was een van de redenen waarom de NAVO-landen beslisten om de leiders van de lidstaten naar Londen te roepen voor de 70e verjaardag van het bondgenootschap.

Die was al gevierd in Washington, zoals het hoort want de NAVO werd daar 70 jaar geleden opgericht. Maar alleen de ministers van Buitenlandse Zaken waren toen uitgenodigd op het feestje. Men wou zo vermijden dat de bewoner van het Witte Huis het verjaardagsfeestje zou verstoren. 

En voor Londen hadden de NAVO-diplomaten een scenario bedacht waarbij de Amerikaanse president zo veel mogelijk in bedwang kon worden gehouden. Een receptie met de Queen op Buckingham Palace om hem gunstig te stemmen, Trump houdt nu eenmaal van "pomp and circumstance", veel uiterlijk vertoon. De volgende dag een korte bijeenkomst waarbij alleen maar tijd is voor korte verklaringen van de 29 leiders en kandidaat-lidstaat Noord-Macedonië, geen debat. 

Donald en Melania Trump komen aan in Londen voor de NAVO-bijeenkomst, 2 december 2019. AFP or licensors

Het mocht officieel geen echte top worden, het is een NAVO-"bijeenkomst van leiders", zoals de woordvoerster van de NAVO mij een paar maanden geleden nog terechtwees op de sociaalnetwerksite Twitter. Na een top wordt immers een slotcommuniqué verwacht en op de NAVO heeft iedereen nog zware hoofdpijn van de problemen die dat opleverde op de laatste top, in Brussel in juli 2018. Toen liet Trump tussen neus en lippen verstaan dat de VS zich wel eens kon terugtrekken uit het bondgenootschap als de Europese bondgenoten niet meer gingen bijdragen aan de collectieve defensie.

Maanden later ziet het geopolitieke landschap er evenwel helemaal anders uit dan de NAVO-planners voor ogen hadden. De Britten zitten nog altijd in de EU, erger nog, de NAVO-bijeenkomst valt nu midden in een verkiezingscampagne. De Amerikaanse president Trump heeft de trans-Atlantische solidariteit een nieuwe slag toegebracht door eenzijdig en zonder veel overleg Amerikaanse militairen terug te trekken uit het noorden van Syrië.

Turkije, dat meteen na de Amerikaanse terugtrekking, het noorden van Syrië binnenviel, gedraagt zich meer en meer als dé belhamel van het bondgenootschap. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan is goede maatjes met zijn Russische collega Vladimir Poetin, die snel kapitaliseerde op de Amerikaanse terugtrekking en de Russische invloed uitbreidde naar het noorden van Syrië. 

De Franse president Macron was zo woedend over het gebrek aan overleg dat hij de NAVO "hersendood" verklaarde. Er ging een siddering door het NAVO-hoofdkwartier. En de presidentiële retoriek vond een verlengde in de NAVO-raad, de wekelijkse vergadering van de ambassadeurs van de lidstaten. De Franse ambassadeur trok fel van leer tegen de Turkse invasie in noordelijk Syrië, wat niet in dank werd afgenomen door de Turkse ambassadeur. 

Zo kreeg de NAVO er een nieuwe sloophamer bij. Naast Trump, beuken nu ook Erdogan en Macron op het bondgenootschap in. En zo rijst de vraag tijdens de NAVO-bijeenkomst in Londen of de 70-jarige nog voldoende vitaal is om dit allemaal te overleven. De bijeenkomst moest vooral een symbolische waarde hebben, maar de leiders worden nu geconfronteerd met vitale vragen over de toekomst van het bondgenootschap, die ze moeilijk zomaar kunnen negeren.

