Een pil die je slimmer maakt? Misschien bestaat het binnenkort écht

"Smart drugs" zijn pillen om je brein beter te maken: meer focus, helderheid in je hoofd, een top-geheugen. Ze zijn populair bij studenten, zeker tijdens de examenperiode en ze dringen ook door in andere hoeken van de samenleving. Maar hoe goed werken die pillen? Waar komen ze vandaan? En is er binnenkort een superpil die ons allemaal slimmer maakt? Een reis door de wonderlijke, hypercompetitieve wereld van de breinverbeterende medicijnen en supplementen.

Wat als je op een dag een pil ontdekt, waarmee je probleemloos alles kan onthouden? 

Die vraag is het uitgangspunt in "Limitless", een sciencefictionfilm uit 2011. Het hoofdpersonage Eddie Morra, een mislukte schrijver, krijgt op een dag een bijzonder geschenk van zijn schoonbroer: NZT-48, een revolutionair nieuw medicijn dat je hersencapaciteit spectaculair verbetert.

Eddie twijfelt, maar slikt dan toch de pil. Het effect is spectaculair. Eddie krijgt op slag een feilloos geheugen en een laserscherpe focus. Op enkele dagen tijd verandert hij in een soort superman. Hij schrijft een boek, leert piano en verdient een fortuin op de beurs.

Een middel tegen slaapstoornisen

De wonderpil uit "Limitless" bestaat natuurlijk niet echt, maar NZT-48 wordt vaak vergeleken met een medicijn dat wél bestaat: Modafinil, ook bekend onder de naam Provigil.

Modafinil wordt vooral voorgeschreven bij mensen met narcolepsie. Dat is een slaapstoornis, waarbij mensen plots de onweerstaanbare drang krijgen om te slapen. Zelfs na een goede nachtrust vallen ze soms zomaar in slaap. Modafinil houdt hen wakker, zodat ze een normaal leven kunnen leiden.

Maar Modafinil zou ook helpen bij mensen zónder slaapstoornis. Het zou hun geheugen en aandacht verbeteren, net als NZT-48. 

Modafinil wordt vooral voorgeschreven bij mensen met narcolepsie.

Een pil om beter te schaken

Er zijn tientallen studies naar de werking van Modafinil en die tonen opmerkelijke resultaten. Zo onderzochten Duitse wetenschappers het effect bij schakers. De proefpersonen kregen Modafinil, methylphenidaat (= het werkzaam bestanddeel in Rilatine), cafeïne of een placebo.  Daarna moesten ze een kwartier schaken tegen een schaakcomputer. Ze werden ook onderworpen aan een hele batterij psychologische tests.

Modafinil zorgde inderdaad voor betere prestaties. De schakers wonnen gemiddeld meer spelletjes onder invloed van Modafinil, al was er één opvallende voorwaarde: het effect was er alleen als de schakers genoeg tijd kregen om na te denken over hun volgende zet.

"Onder tijdsdruk was het effect er niet", schrijven de onderzoekers. "Mensen nemen dan geen betere beslissingen. Mogelijk is er dan zelfs een negatief effect."

In een Duits onderzoek presteerden schakers beter na inname van Modafinil.

Modafinil lijkt ook vooral een positief effect te hebben bij ingewikkelde taken. "Dat is heel opvallend", zegt toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven). "De verbetering is er alleen bij taken die veel hersenkracht vereisen. Bij eenvoudige taken zie je weinig of geen verschil. Bij die taken presteren mensen dus even goed zónder Modafinil."

Bij eenvoudige taken zie je weinig of geen effect

En er is nog meer slecht nieuws, tenminste als je op zoek bent naar een quick fix in de vorm van een pilletje: je kan wel langer en geconcentreerder werken, maar je wordt niet creatiever. Volgens één studie kan Modafinil je zelfs minder creatief maken. Als je studeert voor een examen, is dat natuurlijk bijzaak, maar niet als je creatief werk doet. Dan is Modafinil waarschijnlijk geen goed idee.

