Het 'treintje' van satellieten bij de lancering van een vorige 'batch' door SpaceX in mei.

Straks komen er alweer tientallen internetsatellieten bij, maar wat doet dat met de sterrenhemel? "Een ramp in wording"

Binnenkort lanceert Elon Musk, de CEO van Tesla en SpaceX, opnieuw tientallen zogenoemde internetsatellieten voor zijn Starlink-programma. Er worden steeds meer satellieten de ruimte in geschoten om wereldwijd supersnel internet te kunnen aanbieden en dat baart astronomen zo stilaan grote zorgen. Zullen we nog wel kunnen genieten van een mooie onbezoedelde sterrenhemel tijdens een heldere nacht? En zullen de honderden satellieten de waarnemingen van astronomen niet hinderen? Lees het hier in zeven vragen en antwoorden: "Misschien missen we nu wel een asteroïde die op de aarde afkomt." 

Hoe is het allemaal begonnen?

Dit jaar komt de lancering van honderden internetsatellieten in een nieuwe fase. Wat is de bedoeling hiervan? Op termijn zou iedereen, waar ook ter wereld, snel internet moeten hebben, of het nu in Bangladesh, een uithoek van Namibië of ergens in Siberië is. Omdat het niet haalbaar is om overal kabels te gaan aanleggen, moeten satellieten de oplossing bieden: zij zweven in een baan om de aarde, en stralen de internetgegevens gewoon naar beneden vanuit de ruimte. Hoe meer satellieten er in omloop komen, hoe beter alle plekjes op aarde bediend kunnen worden. Alleen aan de polen zou de dekking wat minder goed kunnen zijn, is de verwachting. 

Wat voor satellieten zijn dit?

De exemplaren die nu in serie - met soms 60 tegelijk - worden gelanceerd, zijn niet groot, ongeveer 1 vierkante meter

Er is een groot verschil met vroeger, zegt Stijn Ilsen van QinetiQ Space: toen werd maar af en toe een satelliet in een baan om de aarde gebracht, bijvoorbeeld voor wetenschappelijke doeleinden. Dat kostte dan ook veel geld, en die tuigen hadden een back-upsysteem om verder te functioneren als er iets foutliep. Deze nieuwe internetsatellieten worden aan de lopende band gelanceerd, en zijn een pak goedkoper. Ze hebben minder intelligente software en bevatten goedkopere componenten. Maar vooral: het zijn er veel meer die de ruimte ingaan, en dat zijn we niet gewoon, zegt Ilsen.

Niets zegt dat de nieuwste satellieten meteen stuk zouden gaan, maar hoe meer er zijn, hoe meer kans op botsingen, en hoe groter de kans dat er eentje stukgaat (het is niet duidelijk hoe lang de satelliet dan nog in de ruimte blijft, maar als er geen verdere actie wordt ondernomen komt ze na verloop van tijd sowieso terug naar de aarde om in de dampkring op te branden, red.) 

De nieuwe 'serie-satellieten' zijn goedkoper en hebben minder intelligente software

Om hoeveel satellieten gaat het dan wel, en wie lanceert ze?

Momenteel zweven er naar schatting al zowat 6.000 satellieten rond de aarde. Dit jaar is het Amerikaans/Britse bedrijf OneWeb begonnen met het lanceren van in totaal 650 satellieten, met hulp van een Russische Sojoez-draagraket. Op termijn zouden dat er 2.000 kunnen worden, als er genoeg vraag is van klanten. 

Maar niet enkel OneWeb heeft grootse plannen: er is een echte race aan de gang om de ruimte te commercialiseren. Zo is ook SpaceX, het ruimtevaartbedrijf van Tesla-topman Elon Musk, in de race gestapt. SpaceX lanceerde in 2018 al twee testsatellieten, en Musk zelf ziet het heel groots: hij zou tegen 2024 met Starlink een netwerk van maar liefst 12.000 satellieten willen uitbouwen. Een derde batch van 60 satellieten wordt eerstdaags gelanceerd - het zou nu in de nacht van maandag op dinsdag gebeuren, daar waar eerst vrijdagnacht was voorzien, red. - en het tempo wordt opgevoerd in de loop van 2020. 

