Een futuristische graffito van Beethoven in zijn geboortestad Bonn. Public domain

Artificiële intelligentie gaat Beethovens 10e Symfonie voltooien

Van de 10e Symfonie van Ludwig van Beethoven zijn slechts enkele notities bekend die de Duitse componist in een kladboekje had gekribbeld voor zijn dood in 1827. Nu is een team van musicologen en informatici met artificiële intelligentie druk in de weer om die 10e Symfonie af te werken op tijd voor de 250e verjaardag van zijn geboorte volgend jaar. 

Als het team samenkomt, speelt het de noten die Beethoven heeft opgetekend voor zijn 10e Symfonie en vervolgens neemt de artificiële intelligentie het over. 

De eerste pogingen enkele maanden geleden waren blijkbaar te mechanisch en te repetitief, maar dankzij 'machine learning' (machinaal leren, waarbij de software zichzelf nieuwe zaken aanleert) zouden de laatste composities al overtuigender zijn. 

"De verantwoordelijken hebben ons een aantal pogingen laten beluisteren. De vooruitgang [tegenover de eerste pogingen] is indrukwekkend, hoewel de computer nog veel moet leren", zei Christine Siegert aan het persagentschap AFP. Siegert is het hoofd van de archieven en de afdeling onderzoek van het Beethoven-huis in zijn geboortestad Bonn. 

Volgens Beethoven-specialiste Siegert kan het initiatief geen afbreuk doen aan de reputatie van Beethoven, aangezien wat er nu gecreëerd wordt nooit zal gezien worden als een onderdeel van zijn oeuvre. Ze zei dat ze ervan overtuigd is dat Beethoven het initiatief zou goedgekeurd hebben, aangezien hij in zijn tijd ook een vernieuwer was. Ze verwees daarbij naar zijn composities voor het panharmonicon - een soort van orgel dat in het begin van de 19e eeuw ontworpen werd en dat het geluid van een 40-tal wind- en percussie-instrumenten reproduceerde. 

Het eindresultaat van het initiatief zal door een volledig orkest uitgevoerd worden op 28 april 2020 in Bonn, als een van de hoogtepunten van het 'Beethoven-jaar' naar aanleiding van de 250e verjaardag van zijn geboorte. Het jaar van vieringen en herdenkingen begint officieel op 16 december van dit jaar, datum waarvan gedacht wordt dat het zijn 249e verjaardag zou zijn.

"Het is een volledig nieuw terrein", zei Dirk Kaftan, de dirigent van het Beethoven Orkest dat het nieuwe werk zal brengen. "Wij muzikanten zijn verdeeld over het initiatief." 

Een herdenkingsplaat aan het huis in Bonn waar Beethoven geboren is, op de 16e of de 17e december. Sir James/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

"Helemaal geen overtuigende reconstructie"

Iemand die helemaal niet overtuigd is door het initiatief is de Britse componist en musicoloog Barry Cooper, die zelf eerder een poging heeft ondernomen om de 10e Symfonie af te werken. 

"Ik heb een kort uittreksel gehoord, en het leek helemaal niet op een overtuigende reconstructie van wat Beethoven bedoelde", zo zei Cooper, die ook professor is aan de universiteit van Manchester en die verschillende boeken over Beethoven heeft geschreven.  

"Bij elke interpretatie van de muziek van Beethoven bestaat het risico dat men zijn intenties verkeerd weergeeft", zo zei hij en bij dit werk is dat risico nog groter omdat er van de 10e Symfonie slechts enkele kleine aanzetten bewaard zijn. Het gaat om enkele handgeschreven notities van enkele zinnen, schema's en schetsen. 

"Met meer werk is er wel nog ruimte voor verbetering", zo gaf Cooper wel toe.  

Een deel van de handgeschreven partituur van de 9e Symfonie, waaraan Beethoven samen met de 10e Symfonie begonnen was. Public domain

'Soundtrack van een Amerikaanse film'

Beethoven begon te werken aan de 10e Symfonie tegelijk met de 9e Symfonie waarin het wereldberoemde 'Ode aan de Vreugde' voorkomt. Hij stopte echter al snel met de 10e. 

In het nieuwe project is eerst het hele oeuvre van de componist ingevoerd in de computer en de 'machine learning' software heeft al die werken geanalyseerd. Vervolgens creëerde het programma aan de hand van algoritmes voor spraakherkenning pogingen om de 10e Symfonie te vervolledigen, en dankzij het vermogen van het programma om zelf bij te leren, zouden die steeds beter moeten worden.

Het project is opgezet door Deutsche Telekom, waarvan de hoofdzetel in Bonn gevestigd is, zoals gezegd de geboortestad van Beethoven. 

De groep hoopt de resultaten van het project te gebruiken om zelf technologieën te ontwerpen, vooral op het gebied van spraakherkenning. "Net zoals taal is muziek samengesteld uit kleine eenheden - letters of noten -, die eens ze verenigd zijn, zin hebben", zei een woordvoerder van de telecomgroep aan AFP. 

Het is overigens niet de eerste keer dat artificiële intelligentie losgelaten wordt op onvoltooide werken van klassieke componisten. Dat was eerder al het geval met werken van Bach, Mahler en Schubert maar de resultaten waren niet echt overtuigend. 

Zo was er begin 2019 een project van de Chinese telecomgigant Huawei om de Onvoltooide Symfonie van Franz Schubert af te werken. Het resultaat werd uitgevoerd door het London Session Orchestra,  maar volgens de Europese pers leken de door de computer geschreven delen meer op de soundtrack van een Amerikaanse film dan op het werk van de Oostenrijkse componist.  

Portret van Beethoven die aan het werk is aan de 'Missa Solemnis", door Joseph Karl Stieler uit 1820. Public domain