Van schoonschrift tot persoonlijke wensen: een kleine geschiedenis van de nieuwjaarsbrief

Zoals de traditie het wil, waren kinderen in de basis- en kleuterschool op het einde van het jaar druk in de weer met het schrijven van nieuwjaarsbrieven. Vroeger moesten ze vaak gedichten in een nogal vormelijke taal schrijven, zorgvuldig in schoonschrift op papier gezet. Tegenwoordig vertrekt de tekst veel meer vanuit de leefwereld van de kinderen en kan de vorm alle kanten op: van foto's tot liedjes of WhatsApp-berichten.

Bijna alle kinderen in Vlaanderen schrijven jaarlijks nieuwjaarsbrieven en op 1 januari lezen ze die dan voor tijdens familiefeesten om het nieuwe jaar te vieren. Na het voorlezen aan ouders, peter, meter of grootouders, mogen de kinderen steevast een cadeautje in ontvangst nemen, want dat hoort er natuurlijk ook bij. Maar waar komt die traditie vandaan?

Met die vraag trekken we naar Histories vzw, een aanspreekpunt voor iedereen met een passie en interesse voor lokaal erfgoed, heemkunde en cultuur van alledag. Frea Vancraeynest, medewerker van Histories, dook in de archieven op zoek naar de geschiedenis van de nieuwjaarsbrief. 

Lees verder onder de reportage uit "Het Journaal":

Video player inladen...

16e eeuw

"We hebben teruggevonden dat de oudste nieuwjaarsbrieven dateren van de 16e eeuw" zegt Vancraeynest . "Het waren adellijke jongens die gedichten schreven in het Latijn. Ze konden dan aan hun familie tonen wat ze al hadden geleerd op school. Inhoudelijk betoonden ze vooral hun dankbaarheid voor de goede zorgen die ze kregen. Ze ontvingen daarvoor dan een beloning,  meestal een boek. De brieven werden voorgelezen bij familiebijeenkomsten met nieuwjaar."

In de loop van de tijd verspreidde het gebruik zich meer en meer. Vanaf de 18e eeuw werd er ook op school meer aandacht aan besteed, de traditie raakte wat ingeburgerd, maar was nog niet wijdverspreid.

Lees verder onder de foto.

Nieuwjaarsbrief uit 1851 van de collectie van Nelly Haelterman

Leerplicht

De echte doorbraak bij het grote publiek komt er bij het invoeren van de leerplicht in 1914 in België. "Meer en meer kinderen werden er toen mee geconfronteerd", zegt Vancraeynest. "Het gebruik verspreidde zich over alle lagen van de bevolking, dus niet alleen meer in die adellijke  kringen."

Lees verder onder de foto.

Nieuwjaarsbrief uit 1914 van de collectie van Nelly Haelterman

Typisch Vlaams

"Ook in Nederland zien we in die jaren dat het schrijven van nieuwjaarsbrieven ingeburgerd geraakt, maar na de Tweede Wereldoorlog verdwijnt het gebruik er weer", gaat Vancraeynest verder. "In Vlaanderen blijft het gebruik wel bestaan. We denken dat dat veel te maken heeft met het onderwijs. De Vlaamse leerkrachten hielden duidelijk meer aan de traditie. Ouders en grootouders horen het graag aan, het is echt iets typisch voor Vlaamse families."

Formele taal

In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog ging het vaak om brieven die  heel vormelijk waren opgesteld. De brieven waren geschreven in een heel formele taal, redelijk ingewikkeld en vrij complex voor de leerlingen. 

"De brieven werden door de leerkracht vormgegeven met vergulde zilveren randen en grote sierletters", vertelt Vancraeynest . "De kinderen moesten dan met schoonschrift de boodschappen noteren. In de brieven werden de ouders en peter en meter bedankt voor de goede zorgen, maar ze kregen ook wensen voor het nieuwe jaar. Die wensen komen meer naar voren dan dat dat vroeger het geval was."

Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebruik gedemocratiseerd en meer afgestemd op de leefwereld van de kinderen. "De moeilijke taal gaat eruit en de vorm van de brieven verandert ook", legt Vancraeynest uit.  "De wensen worden korter, makkelijker en ook wat speelser geformuleerd. We zien ook dat de nieuwjaarsbrieven een soort van commercieel product worden. Waar het vroeger echt handwerk was op school, met de leerkracht als ambachtelijke maker, zien we dat er meer voorgedrukte brieven zijn en dat uitgevers er zich mee gaan bemoeien."

Dat uitgevers hiermee aan de slag gingen was niet de eerste keer. Al in de 16e eeuw drukte de Antwerpse drukker Plantijn nieuwjaarsbrieven. "Ook bij Plantijn hebben die brieven een gestandaardiseerde vorm, maar het was toen nog niet zo wijd verspreid als gebruik", zegt Vancraeynest. "De brieven werden verkocht in adellijke kringen wat sowieso een beperkte groep in een samenleving was. Ze kenden elkaar en namen elkaars sjablonen over."

In de video hieronder ziet u een aantal kinderen die hun nieuwjaarsbrief voorlezen in de jaren '60 en '70. Lees verder onder de video.

Video player inladen...
Nieuwjaarsbrief uit 1942 van de collectie van Nelly Haelterman

Traditie blijft overeind

Vandaag zijn er veel creatieve invullingen. De versvorm blijft vaak wel overeind, maar het formaat kan allerlei vormen aannemen. "Het is niet altijd meer een traditionele brief", zegt Vancraeynest."Het kan ook een T-shirt zijn met tekst op, of een puzzel of met koekjes erbij.  De traditie zelf blijft overeind: wensen voor het nieuwe jaar en hopen dat je in ruil cadeautjes krijgt."

Nieuwjaarsbrief uit 1984 van de collectie van Nelly Haelterman

Kristien Verberckmoes geeft les in het vierde leerjaar in de vrije basisschool VLEK in Grembergen.  Zij probeert in de nieuwjaarsbrieven die ze met de kinderen schrijft elk jaar in te spelen op de actualiteit. "Dit jaar is een bijzonder jaar", zegt Verberckmoes. ". Het Ros Beiaard zal er zeker in zitten want de Ros Beiaardommegang gaat dit jaar uit. Dat is heel belangrijk voor de streek hier van Dendermonde en Grembergen. Ik heb een foto gemaakt van alle kinderen op een paard in de klederdracht van de Vier Heemskinderen. Die foto plakten we op de nieuwjaarsbrief.

Hieronder een fragment uit een nieuwjaarsbrief van Verberckmoes uit 2017.

Lees verder onder de afbeeldingen.

De nieuwjaarsbrief voor 2020 van Kristien Verberckmoes

In de Freinetschool "De Speelplaneet" in Gijsegem pakt Eline De Keyser het heel anders aan. "Wij werken met wat de kinderen aanbrengen vanuit hun leefwereld en interesses", zegt De Keyser. "Ook bij de nieuwjaarsbrieven gaan we kijken wat zij eigenlijk leuk vinden, een techniek die ze tof vinden of een tekstje dat ze willen schrijven. We brengen al die ideetjes dan samen en dan maken we een keuze." 

Lees verder onder de afbeelding.

Nieuwjaarsbrief van het 5e leerjaar van "De Speelplaneet"

We zien dat ouders er veel belang aan hechten en de kinderen vinden het tof

Eline De Keyser, leerkracht

Toch vindt De Keyser het belangrijk om de traditie van de nieuwjaarsbrieven verder te zetten. "We hebben hier op school wel eens gediscussieerd over die traditie, maar we zien dat ouders daar veel belang aan hechten en de kinderen vinden het tof, toch zeker op de manier dat wij het doen."

Aline Caerels, die les geeft in basisschool Manitoba in Brugge kiest voor een nieuwjaarslied.  "We hebben een tekst over nieuwjaar op een liedje van Niels Destadsbader gezet" zegt ze trots. "We hebben er een soort van meezing karaokeversie van gemaakt en op het internet gezet. De kindjes kunnen dan met die opname meezingen in plaats van een brief voor te lezen. We oefenen in de klas en we gaan ervan uit dat iedereen op nieuwjaarsdag wel een gsm ter beschikking heeft om de muziek af te spelen vanuit YouTube."

Video player inladen...

Meest gelezen