Qingpu gevangenis van Shanghai Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved

Na verborgen hulpkreet in kerstkaart: "Dwangarbeid niet weg te denken uit Chinese gevangenis­systeem"

Het verhaal van een Brits meisje dat in een kerstkaart een hulpkreet van Chinese dwangarbeiders ontdekte, doet internationaal stof opwaaien. Honderd procent zekerheid over de waarachtigheid van het verhaal van de 6-jarige Florence Widdicombe – eerst uitgebracht door de Britse krant The Sunday Times – is er niet. Het Chinese bedrijf dat de wenskaartjes produceert, Zhejiang Yunguang Printing, ontkent ten stelligste dat zijn artikelen het product zijn van dwangarbeid door gevangenen. Maar het is niet de eerste keer dat soortgelijke onthullingen ons bereiken. En het weinig transparante Chinese gevangenissysteem is onlosmakelijk verbonden met verplichte arbeid. Onze voormalige Peking-correspondent Stefan Blommaert kon dat vaststellen bij diverse bezoeken aan detentiecentra in China. 

Een heus welkomstcomité staat klaar voor de VRT-cameraploeg. Wij zijn de eerste journalisten die het nieuwe detentiecentrum voor drugsverslaafden in Yunnan mogen bezoeken, zo krijgen we te horen. In tegenstelling tot andere gedwongen afkickcentra krijgen de mensen die hier worden vastgehouden, therapeutische begeleiding en dat mag de buitenwereld gerust vernemen.

Het regime binnen de muren lijkt voor het overige helemaal op dat van een gewone gevangenis. Strenge discipline, strikte regels en ook arbeid: hier maken ze elektriciteitskabels met koperdraad. Als de ex-verslaafden op die manier een job leren, dan hebben ze na hun vrijlating meer kansen op de arbeidsmarkt, klinkt het officiële discours. Dwangarbeid, dat is waar het in wezen om gaat.

Gevangenen aan het werk in Yunnan (bron: Stefan Blommaert)

Kampen voor Oeigoeren: "Zo leren ze een job"

Helemaal aan de andere kant in China, in de provincie Xinjiang. Met andere internationale journalisten kan ik een kijkje nemen in de kampen waar Oeigoeren worden vastgehouden. Sinds enkele jaren zijn er in Xinjiang detentiekampen gebouwd waar volgens mensenrechtenorganisaties 1 tot 2 miljoen Oeigoerse inwoners vastzitten.

De redenen voor hun opsluiting zijn vaag. "Ze werden besmet door extremistische ideeën", zegt de Chinese overheid steevast. In de twee centra waar we binnen mogen (en ook in andere die door journalisten werden bezocht) zitten gedetineerden in grote zalen met tafels vol naaimachines. Ook hier: "Zo leren ze een job". Je kan er gif op innemen dat er kleding wordt gemaakt die vervolgens naar het commerciële circuit gaat. 

Naaiatelier in Xinjiang (bron: Stefan Blommaert)

De echte gevangenissen met zwaar regime in China, daar kom je als (buitenlandse) journalist niet in. Maar dat er dwangarbeid wordt verricht, werd al geregeld aangeklaagd door mensenrechtenorganisaties. Het nieuws over Florence en haar wenskaartje-met-noodkreet komt dus niet als een verrassing.

Een jaar geleden was er een soortgelijk verhaal van een 27-jarige Britse die in een nieuwjaarskaart een bericht vond in het Chinees, naar verluidt afkomstig van een gevangene uit Guangzhou, in het zuiden van China. Een artikel in de Britse krant The Independent beschreef naar aanleiding daarvan hoe gevangenen in die stad eindejaarsartikelen zoals kerstboomlichtjes produceerden voor de westerse markt. 