Rusteloosheid, hartkloppingen en slaapgebrek

Het gebruik van Modafinil is bovendien niet zonder risico's. In heel zeldzame gevallen kan het het syndroom van Stevens-Johnson uitlokken. Dat is een erge huidziekte, waarbij je van top tot teen vol uitslag staat. Zeldzaam, dat wel, maar bijzonder pijnlijk en gevaarlijk.

Toxicoloog Jan Tytgat waarschuwt ook voor andere, vaker voorkomende neveneffecten. "Modafinil is geen amfetamine, maar de effecten zijn wel gelijkaardig. Je voelt je opgepept en dat gaat vaak gepaard met nervositeit, slapeloosheid, een droge mond en hartkloppingen."

Modafinil is geen amfetamine, maar de effecten zijn gelijkaardig

Die neveneffecten ondervond ook tv-presentator Otto-Jan Ham. Hij probeerde Modafinil voor Brain Man, een docu-reeks over de hersenen die vanavond start op Canvas.

Ham wilde onderzoeken of je met een pil sneller een willekeurige cijferreeks kan onthouden. Drie dagen op rij probeerde hij een ander middel:  

  • Modafinil
  • een haargroeimiddel dat de bloeddoorstroming in de hersenen verhoogt
  • methylfenidaat, beter bekend als Rilatine, een ADHD-medicijn dat vaak gebruikt wordt door studenten om langer te studeren.

Een fragment van het Modafinil-experiment kan je hier bekijken:

Video player inladen...

"Modafinil heeft op mij zonder twijfel effect gehad", zegt Ham. "Effect in die zin dat ik er nogal 'opgefokt' van werd. Het was wat vergelijkbaar met het drinken van een paar blikjes energiedrank. Ook dat vind ik niet plezant. Ik zou het dan ook niemand aanraden."

Over soldaten in Irak en ambitieuze ondernemers

Gevaarlijk of niet, Modafinil heeft de voorbije jaren een reputatie opgebouwd als een soort light-versie van NZT-48, de wonderdrug uit "Limitless". Het medicijn wordt steeds vaker gebruikt door ondernemers die meer willen presteren en door studenten die een nachtje willen "doortrekken" voor een examen. Het zou ook populair zijn bij chirurgen, vrachtwagenchauffeurs, medewerkers in call-centers en luchtverkeersleiders. Kortom: bij beroepen die veel concentratie vereisen.

Niet toevallig begon de snelle opmars van Modafinil in het hypercompetitieve Californië. Daar grijpen mensen nu eenmaal sneller naar chemische hulpmiddeltjes. Alle beetjes helpen, redeneren sommigen. 

Het Amerikaanse leger gebruikt Modafinil om soldaten langer wakker te houden.
TU-KA

Ook in de militaire wereld wordt geëxperimenteerd met Modafinil. Het Franse vreemdelingenlegioen gebruikt Modafinil tijdens geheime operaties. Het Amerikaanse leger heeft het gebruik goedgekeurd om piloten van de luchtmacht wakker te houden tijdens gevechtsmissies. Ook tijdens de oorlogen in Irak en Afghanistan kregen soldaten soms Modafinil om langer wakker te blijven.

Ook steeds meer Belgen slikken Modafinil

Modafinil begint ondertussen ook in België door te dringen, vooral bij studenten. In het VRT-jeugdfeuilleton "D5R" krijgt personage Amber Modafinil van een studiegenoot. Ze gebruikt de pillen om meer te kunnen studeren. Dat lukt eerst prima, maar dan volgt de onvermijdeljke weerslag. Amber eet minder en is prikkelbaar. Tot een vriendin haar confronteert met haar gedrag...

Video player inladen...

De prikkelbaarheid van Amber is volgens toxicoloog Jan Tytgat erg realitisch. "Modafinil pept je op, maar nadien heb je altijd een soort weerslag. Dat is zo met alle middelen die je een tijdelijke boost geven. Je voelt je even beter, tot het middel is uitgewerkt. Daarna volgt een dipje."

Dat ontdekte ook Stef, een jonge ondernemer uit Limburg met een eigen theemerk. Hij moet elke dag keihard werken en probeerde daarom een tijdlang Modafinil.

