GODONG / BSIP

Hoe evolueerde Jozef van "loser" naar "nieuwe man"? En waren er vroedvrouwen bij? Ken uw kerststal dankzij expo in Leuven 

Waar komen de os en de ezel vandaan? Hoe zat dat nu weer met de maagd Maria die toch moeder werd? En hoe evolueerde Jozef van een loser naar een nieuwe man? Museum Parcum in Leuven belicht de vele religieuze en volksverhalen over de "stille getuigen" van de kerststal. Buiten het museum staat overigens een leeg stalletje, want vluchtelingen Jozef en Maria hebben bevel gekregen om het land te verlaten...

Met levende mensen en dieren in een tableau vivant op een stadsplein, in playmobilversie, met de antieke beeldjes van oma zaliger of als politiek statement "Het litteken van Betlehem" in de versie van straatkunstenaar Banksy: de kerststal is dezer dagen overal. Museum Parcum in Leuven wijdt er een kleine, maar interessante tentoonstelling aan. Welke acteurs staan er op de scène van dat stalletje en waarom? 

Jezus-Maria-Jozef: dat is het basismodel van een kerststal. Maar sommige stallen zijn zo druk als een oosterse bazaar met tientallen extra figuren. Denk maar aan de santons uit de Provence, de beeldjes van voetballers en politici uit de kerststallenstraat in Napels of de caganers, de “kakkertjes” uit Catalonië, die altijd wel ergens in een hoekje van de kerststal hurken en geluk brengen. Nieuw dit jaar: klimaatactiviste Greta Thunberg.

Lees verder onder de foto:

AFP or licensors

Alle gekheid op een stokje, Greta Thunberg vind je niet op de expo in Parcum in Leuven. Maar wel een andere verwijzing naar een heet actueel hangijzer. Maria en Jozef waren op verplaatsing; voor de volkstelling moesten ze naar Betlehem. Parcum toont de installatie "Succesvol uitwijzingsbeleid" van de hedendaagse kunstenaar Sven ’t Jolle. Een lege kerststal waar een affiche is opgehangen, een "bevel om het grondgebied te verlaten", gericht aan vluchtelingen Jozef en Maria. 

Lees verder onder de foto:

My crib, yo!

Centraal in de Leuvense tentoonstelling staat het monumentale, Caravaggio-achtige werk "De aanbidding van de herders", begin 17e eeuw geschilderd door Theodoor van Loon (foto hier onder). We zien de kerststal in een nachtelijke setting, met een bijna lichtgevende Jezus, omringd door Maria (links met blauwe mantel), Jozef (in het donkerblauw), een groepje herders en herderinnen, een os en een vage ezel.

"We wilden het kerstverhaal op een originele manier vertellen aan de hand van de stille getuigen, de protagonisten in dit verhaal die nauwelijks aan bod komen. De ezel, de os, de herders, de engel…" zegt Parcum-curator Liesbet Kusters.

Lees verder onder de afbeelding:

Even de Bijbel ter hand nemen, waar weinig details over de geboorte van Christus te vinden zijn.  In het evangelie van Lucas staat enkel: Maria "bracht haar zoon ter wereld, wikkelde Hem in doeken en legde Hem neer in een kribbe, omdat er geen plaats was in de herberg." Van een stal is geen sprake. 

"Kribbe" is een antiek woord voor veevoederbak, een "bakske vol met stro" dus. Het woord wordt nog altijd gebruikt, bijvoorbeeld voor een kinderkribbe of crèche of in de straattaal van rappers voor een huis, een "crib".  

Hoe zat dat nu eigenlijk met de maagd Maria?

Maria was weliswaar verloofd met Jozef, maar ze was nog maagd toen ze beviel van Jezus. Maria raakte niet zwanger van Jozef, maar van de Heilige Geest. Hoe moeilijk dat te bevatten was, blijkt uit een stokoude hymne, die spreekt van "een engel die zaad in het oor van de maagd giet". 