"De VS wordt verkracht door de bondgenoten"

Een boek van Anonymous, een anonieme werknemer in het Witte Huis die zich vorig jaar in The New York Times presenteerde als lid van het verzet tegen Trump, legde de vinger nog eens op de wonde. De Amerikaanse president frustreert zijn adviseurs geregeld met zijn pleidooien om de VS terug te trekken uit de NAVO. We weten al langer dat de huidige bewoner van het Witte Huis strategische belangen van de VS louter nog in economische termen ziet. Volgens Anonymous zegt Trump geregeld tegen zijn adviseurs "dat we worden verkracht", omdat andere landen te weinig bijdragen voor hun lidmaatschap van de alliantie. 

De Amerikaanse president blijft ook herhalen dat het bondgenootschap achterhaald ("obsolete") is. Tot eind vorig jaar werden de handelsinstincten van Trump in de buitenlandse politiek nog in toom gehouden door de zogenoemde volwassenen in het Witte Huis, zoals minister van Defensie James Mattis. Maar die rem is er niet meer. De president neemt meer en meer beslissingen met zijn buikgevoel en laat daarbij zijn instinctieve overtuigingen primeren, ook al zijn die vaak niet gesteund op feiten. 

De president neemt meer en meer beslissingen met zijn buikgevoel en laat daarbij zijn instinctieve overtuigingen primeren, ook al zijn die vaak niet gesteund op feiten

De VS steekt inderdaad onevenredig veel geld in de NAVO, vergeleken met de Europese bondgenoten, maar de alliantie geeft de VS dan ook een enorme vermenigvuldiger van Amerikaanse invloed. Zo hebben de NAVO-bondgenoten sinds 2002 een ontelbaar aantal militairen naar Afghanistan gestuurd, waardoor de Amerikaanse militairen elders ingezet konden worden. Maar dat soort berekeningen is aan Trump niet besteed. Hij wil meteen resultaat zien en liefst moet zich dat ook vertalen in cijfers. 

Pogingen van NAVO-bondgenoten

De NAVO-bondgenoten hebben de afgelopen jaren al heel wat inspanningen geleverd om het Witte Huis ter wille te zijn. NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg kwam vorige week vrijdag met nieuwe cijfers over de defensie-uitgaven van de NAVO-bondgenoten zonder de VS. Die zullen tegen eind 2020 met 130 miljard dollar zijn gestegen in vergelijking met 2016 (het jaar dat Trump president werd). Tegen 2024 loopt die stijging op tot 400 miljard dollar. Let wel: dat is een gecumuleerd bedrag, en camoufleert dus enigszins dat de jaarlijkse uitgaven nog altijd grotendeels onder de norm liggen van 2 procent van het BNP.

De leiders van de NAVO-landen in Wales, 2014.

Alle NAVO-landen spraken in 2014 op de NAVO-top in Wales af hun uitgaven tegen 2024 tot die norm op te trekken, als tegenreactie voor de Russische annexatie van de Krim. Er zijn nog altijd maar 9 bondgenoten die momenteel aan die criteria voldoen. Dat is al meer dan enkele jaren geleden, maar nu al is duidelijk dat niet alle landen in 2024 die norm zullen halen. Duitsland ligt daarvoor voortdurend in het vizier van Trump, maar ook België boekt nauwelijks vooruitgang. Integendeel, na de top van Wales werden in België de defensie-uitgaven zelfs nog verminderd. België scoort wel met een gewaardeerde inzet in moeilijke NAVO-operaties, een poging om met kwaliteit het gebrek aan kwantiteit goed te maken. 

De discussie over de centen is overigens niet begonnen door Trump. Ook zijn voorganger Barack Obama hamerde op die noodzaak, zeker na 2014. Maar Obama stelde nooit het voortbestaan van de NAVO in vraag, Trump wel. 

De Amerikaanse president heeft alvast een trofee gekregen van de bondgenoten waarmee hij op het thuisfront kan uitpakken. De Amerikaanse bijdrage aan het gemeenschappelijke NAVO budget, dat in totaal ongeveer 2,5 miljard euro bedraagt, wordt verminderd terwijl andere lidstaten, ook België, wat extra bijdragen. Zo komt de Duitse bijdrage op dezelfde hoogte als de Amerikaanse. Het is een vrij symbolische maatregel als je het NAVO budget vergelijkt met de defensiebudgetten van de 29 lidstaten die samen boven de 1000 miljard komen.