"Ik merkte dat het mij extra brain power gaf. Ik had meer doorzettings­vermogen en kwam sneller in een soort flow. Zelfs mails sturen ging sneller, alles moest vooruit gaan."

Het is als met een kredietkaart: je gebruikt het, maar achteraf moet je wel de prijs betalen 

Toch stopte Stef met het gebruik van Modafinil. "Het is als met een kredietkaart. Je gebruikt het, maar achteraf moet je wel de prijs betalen. Het blijft tenslotte een geneesmiddel en dat heeft altijd neveneffecten. Daarom probeer ik tegenwoordig mijn brein te verbeteren met natuurlijke middelen, bijvoorbeeld meditatie. Dat werkt even goed, maar zonder de neveneffecten van Modafinil."

Eén op twintig studenten grijpt wel eens naar een "blokpil"

Hoeveel Belgen hun brein boosten met Modafinil, is moeilijk in te schatten. Er zijn officiële statistieken, maar die gaan enkel over het "correct" gebruik van Modafinil als geneesmiddel.

"We zien een stijgende lijn, maar het is moeilijk om er cijfers op te plakken", zegt Ann Eeckhout van het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG). "Mensen bestellen die pillen vaak op illegale websites. Soms zit het werkzaam bestanddeel er effectief in, maar niet altijd. Er zitten soms heel andere bestanddelen in die namaakmedicijnen... of helemaal niets."

Mensen bestellen die pillen vaak op illegale websites

De meest recente cijfers over het gebruik van stimulerende "blokpillen" bij studenten dateren van vorige maand. Meer dan 12.000 Franstalige universiteitsstudenten werden bevraagd over hun gebruik van stimulerende geneesmiddelen.

1 op de 20 studenten gebruikte het voorbije jaar wel eens oppeppende middelen. Opvallend: mannelijke studenten gebruiken gemiddeld dubbel zo veel stimulerende middelen als hun vrouwelijke collega's. 

De meeste studenten verkiezen nog altijd Rilatine boven Modafinil.
BELGAIMAGE

Met het gebruik van Modafinil blijkt het voorlopig mee te vallen. De meeste studenten verkiezen een oude bekende: methylfenidaat, de werkzame stof in onder meer Rilatine. Dat ADHD-medicijn wordt al vele jaren misbruikt om langer te kunnen studeren. En ook vandaag blijft het dus populair.

Overigens is absoluut niet bewezen dat je beter presteert onder invloed van Rilatine. De onprettige bijwerkingen zijn wél bekend: angstaanvallen, duizeligheid, slaapproblemen en hartkloppingen.

Eigenbrakel, waar de wieg van de breinverbetering stond

Modafinil en Rilatine zijn natuurlijk niet de enige middelen die gebruikt worden om concentratie en geheugen te verbeteren.

Op internetforums als Reddit vertellen gebruikers over hun ervaringen met "breinverbeteraars" als Lion's Mane, Ashwaganda of L-Theanine. Ze delen gretig links naar wetenschappelijke studies en naar websites waar je al die middelen kan kopen.

Op websites als Reddit delen gebruikers hun ervaringen met pillen die je brein verbeteren.

Een klassieker op Reddit is het middel Piracetam. Een Reddit-gebruiker met het pseudoniem Fred_Flintstone getuigt enthousiast hoe Piracetam zijn leven veranderde. "Ik kan tegenwoordig naar drie conversaties tegelijk luisteren", jubelt hij. "Ik kan ook beter interessante artikels onthouden dan vroeger. En ik kan begrippen die niets met elkaar te maken hebben op een originele manier met elkaar combineren.”

Dat Piracetam zo vaak opduikt in kringen van breinverbeteraars is opmerkelijk. Het middel werd gesynthetiseerd in 1964 door de Roemeense scheikundige Corneliu Giurgea. Hij werkte op dat moment voor het Belgische farmabedrijf UCB, in Eigenbrakel.

Giurgea wilde de mentale prestaties van "normale" mensen verbeteren

Giurgea dacht dat hij een medicijn ontdekt had dat de mentale prestaties van "normale" mensen kon verbeteren. Dat op zich was al een primeur. Tot de jaren vijftig werd niet gezocht naar geneesmiddelen om de mentale vermogens van "normale" mensen te verbeteren. Een medicijn was per definitie voor zieke mensen.

