Video player inladen...

Klachten over klimaatberichtgeving (en wat de nieuwsombudsman daarvan vindt)

Klachten over de klimaatberichtgeving maken op hun eentje een kleine 6 procent uit van alle klachten die ik als nieuwsombudsman dit jaar heb binnengekregen. In 2019 klopt het thema “klimaat” moeiteloos het thema “migratie”.  Ik had vaak ook wel begrip voor de klachten.

De klachten komen uit beide klimaatkampen. Klimaatactivisten vinden dat de VRT te weinig bericht over “klimaat”.  "Klimaatrealisten" of "klimaatsceptici" vinden vaak dat er veel te veel aandacht voor is. Was er nu te veel of te weinig “klimaat”?

Er is nooit te veel goeie journalistiek

Mijn antwoord is dat er nooit te veel goeie journalistiek kan zijn. Veel klagers vinden dat de klimaatspijbelaars te veel een “forum” kregen in de uitzendingen.

"Sinds meer dan 4 maanden wordt de klimaatproblematiek door onze keel geduwd en ik stel vast dat na 4 maanden het hoofdzakelijk de 
klimaathysterici zijn die het woord voeren."

Ik vind in elk geval ook dat er meer kritische vragen gesteld mochten worden. Ik wil bijvoorbeeld heel graag weten wat de spijbelaars antwoorden aan iemand die zegt dat hij in een druk arbeids- en gezinsleven echt niet zonder auto kan.

“Laat mijn mening horen”

Eigenlijk zeggen vele klagers: “Ik voel dat mijn groep niet vertegenwoordigd is.” Klimaatspijbelacties zijn nieuws. Er moet over die acties bericht worden. Maar de redactie moet wel journalistieke vragen blijven stellen. Bijvoorbeeld: waarom zou een klimaatactiegroep die zegt politiek neutraal te zijn, niet kunnen leven met een aandeel kernenergie als deel van de oplossing? 

Zulke vragen zijn best wel eens aan bod gekomen, maar de reportages over de spijbelacties waren naar mijn oordeel iets te vaak sfeerreportages. Kritische vragen kunnen helpen om mensen het gevoel te geven dat de journalist het andere kamp ook kent. En in het algemeen geldt de regel: hoe meer minuten je aan iets besteedt, hoe meer je ook moet uitleggen waarom het belangrijk is. En hoe meer je moet bewijzen dat je alle standpunten kent.  

Klimaatspijbelaars hebben ook gelijk

Maar klimaatspijbelaars hebben ook een punt. Het is een feit dat dit land zich op het internationale niveau geëngageerd heeft om bepaalde doelstellingen te halen en dat we in het voorjaar geen duidelijk plan hadden om dat realiseren. En ook al zijn er sindsdien wel wat stappen gezet, België heeft dat plan wezenlijk ook nu nog altijd niet.

Daar zou je ook meer journalistiek over kunnen bedrijven. Wat zou er nog meer in zulke plannen kunnen staan? Waar moet er vooral naar gekeken worden? Wat kunnen zulke plannen voor u betekenen? In het voorjaar heb ik die vragen dus toch af en toe gemist.  

“Zeg dan toch dat het aan het klimaat ligt”

Maar ook klimaatactivisten voelen zich wel eens niet vertegenwoordigd. In de berichtgeving over de hittegolf in augustus bijvoorbeeld.

Jullie doen alsof het een spannende sportwedstrijd is: halen we de veertig graden of niet, over de band met klimaatopwarming hebben jullie het niet.

Ik kon dat gevoel wel begrijpen. De band met de opwarming van het klimaat is overigens wel degelijk kort aan bod gekomen in een studiogesprek met Frank Deboosere. Maar hoe het precies zit is - mede op mijn vraag - daarna op de website goed uitgelegd. Het had ook naar mijn oordeel iets vroeger mogen komen. En hoewel het geen eenvoudige materie is, vond ik dat ook "Het Journaal" er zich wat meer aan had mogen wagen.

“Laat klimaatsceptici aan het woord”

Ook klimaatsceptici vinden natuurlijk dat ze een groep zijn die “aan bod” moet komen. Zijn klimaatsceptici dan geen nieuws? Tja, klimaatsceptici zullen pas echt nieuws zijn als ze erin slagen om hun stellingen gepubliceerd te krijgen in internationale, gezaghebbende wetenschappelijke tijdschriften zoals Nature en Science. Dat wil voorlopig niet echt goed lukken.  

Geen enkel onderwerp is taboe

Is het dan echt verboden om over klimaatsceptici  te berichten? Helemaal niet. Dat heeft de hoofdredactie nooit afgekondigd en ik zou het ook geen goed idee vinden. Geen enkel onderwerp is taboe, maar er is wel een ander aandachtspunt: een verantwoordelijk journalist vermijdt de indruk dat klimaatsceptici dezelfde wetenschappelijke geloofwaardigheid hebben als de rapporten van het VN-klimaatpanel.

