Video player inladen...

Vlaamse topwetenschappers blikken vooruit naar 2030: "Sommige erfelijke vormen van dementie zullen we kunnen behandelen"

Met meer dan 200.000 zijn ze in ons land: mensen met dementie. En de impact op de patiënten en hun omgeving is enorm. Op dit moment is de ziekte echter niet te genezen. Goede behandelingen om de symptomen te verlichten zijn er ook al niet. Farmaceutische bedrijven stoppen zelfs met hun onderzoek, omdat er amper vooruitgang wordt geboekt. En toch is er hoop. Want dementie-expert Rosa Rademakers durft voorzichtig te zeggen dat haar onderzoek zal leiden tot een behandeling voor bepaalde erfelijke vormen van dementie tegen 2030. 

VRT NWS laat in deze reeks 7 Vlaamse topwetenschappers in de toekomst kijken. Aan welk baanbrekend onderzoek werken ze en hoe zullen zij ons leven de komende tien jaar veranderen? Volg het hier, een hele week lang.

De naam van Rosa Rademakers doet misschien niet meteen een belletje rinkelen, toch staat ze al jaren aan de top in het onderzoek naar dementie. Acht jaar geleden ontdekte ze als eerste één van de genen die een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van een bepaalde soort dementie. Sinds deze zomer is professor Rademakers vanuit de Verenigde Staten teruggekeerd naar ons land, dertien jaar later dan gepland, en staat ze aan het hoofd van het Centrum voor Moleculaire Neurologie in Antwerpen. We zochten haar op in haar gloednieuwe bureau en vroegen haar of zij dementie tegen 2030 kan genezen. 

"Absoluut niet", moet Rademakers al meteen toegeven. "Het grote probleem is dat het zeer moeilijk is om te ontrafelen waar het precies fout gaat in de hersencellen. Op het moment dat we ze kunnen bestuderen, zijn die cellen immers al afgestorven. Je moet dus iets bestuderen dat er niet meer is. Dementie is ook niet één ziekte, maar een verzamelnaam voor een hele groep complexe aandoeningen. Er zal nooit een medicijn komen dat voor iedereen werkt."

Professor Rosa Rademakers legt in de video hieronder uit hoe sommige erfelijke vormen van dementie toch behandelbaar zullen worden:  (lees verder onder de video)

Video player inladen...

Enorme impact op patiënten en hun omgeving

Professor Rademakers focust daarom vooral op één vorm die we frontotemporale dementie noemen. Daarbij wordt het voorste gedeelte van de hersenen aangetast. Na de ziekte van Alzheimer is dit de meest voorkomende vorm van dementie bij mensen onder de 65 jaar.

"Patiënten zijn meestal tussen de 50 en 60 jaar oud als de ziekte opduikt. Plots vertonen ze vreemde veranderingen in hun gedrag of taalgebruik. Ze gaan dan bijvoorbeeld plassen in het midden van de gang of komen in aanraking met het gerecht. Veel patiënten zijn op dat moment nog aan het werk, waardoor de ziekte een enorme psychologische impact heeft op henzelf en hun omgeving."

Alexander Dumarey

Dat vreselijke lijden is wat Rademakers elke dag opnieuw drijft om het lab in te duiken. "In de VS heb ik heel wat families persoonlijk ontmoet die een erfelijke vorm van frontotemporale dementie hebben. Zij zien elke generatie de helft van hun familieleden ten onder gaan aan de ziekte. Ik hoop ooit met ons onderzoek te kunnen bijdragen aan een definitieve oplossing daarvoor."

Er zal nooit een medicijn tegen dementie komen dat voor iedereen werkt

Rosa Rademakers, directeur Centrum voor Moleculaire Neurologie (VIB - Universiteit Antwerpen)

Gevonden wat iedereen zocht

En professor Rademakers is alvast bijzonder goed op weg om van die droom werkelijkheid te maken. Want bij ongeveer de helft van de patiënten met frontotemporale dementie zitten er erfelijke fouten in het DNA. Alleen was het lang niet geweten waar die fouten precies zaten. Twee genen waren al gekend toen Rademakers in 2011 voor een doorbraak zorgde. "De hele wereld was op zoek naar een derde gen waarvan we wisten dat het de ziekte in veel families zou verklaren, en wij hebben het gevonden. Daar ben ik nog altijd bijzonder trots op."

