Kunstgeschiedenis met spareribs en wok met tofoe

Elke week leiden Jos Vandervelden en fotograaf Alexander Dumarey je in de reeks "Op reis met Vlaamse meesters" naar een plek in Vlaanderen of Brussel waar onze grootste schilders hun schildersezel opstelden. Ooit vonden schilders het de volmaakte plekken om verzinnelijkt te worden op het canvas. Vaak zijn ze het nu nog. Soms zijn ze het niet meer. Het schilderij van toen en het beeld van nu, in 360°.

 

Vandaag: "Vrouw bij het raam" van Henry Van de Velde uit 1889 of de stille Kempen met kleurstippen

© www.lukasweb.be - Art in Flanders vzw

Henry Van de Velde was 22 toen hij naar het afgelegen Wechelderzande trok. Vier jaar lang zou hij er blijven om het landschap en de inwoners te schilderen. Van de Velde had een afkeer van het academisme in Antwerpse kunstkringen. Na een bezoek aan de Franse kunstenaarskolonie van Barbizon besloot hij voor het platteland te kiezen. In het spoor van schilders als Isidore Meyers en Adrien Joseph Heymans trok hij naar de Noorderkempen. De Kempen waren de nieuwste pleisterplek voor jonge artiesten vol "Sturm und Drang".

Wechelderzande was een volkomen geïsoleerd dorpje gelegen tussen heide en bossen. De stoomtram en de steenweg hadden nog niet voor de lokale ontsluiting gezorgd. Henry Van de Velde vond onderdak in gasthof "De Keizer", in de schaduw van de Wechelse kerktoren. Wat oorspronkelijk een boerderij met herberg was, werd omgebouwd tot een logement om de toevloed van schilders en artiesten op te vangen. Het gasthof kreeg een tweede verdieping met meer slaapkamers en een schildersatelier. Bij het open raam aan de zuidkant schilderde hij "Vrouw bij het raam". Het werk maakte deel uit van een serie van acht schilderijen met impressies van het dorpsleven.

Herinneringen aan moeder

Wie de "Vrouw bij het raam" is, is niet met zekerheid te zeggen. Sommigen zien er herbergierster Philomena "Phil" Verlooy in. Voor anderen is het de oude moeder van herbergier Cesar Smans. Maar misschien speelde de herinnering aan de moeder van de schilder zelf wel mee. Van de Velde had zijn aan kanker lijdende moeder een tijd opgevangen in Wechelderzande. Ze overleed een jaar voor "Vrouw bij het raam" werd voltooid.

Van de Velde  creëerde zijn Wechelse vrouw met pointillistische kleurstippen en scherpe lichtcontrasten. Helder buitenlicht en donker binnenlicht gaan de confrontatie met elkaar aan. Het totaalbeeld is dromerig. Zo was Van de Veldes meditatieve visie op het platteland, puur en harmonieus. Tegelijk kondigt het schilderij reeds de architect en ontwerper aan die hij later zou worden. Hij zocht de rationele vormen en scherpe lijnen in wat hij schilderde en vereenvoudigde zo de werkelijkheid. 

Gasthof "De Keizer"

Niettemin is 130 jaar later de blik vanuit het raam van gasthof "De Keizer" nog treffend. Het gasthof is vandaag een brasserie-restaurant met de naam "De nieuwe Keizer" waar nog weinig herinnert aan de artistieke dagen. Het gebouw is beschermd als bouwkundig erfgoed. Het kunstenaarsatelier is verdwenen. Maar aan de noordkant is het rondbogig ateliervenster nog steeds zichtbaar. Van de oude gelagzaal is de haard nog over. De eerste verdieping is een loungebar met rokersruimte geworden. Op het menu van de brasserie staan vandaag koninginnenhapjes, spareribs, garnaalcocktail en wok met tofoe.

Het adres van "De nieuwe Keizer" is Den Hert 5 en dat verwijst naar de oudste stenen woning van de omgeving. Het is precies deze woning die Van de Velde helemaal in het midden van het schilderij plaatste.  Huis "Den Hert" werd in 1603 gebouwd en is dus het rode gebouw dat de vrouw bij het raam helemaal op het einde van de straat ziet. Nog staat het oude huis daar, net als de monumentale lindes. Ook dit gebouw -intussen wit geverfd- is beschermd.

Van Wechelderzande naar Wenen

Wat de vrouw bij het raam niet ziet, is de Oostmalsebaan die nu voor het gasthof loopt. Die kwam er als deel van de steenweg Herentals-Oostmalle en werd recht voor het gasthof getrokken. Wechelderzande had zijn ontsluiting naar de bewoonde wereld. De contemplatieve rust die Henry Van de Velde er vond, was verdwenen. Maar ook de kunstenaar had inmiddels een nieuw leven gevonden in bruisende fin-de-siècle-steden als Wenen en Berlijn.

Henry Van de Velde schilderde tot zijn dertigste neo-impressionistische doeken. In 1887 had hij het nieuwe pointillisme op "Dimanche d'été à la Grande Jatte" van de Franse schilder Seurat gezien. Hij verplaatste deze stippentechniek moeiteloos naar Vlaanderen. Maar enkele jaren later al legde Van de Velde zijn penseel radicaal neer.

Tijdens zijn huwelijksreis naar Nederland bezocht hij de weduwe van Theo Van Gogh, de broer van de pas overleden Vincent Van Gogh. Hij kreeg bijna het hele oeuvre van de schilder te zien en zag in dat hij dit overweldigend niveau nooit zou halen. Het was het einde van de schilder Henry Van de Velde en het begin van een impressionante carrière als architect en designer.

Volg onze fotograaf op Instagram

"Vrouw bij het raam" van Henry Van de Velde hangt in het Koninklijk Museum voor Schone Kunst Antwerpen

Meest gelezen