"We ervaren momenteel de hersendood van de NAVO"

De Franse president was duidelijk ontstemd toen zijn Amerikaanse collega plots, zonder overleg, besliste om de Amerikaanse troepen terug te trekken uit het noorden van Syrië, waardoor de deur werd opengezet voor de Turkse invasie in het Syrisch Koerdisch gebied.

In een interview met The Economist trok hij uit die episode strategische conclusies: "Er was geen enkele coördinatie van de strategische besluitvorming tussen de Verenigde Staten en hun NAVO bondgenoten. Geen enkele. We zien een ongecoördineerde agressieve actie van een andere NAVO lidstaat, Turkije, in een gebied waar onze belangen op het spel staan. Er is geen NAVO-planning geweest, geen enkele coördinatie… Naar mijn mening ervaren we momenteel de hersendood van de NAVO." 

Macron en de Duitse president Frank-Walter Steinmeier bij de herdenking van 30 jaar val van de Berlijnse muur, 10 november 2019. AFP or licensors

De Duitse bondkanselier Angela Merkel was ook ontstemd, maar meer over de uitspraken van Macron dan over wat Trump had gedaan. "Ik ben het moe om altijd maar de scherven op te ruimen", zei ze tegen Macron tijdens een diner naar aanleiding van de 30e verjaardag van de val van de Berlijnse Muur. Duitsland is economisch gezien veel sterker dan Frankrijk, maar militair telt het nauwelijks mee, deels vanwege historische redenen. Merkel weet als geen ander dat haar land de Amerikaanse veiligheidsgarantie nodig heeft, veel meer dan Frankrijk.

Maar Macron wou niet inbinden. Toen hij in Parijs samen met NAVO secretaris-generaal Stoltenberg de pers te woord stond, weigerde hij zich te excuseren: "Een wake-up call was noodzakelijk. Ik ben blij dat iedereen nu wakker is en dat we nadenken over onze strategische doelen." De Franse president vindt dat de laatste jaren al veel te veel tijd is gestoken in de discussie over de centen om president Trump ter wille te zijn. Het wordt nu hoog tijd om eens na te denken over wat de NAVO moet doen met die centen, wat de strategische bedreigingen zijn waartegen de NAVO-landen zich moeten verdedigen.

Een wake-up call was noodzakelijk. Ik ben blij dat iedereen nu wakker is en dat we nadenken over onze strategische doelen

Emmanuel Macron

Macron gaf zelf ook al een voorzet voor die discussie. Volgens hem zijn Rusland en China geen strategische vijanden: "Soms hoor ik zeggen dat Rusland of China onze vijand is. Is het de bedoeling van de Atlantische Alliantie om de een of de ander als onze vijand te identificeren? Ik denk van niet. Onze gezamenlijke vijand is het terrorisme dat onze landen treft."

"Laat eerst controleren of je zelf niet hersendood bent"

De uitspraken van Macron schoten ook in het verkeerde keelgat van de Turkse president Erdogan. Hij nam het niet dat Franse president de Turkse inval in het noorden van Syrië beschouwde als een bedreiging voor de gemeenschappelijke belangen van de NAVO-landen. Macron had ook Turkije gewaarschuwd dat het niet moest rekenen op steun van de bondgenoten als het eenzijdig, zonder overleg beslist om Syrië binnen te vallen.

"Ik zeg tegen de heer Macron vanuit Turkije en ik zal het ook zeggen op de NAVO-bijeenkomst: U moet eerst laten controleren of zelf niet hersendood bent", vuurde de Turkse president terug vorige vrijdag. Parijs ontbood prompt de Turkse ambassadeur. Het is het soort gedrag dat je normaal gezien niet verwacht tussen bondgenoten. 