De maagdelijke geboorte van Jezus verwarren we vaak met de onbevlekte ontvangenis van Maria zelf, verduidelijkt Liesbet Kusters. "Men stelde zich de vraag: als Maria als mens ter wereld is gekomen, dan draagt ze de erfzonde (het aangeboren kwaad in de mens, sinds Adam en Eva, red.) met zich mee en geeft ze die door aan Jezus. Daarom moest ze onbevlekt zijn, van bij haar verwekking bij haar moeder Anna." In de 19e eeuw maakte de katholieke kerk van die onbevlekte ontvangenis een dogma, een stelling die niet betwistbaar is. "Immaculata" in het Latijn, een woord dat je nog tegenkomt als naam voor katholieke scholen of verzorgingstehuizen.

De Annunciatie, de aankondiging door de aartsengel Gabriël aan Maria dat ze moeder zou worden van Jezus, is op veel schilderijen afgebeeld. In de Leuvense expo bijvoorbeeld op vroeg borduurwerk op kazuifels, de mantels van priesters.  

Twee vroedvrouwen in het stalletje?

Liesbet Kusters: "Er was een vroedvrouw die hielp bij de geboorte van Maria, maar in sommige verhalen komt ze ook in de kerststal voor bij de geboorte van Jezus. Jozef liet Maria achter in de stal en haalde er een vroedvrouw bij. Die bracht een tweede vroedvrouw mee, Salomé. Uit ongeloof controleerde zij of Maria nog maagd was. Daarop verdorde of verbrandde haar hand en die genas pas toen ze Jezus aanraakte. Het onbekende verhaal van Salomé  komt voor op schilderijen uit de 14e-15e eeuw."

Lees verder onder de foto:

Jozef: van impotente zatlap tot family man

"Jozef is een heel boeiend figuur, " vindt Liesbet Kusters van Parcum. "Vanaf de 12e eeuw werd hij "afwezig" voorgesteld als de naïeve Jozef, die nauwelijks iets te maken had met de geboorte van Christus. In mysterie- en mirakelspelen werd hij uitvergroot tot een impotente zatlap, een niet te vertrouwen leugenaar." 

"Later wordt Jozef opgewaardeerd met een lofdicht en een feestdag. Dan is hij de pater familias en zelfs de nieuwe man. Jozef maakt papjes voor Christus, helpt hem zijn eerste stapjes te zetten, neemt hem mee naar het timmermansatelier om hem de kneepjes van het vak te leren. Later krijgen we ook de feestdag van de Heilige Familie op 30 december."

De herdertjes lagen bij nachte

Het topwerk van Theodoor van Loon laat verschillende herders zien in aanbidding voor Jezus. Ze hebben cadeautjes mee: een vastgebonden lam (dat de dood van Jezus al voorspelt) en een haan (die verwijst naar het verraad van Jezus door Petrus). Rechts op het schilderij staat ook een mooie herderin met haar dochtertje. 

In de Bijbel verschijnen de herders ten tonele in het evangelie van Lucas. Ze hebben van een engel gehoord dat er een "redder" is geboren en dat ze hem kunnen vinden "liggend in een kribbe". 

"Herders hebben een belangrijke betekenis, ze zijn de eerste menselijke, bevoorrechte getuigen van de geboorte van Christus," verklaart Liesbet Kusters. 

De os en de ezel: schorremorrie?

In het Bijbelse kerstverhaal is er geen sprake van een os en een ezel die bij de kribbe staan. Liesbet Kusters: "Franciscus van Assisi (1181-1226) is de eerste geweest die een levende kerststal heeft gemaakt om de devotie voor het Christuskind te bevorderen. Vanaf toen doken de os en de ezel op. Niet zomaar: in het Oude Testament is er sprake van twee dieren die verbonden worden met het Christuskind, maar daar bestaat heel veel discussie over." 