Giurgea draaide die logica om. Hij geloofde vurig in geneesmiddelen die mensen met een normaal brein béter zouden maken. De wieg van de breinverbetering stond dus niet in Silicon Valley, maar in het bescheiden Eigenbrakel.

Corneliu Giurgea (tweede van links) in zijn labo bij UCB

Piracetam werd nooit op de markt gebracht als breinverbeteraar, tot grote teleurstelling van Giurgea. Het wordt wel nog voorgeschreven bij patiënten met geheugenstoornissen en dementie.

Maar Piracetam is dus ook populair bij mensen die hun brein béter willen maken. Zij proberen van hun huisarts een voorschrift los te krijgen of ze bestellen gewoon op het internet, zonder voorschrift.

De Speciale Onderzoekseenheid van het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) nam vorig jaar 57 pakketten in beslag met pillen om je focus te verbeteren of om langer te studeren. Meer dan de helft van die bestellingen bevatte Piracetam of varianten als Aniracetam en Fenylpiracetam. Er werden ook 58 pakketten met Modafinil en 9 met methylfenidaat in beslag genomen.

Piracetam wordt soms vergeleken met het heilig water van Lourdes

Ondertussen werd trouwens onderzocht of Piracetam écht een normaal brein beter kan maken. Als er al een verschil is, dan blijkt het eerder klein. Tegenstanders vergelijken Piracetam daarom wel eens met het heilig water van Lourdes: het wérkt, maar alleen als je erin gelooft.

Enkele mogelijke bijwerkingen van Piracetam: prikkelbaarheid, slapeloosheid, angst, gewichtstoename ... en ook, in heel zeldzame gevallen, hyperseksualiteit. Niet ideaal als je je langer wil focussen voor een examen of op je werk.

Een Reddit-gebruiker klaagt op het internet over "aanhoudende natte dromen" sinds hij begon met het gebruik van Piracetam. "Ik voel me helder van geest en kan beter leren", schrijft hij. "Alleen wil ik nu naar bed met elke vrouw die ik tegenkom."

Nootropics, supplementen die je slimmer maken

Corneliu Giurgea heeft nog een andere nalatenschap. Hij bedacht in de jaren zestig een nieuw woord, dat je vandaag steeds vaker tegenkomt: "nootropic" (uitspraak:  noe-tro-pik).

Hij omschreef nootropics als middelen die je geheugen en je leervermogen verbeteren, zonder schadelijke neveneffecten. Een soort super­supplementen voor je brein, dus. Krachtig, maar ongevaarlijk.

Wie vandaag in Google het woord "nootropic" opzoekt, krijgt meer dan 2,5 miljoen resultaten. Er zijn ook vele honderden websites waar je ze kan bestellen, vaak met suggestieve namen: Alpha Brain, Sharp Mind, Focus Pep, OmniNeuro… 

Op het internet vind je heel veel nootropics, vaak met suggestieve namen.

Er is in de meeste gevallen weinig bewijs dat die middelen werken. Het is vaak "dure urine", want vaak plas je de werkzame stof weer uit zonder dat ze een verschil heeft gemaakt. Slechts van een handvol middelen, bijvoorbeeld L-Theanine, is wél (min of meer) bewezen dat ze een effect hebben.

Er is sinds kort ook een Belgische firma die nootropics verkoopt. Hun product, een mengeling van verschillende actieve stoffen, zou je mentale prestaties verbeteren.

Op de website van de firma staat het zo: "De 6 actieve elementen in onze formule boosten uw focus, verminderen uw vermoeidheid en geven u net wat u nodig heeft op het werk of tijdens examenperiodes.”

En zo is de cirkel rond. Nootropics, ooit uitgevonden in België, zijn weer thuis. Corneliu Girugea zou ongetwijfeld blij geweest zijn, al heeft hij het niet meer mogen meemaken. Hij overleed in 1995, in een ziekenhuis in Brussel.

Er is ook een Belgische firma die nootropics op de markt brengt.