Er zijn niet alleen spanningen met Frankrijk. Turkije ligt ook overhoop met de VS en vele andere NAVO-bondgenoten. Erdogan heeft zijn banden met de Russische president Poetin nog aangehaald. Onlangs testte Ankara het bijzonder geavanceerde S400 Russisch luchtafweersysteem dat het een tijd geleden kocht. De VS schortte de Turkse deelname aan het gevechtsvliegtuig F35 op omdat de vrees bestaat dat de geheime technieken die het nieuwe gevechtsvliegtuig gebruikt om zo lang mogelijk onzichtbaar te blijven voor luchtafweer, snel bekend zullen zijn in Moskou nu Turkije het meest geavanceerde Russische systeem wil gebruiken. 

Erdogan en Putin in Sochi, 22 oktober 2019.

Binnen de NAVO worden ook veel vragen gesteld bij het nut van zo'n Russisch systeem voor Turkije. Het kan niet samenwerken met de luchtafweersystemen van de andere NAVO-lidstaten terwijl de integratie van de verschillende militaire systemen binnen de NAVO essentieel is om de strijdkrachten van alle bondgenoten samen te laten werken.

Verdeel en heers door de Russen

Voor de Russische president Poetin is Turkije alvast een interessante prooi. Het land heeft van alle NAVO-landen de tweede grootste strijdkracht. Turkije ligt ook strategisch aan de zuidflank van het bondgenootschap en is voor spanningen zowel in het Midden-Oosten als rond de Zwarte Zee een belangrijke uitvalsbasis. Het Kremlin beschouwt de NAVO als de belangrijkste vijand van Rusland, zodat iedere verzwakking van het westerse bondgenootschap als een positieve ontwikkeling wordt beschouwd.

Turkije heeft de afgelopen dagen zijn rol van dwarsligger binnen de NAVO ten volle uitgespeeld. Een plan om de Baltische landen en Polen beter te kunnen verdedigen tegen mogelijke Russische agressie, botst op Turks verzet zolang de NAVO als geheel de YPG, de overkoepelende organisatie van de Syrisch Koerdische strijders, niet erkent als een terreurgroep.

Voor Turkije is de YPG gewoon een onderdeel van de PKK, de Koerdische afscheidingsbeweging die in de EU en de VS op de terreurlijst staat. Maar de anti-IS coalitie geleid door de VS heeft nauw samengewerkt met YPG in Noord-Syrië. En het is door de Syrische Koerdische strijders van YPG dat terreurbeweging Islamitische Staat uiteindelijk is verslagen. Duizenden YPG-strijders zijn gesneuveld in die strijd die uiteindelijk Europa veiliger heeft gemaakt.

Ernstige gezondheidsproblemen na 70 jaar

De NAVO-leiders weten dus wat te doen als ze elkaar treffen in Londen. Het bondgenootschap toont na 70 jaar ernstige gezondheidsproblemen. Het is zeker niet de eerste keer dat er spanningen zijn binnen het bondgenootschap. Maar die spanningen zijn nu wel bijzonder talrijk en fundamenteel. Volgens de Franse president Macron deelt de VS onder Trump zelfs niet meer dezelfde waarden als de Europese bondgenoten, wat meteen vragen stelt bij het voortbestaan van het bondgenootschap, iets waar ook de Amerikaanse president al geregeld zijn twijfels over heeft uitgesproken. 

Veel tijd om de geschillen bij te leggen is er niet in Londen, maar de NAVO-leiders kunnen wel van de informele momenten profiteren om een aantal ideeën af te toetsen. Zo heeft de Duitse minister van Buitenlandse Zaken gesuggereerd om een groep van wijze mensen een rapport over de toekomst van de NAVO te laten opstellen tegen de volgende top in 2021.

Tegen dan zijn de Amerikaanse presidentsverkiezingen achter de rug en zal duidelijk zijn of het trans-Atlantische bondgenootschap zich moet klaarmaken voor een verderzetting van de isolationistische politiek van Donald Trump of terugkeert naar meer traditionele verhoudingen tussen de bondgenoten. 

Bekijk hieronder de reportage uit "Het Journaal":

Video player inladen...