Het gaat over een  visioen van de profeet Jesaja: "Een os kent zijn eigenaar, een ezel de krib van zijn meester, maar het volk van Israël luistert niet." De os en de ezel zouden mogelijk symbool staan voor joden en heidenen die het kind aanbidden. Hoe dan ook zijn het lastdieren; in het Hebreeuws heten ossen en ezels "shor vachamor" en in die woorden zou mogelijk de kiem liggen van het woord "schorremorrie", volk van laag allooi.

Dezelfde ezel uit de stal zou door Jozef en Maria ook gebruikt zijn voor hun vlucht naar Egypte. Ze vluchtten voor koning Herodes die alle borelingen wilde afslachten nadat hij van de drie wijzen had gehoord dat er een concurrerende "koning der Joden" was geboren. Die kindermoord wordt nog altijd herdacht op het feest van de "onnozele" (of onschuldige) kinderen op 28 december. Ook toen Jozef en Maria drie jaar later terugkeerden uit Egypte gebeurde dat met dezelfde trouwe ezel. 

Parcum illustreert dat dat met enkele beeldengroepen uit een kloostercollectie over de kindertijd van Jezus of in oud Nederlands de "Kindsheid Jesu". Ook die term komen we nog tegen als naam voor katholieke scholen of woonzorgcentra.

Lees verder onder de foto:

Caspar, Melchior en Balthasar

"Ook bij de drie koningen zien we een verschuiving in de geschiedenis," zegt Liesbet Kusters. "Eerst waren het wijzen, astrologen en pas later koningen. Ze stonden symbool voor de drie tot dan toe bekende werelddelen die het Christuskind aanbidden. Ze brengen wierook, goud en mirre. Dat laatste volgens sommige volksverhalen om de babybilletjes van Jezus te beschermen tegen het prikkende stro."

Driekoningen is bij ons nog altijd ingeburgerd met veel immaterieel erfgoed, zoals het driekoningenzingen of de driekoningentaart met een boon erin. "Mooie gebruiken," vindt Kusters. "Vroeger werden de koningen op een afstandje van de kerststal gezet en kwamen ze stapje per stapje dichterbij. Het werd ook gezien als ongeluk brengend als je de stal of de boom zou weghalen voor 6 januari."

Waar de sterre bleef stille staan

De wijzen uit het oosten komen enkel in het evangelie van Matteüs voor: "en zie, de ster die zij in het oosten gezien hadden, ging voor hen uit totdat ze boven de plaats waar het Kind zch bevond stil bleef staan". De namen Caspar, Melchior en Balthasar kregen ze maar in de middeleeuwen. Ze zijn heel vaak afgebeeld in allerlei kunstvormen.

Lees verder onder de foto:

Daar hoorden zij d'engelen zingen, hun liederen vloeiend en klaar

Engelen spelen een hoofdrol in het kerstverhaal. Ze brachten het nieuws van de aanstaande geboorte naar Maria en ze lichtten de herders in toen het zover was. Ze zijn dus op hun plaats in en rond de kerststal, met flapperende vleugels, trompetten en andere muziekinstrumenten. 

En last but not least: het kerstekind

Hét symbool van onschuld: het kerstekind. Het centrum van elke kerststal, dat eigenlijk maar bij de andere beeldjes mag worden gezet op kerstavond.

Op zolder, in de nieuwe permanente tentoonstelling van Parcum, toont Liesbet Kusters een zogenaamd Christuswiegje, een popje in een nest van stro. "Een  gangbaar gebruik in de Nederlanden. Met kerstavond werd het bij het altaar gezet en zusters gingen een voor een naar voren om het kindje te wiegen. Er zijn er maar weinig bewaard gebleven."  

De expo "De stille getuige" in het museum Parcum in de Abdij van Park in Leuven loopt tot 2 februari. Voor de liefhebbers: dat is Maria-Lichtmis, de dag waarop Maria haar zoon in de tempel aan de buitenwereld toont. Dan eten we pannenkoeken en is Kerstmis alweer verleden tijd.

Meest gelezen