"Heropvoeding door arbeid"

Al vanaf de jaren 50 bestaat er in China een systeem dat helemaal draait rond dwangarbeid. Het heette laojiao of "heropvoeding door arbeid". Kleine criminelen of politieke dissidenten kwamen erin terecht, meestal zonder enige vorm van proces, gewoon door een beslissing van de politie.

Het op willekeur gebaseerd systeem kreeg veel internationale kritiek, en uiteindelijk werd het in 2013 officieel afgeschaft. Maar volgens mensenrechtenorganisaties blijft het in andere vormen gewoon voortbestaan. Zeker het aspect dwangarbeid is nog altijd springlevend, zo blijkt ook uit getuigenissen van ex-gedetineerden die al dan niet anoniem getuigden. 

Zo is er het verhaal van de Brit Peter Humphrey, die wegens vermeende betrokkenheid  bij een corruptiezaak heeft vastgezeten in de Qingpu gevangenis van Shanghai waar het kaartje van de 6-jarige geproduceerd zou zijn. Hij vertelt over de bedrukte verpakkingen die tijdens zijn detentietijd door de gevangenen werden vervaardigd voor bekende merken zoals C&A of H&M. Anderen maakten kleding en elektrische onderdelen. De gedetineerden kregen daarvoor een kleine vergoeding, of punten die konden dienen om strafvermindering mee te verzamelen. 

Qingpu gevangenis van Shanghai AP2004

Het Duitse weekblad Der Spiegel bracht eerder dit jaar de ervaringen van een Duitser die zeven jaar in een Chinese gevangenis doorbracht. Hij was schuldig bevonden aan fraude. De levensomstandigheden die de man beschrijft zijn weerzinwekkend: cellen bestemd voor 18 gedetineerden waar er wel 40 vastzitten, slapen op de vloer met de lichten aan, afwezigheid van medische begeleiding, psychische en fysieke martelingen.

Soortgelijke en nog veel ergere situaties lezen we in andere getuigenissen. Maar dus ook: de dwangarbeid. In de gevangenis waar de Duitser vastzat (bij de Zuid-Chinese stad Shenzhen) werden modelauto's en sloten voor koffers gemaakt. 

Cellen voor 18 gedetineerden waar er 40 vastzitten, slapen op de vloer met de lichten aan, afwezigheid van medische begeleiding, psychische en fysieke martelingen

Het rechtssysteem in China is allesbehalve transparant, er hangt een waas van geheimhouding omheen. Zo bestaat de doodstraf er nog, maar de cijfers daarover worden als staatsgeheim beschermd. Onderzoekers schatten het aantal executies op enkele duizenden per jaar.

In totaal telt China zowat 700 gevangenissen, verspreid over het hele land. Maar of daar de vele tientallen detentiecentra voor – voornamelijk – Oeigoeren in Xinjiang bij worden gerekend is niet duidelijk; wellicht niet, omdat de Chinese overheid die omschrijft als "educatieve centra". 

Groep gevangenen in de klas aan het lezen in Xinjiang (bron: Stefan Blommaert)

Eenzelfde onduidelijkheid is er over het aantal gevangenen. Officieel zijn er zowat 1.700.000 gedetineerden in China (cijfer van 2014), maar daar zitten niet de mensen bij die in voorarrest zitten. En alweer: wat met de Oeigoeren die in Xinjiang worden vastgehouden? Dat zijn er tenminste enkele honderdduizenden, misschien zelfs twee miljoen. 

En zo hangt er een even groot waas over de dwangarbeid in de Chinese gevangenissen. De praktijk is verboden door de Verenigde Naties, en China onderschrijft de regels daaromtrent. Maar het land treedt ze tegelijkertijd ook met voeten. Net zo met het verbod op foltering, als we de vele getuigenissen daarover mogen geloven.

En of de noodkreten op kerstkaartjes nu al dan niet authentiek zijn, zeker is dat het verhaal dat erachter zit – de gedwongen productie van consumptiegoederen in Chinese detentiecentra – deel uitmaakt van een harde realiteit voor gevangenen in China.