Terecht of niet, er is op dit moment nog altijd een levensgroot verschil in wetenschappelijke geloofwaardigheid tussen het werk van het panel en de sceptici. Een journalist moet dat ook aangeven en bijvoorbeeld zeggen: het is heel mooi wat u daar vertelt, maar de grote wetenschappelijke tijdschriften en de Vlaamse universiteiten volgen u niet. In de praktijk zeggen veel eindredacteurs dan: als ik dat erbij moet zeggen, waarom beginnen we er dan over?

“Bewijs dan dat ze het fout hebben”

Zelfs de minister-president liet zich recent tot het argument verleiden: bewijs dan dat de klimaatsceptici fout zitten. Maar het blijft een beetje een vreemd argument. Het is aan degene die een wetenschappelijke stelling poneert, om ze in het wetenschappelijk debat van bewijs te voorzien. Het is niet aan journalisten om die stelling te bewijzen of te ontkrachten. Trouwens, over welke stellingen hebben we het dan?

Klimaatsceptici hebben een wirwar aan stellingen

De rapporten van het VN-klimaatpanel zijn een samenvatting van de gevestigde klimatologie en van ander wetenschappelijk werk. Dat klimaatpanel is opgericht door vrijwel alle landen in de wereld en maakt in een zeer omslachtig proces een samenvatting van wat de wetenschap in verband met het klimaat te vertellen heeft. Zijn die rapporten juist? Dat weten journalisten niet. Journalisten weten wel dat de overgrote meerderheid van de klimatologen zeggen dat het een goede samenvatting is. 

Van de klimaatscepsis bestaat er geen samenvatting. Zowat elke klimaatscepticus beweert wat anders. Ze zijn het er (meestal) over eens dat de opwarming niet door de mens komt. Maar waar het dan wel aan zou liggen is een ratjetoe : zonnecycli, aardmagnetisme, oceaanstromingen, aerosolen of gewoon ‘de natuur’.

Zowat elke week krijg ik een andere theorie in mijn mailbox. Ik probeer altijd heel open na te gaan of er redenen zijn waarom er nieuwswaarde in die theorie zou zitten. Maar ik ben tot nu toe geen theorie tegengekomen die voldoende wetenschappelijke erkenning had gekregen. Het is nooit uitgesloten dat het er nog van komt. Ik hou een open geest.

Overigens worden andere mogelijke oorzaken voor de opwarming wel degelijk mee bekeken in de rapporten van het klimaatpanel. Maar veruit de meeste klimatologen vinden die andere oorzaken dus niet doorslaggevend en menselijke CO2-uitstoot dus wel. 

Journalisten zijn geen wetenschappers

Journalisten kunnen alleen zeggen dat dat de wetenschappelijke stand van zaken is. Wie andere stellingen heeft, moet die vooral bewijzen in het wetenschappelijke debat. En dat loopt dus via die internationale, gezaghebbende tijdschriften.

Als er in de grote wetenschappelijke tijdschriften studies verschijnen die de rapporten van het klimaatpanel fundamenteel onderuithalen, moet de VRT daar absoluut over berichten. Als de Vlaamse universiteiten op dit vlak overstag zouden gaan, evenzeer. Maar tot het zo ver is, kunnen journalisten alleen maar zeggen wat de huidige stand van zaken is. Een televisiestudio is geen binnenweg voor de punten die moeten gescoord worden in het wetenschappelijke debat. 

Wetenschap en beleid moet je scheiden

Over wetenschap kan je dus niet debatteren met televoting achteraf. Maar beleid, dat is wat anders. Iedere burger mag daar een mening over hebben. Ook over ingewikkelde kwesties zoals: moeten we nog in kernenergie investeren of niet. 

Daarom is het ook belangrijk om wetenschap en beleid te scheiden. In het verleden werd er wel eens aan klimaatactivisten gevraagd om uit te leggen wat er nu precies in klimaatrapporten staat. Dat lijkt me geen goed idee. De redactie moet vooral zelf de rapporten lezen en op eigen gezag zeggen wat er in staat. Ik heb met genoegen vastgesteld dat mijn pleidooi daarvoor steeds meer is opgepikt. Steeds vaker wordt er gewoon uitleg gegeven over wat de stand van zaken van de wetenschap nu eigenlijk is. 

Er is nog werk

En verder moet de redactie het debat over het beleid met open vizier voeren. Heeft kernenergie een plaats in de energiemix? Laat ons daar eens rustig over debatteren en argumenteren, zoals Johnny Thijs dat onlangs in "Terzake" mocht doen. Kernenergie heeft voor- én nadelen. Is rekeningrijden een eerlijke belasting? Hoe gaan we onze klimaatengagementen halen, of is het aanvaardbaar dat we in de buurt komen? We hebben als democratie nog heel wat te bespreken. En daarvoor blijft goeie, evenwichtige journalistiek heel erg nodig. 

Bekijk het gesprek met Tim Pauwels in "De zevende dag":

Video player inladen...

Meest gelezen