Wat doe je als maatschappij met al die pillen?

De opmars van nootropics zorgt ondertussen ook voor maatschappelijke vragen. Wat doe je als samenleving met al die medicijnen en supplementen: verbieden, toelaten of reguleren? En wat als er over een jaar of tien écht pillen zijn die je slimmer maken? Dan zit je pas met morele dilemma's. 

Sommige filosofen denken nu al na over die problemen van de toekomst. In het ene kamp heb je filosofen als Nick Bostrom van de Universiteit van Oxford. Zij zien het probleem niet. Als nootropics werken, waarom zouden we ze dan níét gebruiken?

Als nootropics werken, waarom zouden we ze dan níét gebruiken?

Sterker nog: misschien is het dan zelfs onze morele plicht om nootropics te gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan een chirurg die een moeilijke, gevaarlijke operatie moet doen. Als die chirurg zich beter kan concentreren dankzij een pilletje, waarom dan niet? Het verhoogt tenslotte de kansen van de patiënt. Daar kan je moeilijk tegen zijn.

Bostrom experimenteerde zelf een tijdje met Modafinil en hij gebruikt soms kauwgom met nicotine. Ook dat zou helpen om je aandacht aan te scherpen.

Filosoof Johan Braeckman waarschuwt voor de gevaren op lange termijn.

Ook filosoof Johan Braeckman (UGent) is er vrij gerust in. "Waarom zou je je natuurlijke vermogens níét mogen verbeteren met een pil? Mensen doen dat tenslotte ook om hun seksuele vermogens op te krikken. Ik zie niet echt een probleem."

Braeckman waarschuwt wel voor de schadelijke nevenwerkingen van nootropics. "Elke pil die werkt, heeft onvermijdelijk ook neveneffecten. Zeker met pillen die inwerken op je hersenen moet je daarom heel voorzichtig zijn. Misschien werkt het prima  op korte termijn, maar heeft het schadelijke gevolgen op lange termijn. Alleen al om die reden zou ik die pillen op dit moment zeker niet gebruiken."

Slimmer is niet altijd beter

Tenslotte is er ook nog het Algernon-argument. Dat verwijst naar de sciencefictionroman "Flowers for Algernon" (vertaling: "Het genie in de muizenval") van Daniel Keyes.

Charlie Gordon, het hoofdpersonage van de roman, is een niet al te snuggere bakkersknecht. Op een dag ondergaat hij een revolutionaire medische ingreep waardoor hij veel slimmer wordt. Hij leert beter lezen en schrijven en verslindt geleerde boeken.

Maar al die kennis en wijsheid komt met een prijskaartje. Charlie gaat beseffen dat zijn collega's al jaren lachen om zijn legendarische domheid. En dat doet pijn. Erger nog: zijn collega's krijgen een hekel aan de nieuwe, veel slimmere Charlie. Ze vonden de domme Charlie veel sympathieker.

De kern van het Algernon-argument: slimmer worden klinkt natuurlijk fantastisch, maar misschien zijn er schaduwkantjes waar we niet spontaan aan denken.

Al die kennis en wijsheid komt met een prijskaartje

Ook Eddie Morra, het personage uit "Limitless", ondervindt de schaduwkanten van zijn wondermedicijn. Hij begint te hallucineren en heeft regelmatig black-outs. Tot overmaat van ramp ontdekt hij dat mensen sterven wanneer ze stoppen met het gebruik van NZT-48. De superpil blijkt dus toch zo super niet.

Uiteindelijk komt het allemaal wel goed, "Limitless" is tenslotte een Hollywood-film. Je blijft als kijker wel achter met enkele lastige vragen: Wat als dit soort pillen binnenkort écht bestaat? Zou je het risico nemen of doe je dat liever niet? En wat als niet iedereen toegang krijgt tot die pillen: krijg je dan een klein groepje genieën en een veel grotere groep met een doorsneebrein?

De moraal van het verhaal: alles heeft zijn prijs ... ook een pil die je brein beter kan maken.

Benieuwd naar meer? Kijk dan vanavond zeker naar de eerste aflevering van Brain Man, op Canvas om 21u20. 

Meest gelezen