Intussen worden de eerste medicijnen uitgetest die ontwikkeld konden worden dankzij de ontdekking van Rademakers en haar team. "Tien jaar geleden was er helemaal niets. Nu weten we ten minste al wat er in families met een aantal erfelijke vormen van dementie zou moeten gebeuren om ze te genezen. Ik hoop dan ook dat er over nog eens tien jaar een behandeling zal zijn om deze erfelijke vormen van de ziekte te stoppen."

Alexander Dumarey

Nochtans kreeg haar baanbrekende ontdekking ook een duister kantje. "Het had de mooiste periode van mijn professionele carrière moeten worden, maar het was tegelijk ook verschrikkelijk rot. Iedereen wilde plots zijn graantje meepikken. Zo contacteerden sommige onderzoekers zelfs achter mijn rug het wetenschappelijke tijdschrift om te proberen hun naam mee op de publicatie te krijgen. Het was de eerste keer dat ik van zo dichtbij geconfronteerd werd met de harde competitie binnen de academische wereld. Ik heb toen even overwogen om het onderzoek te verlaten en geneeskunde te gaan studeren. Dat heb ik uiteindelijk niet gedaan."

Beluister hier ook het gesprek met Rosa Rademakers in "De ochtend" op Radio 1:

Ook aandacht voor de grootste groep patiënten

En gelukkig maar, want Rademakers heeft nog meer voor ons in petto. Van de naar schatting 200.000 patiënten met dementie in ons land, gaat het bij de overgrote meerderheid om een niet-erfelijke vorm. Laat staan dat er een duidelijk aanwijsbare oorzaak is. Kan ze misschien ook deze groep patiënten enige hoop bieden?

"Het onderzoek gaat bijzonder traag. Omdat dementie een verzameling is van allerlei afzonderlijke aandoeningen proberen we nu op biologisch niveau uit te zoeken welke verschillende types er allemaal zijn. Om zo op lange termijn geneesmiddelen te kunnen ontwikkelen. Al zal er dus nooit een medicijn komen dat voor iedereen werkt. Geen one-size-fits-all-oplossing dus."

Alexander Dumarey

In afwachting van een geneesmiddel doet iedereen er goed aan om gezond te eten en veel te bewegen. Voorlopig is dat het beste middel dat we hebben

Rosa Rademakers, dementie-expert (VIB - UAntwerpen)

Toch bijt Rademakers zich al jaren vol energie en passie vast in de materie, en ze is niet van plan daar snel mee op te houden. "Wie weet zijn er over tien jaar wel geneesmiddelen die de achteruitgang van de hersenen in de meeste vormen van dementie kunnen vertragen of stoppen. Of kunnen we in het bloed voorspellen wie dement zal worden en daarop ingrijpen."

In afwachting van een geneesmiddel doet iedereen er goed aan om gezond te eten en veel te bewegen. "Wat goed is voor het hart, is ook goed voor de hersenen. Daarnaast is aangetoond dat sociaal contact, puzzelen of studeren een positief effect hebben. Of dit ook bij patiënten met een erfelijke vorm van dementie een positief effect heeft, is nog niet bekend. Toch is het voor iedereen voorlopig het beste middel dat we hebben."

Alexander Dumarey

Technologie en biologie

Dat het onderzoek zo traag gaat, komt volgens Rademakers ook door een groot gebrek aan geld. Toch laat ze zich hierdoor niet afremmen. Als kersvers hoofd van de onderzoeksinstelling van het Vlaams Instituut voor Biotechnologie aan de Universiteit Antwerpen weet Rademakers zelfs precies welke richting het onderzoek de komende jaren uit moet.

“We moeten computeranalyses van gigantische hoeveelheden data combineren met biologische inzichten. Daarvoor zijn mensen met erg uiteenlopende profielen nodig. Naar hen gaan we de komende maanden specifiek op zoek om nieuwe onderzoekslijnen uit te zetten binnen drie gloednieuwe onderzoeksgroepen."

Dat alles klinkt ons alvast hoopvol in de oren. Was het trouwens niet Steve Jobs die ooit liet optekenen dat de grootste verwezenlijkingen in de 21ste eeuw zich op het snijpunt van technologie en biologie zouden bevinden? Hij zou wel eens gelijk kunnen hebben.

Alexander Dumarey

 Morgen blikken we met professor Damya Laoui vooruit naar nieuwe kankerbehandelingen. Bestaat er tegen 2030 een vaccin tegen kanker?