Jeff Bezos, baas van webgigant Amazon, kan niet achterblijven: de steenrijke ondernemer zou via Project Kuiper (en het bedrijf Blue Origin) supersnel en goedkoop internet willen aanbieden via een netwerk van zo'n 3.000 satellieten. Alles tezamen gaat het dus om duizenden satellieten. En dan hebben we het nog niet over China, dat evengoed grote plannen heeft met de ruimte. 

OneWeb, Bezos, Musk: allen willen ze duizenden satellieten de ruimte inschieten

Wat is precies het probleem?

De satellieten om internet aan te bieden, zijn niet veel groter dan een tafel, maar kunnen door hun aantal wel hinder veroorzaken, eerst en vooral voor amateur-astronomen. "Dit is echt een ramp in wording", zegt Philippe Mollet van de Volkssterrenwacht Mira hierover. "Dit leeft bij ons, alle gesprekken gaan erover. Eerst hadden we het probleem van de lichtvervuiling, en nu komt dit erbij." 

Er is  geld geïnvesteerd om uit te wijken naar Chili of La Palma, om geen last te hebben van lichtvervuiling - ook door amateur-astronomen die de link willen maken via internet - maar aan deze nieuwe serie satellieten valt niet te ontsnappen. Astronomen zullen bij waarnemingen veel streepjes zien, en wetenschappers kunnen mogelijk zelfs asteroïden missen die zich eventueel op ramkoers met de aarde zouden bewegen. "Technisch en software-matig wordt alles veel moeilijker. Je zal veel meer streepjes zien." 

Eigenlijk kunnen we er weinig tegen hebben: we hebben zelf geprofiteerd van het internet, geeft Mollet toe. Maar ergens is het wel cynisch, zegt hij: door de problemen moeten astronomen nu meer een beroep doen op het internet en op satellieten, in plaats van op eigen waarnemingen. Terwijl dit probleem net door satellieten wordt veroorzaakt, en het internet er beter van wordt. (lees door onder de tweet)

Dit is echt een ramp in wording

Ook voor de professionele onderzoekers is er dus een probleem. "De nieuwe satellieten trekken een scherm op tussen de aarde en de rest van het universum."

"We zullen niet meer zien wat erachter zit, of het nu gaat om een potentieel gevaarlijke asteroïde die dichterbij komt of de verst verwijderde quasar in het universum", zegt Dave Clements, astrofysicus aan het Imperial College in Londen, daarover aan de BBC (quasar komt van quasi-stellar object; quasars zien eruit als heldere sterren maar zijn heldere kernen van ver verwijderde sterrenstelsels met een superzwaar zwart gat, red.) 

Er zou ook een probleem zijn met telescopen die grote ruimtebeelden maken, zoals de toekomstige Large Synoptic Survey Telescope (LSST) in Chili. "We willen daarmee een real-time beeld maken van hoe de hemel verandert. Maar als daar steeds internetsatellieten komen tussenfietsen, dan is dat alsof er een lamp brandt maar iemand continu door het licht wandelt." 

Ilsen beaamt dat: "Voor astronomen kan dit vervelend zijn. Want wij zien de satellieten misschien niet met het blote oog, door een telescoop zie je ze wel." 

We zouden een gevaarlijke asteroïde kunnen missen in onze observaties

Had Musk de problemen dan niet zien aankomen?

Astronomen vragen zich af waarom Elon Musk niet beter heeft nagedacht over zijn reeks satellieten vooraleer die te lanceren. "Bij Starlink zullen ze gedacht hebben: 'zoveel protest, dat hadden we niet verwacht'," zegt Mollet. En Musk luisterde ook naar de kritiek: daar waar de eerste satellieten heel licht waren van kleur, is dat inmiddels al wat aangepast. "De eerste generatie reflecteerde veel. Maar de satellieten daarna hadden al minder reflectie", zegt Ilsen.

En Musk wil nog wel iets proberen: bij de volgende lancering zou er een satelliet meegestuurd worden die zo goed als zwart is. Goed tegen lichtvervuiling in de ruimte, maar het is nog af te wachten of het toestel niet te heet zou worden telkens het in zonlicht komt. "Het is een test, om te zien of wij als astronomen minder hinder ondervinden, maar ook voor hen, om te zien of het kan", zegt Mollet. 

Starlink toont zich bereid om bij te sturen, maar zal het effect hebben?

Hoe groot wordt de kans op botsingen?

Stijn Ilsen ziet nog enkele mogelijke problemen: hoewel de satellieten op verschillende hoogtes vliegen, is er een toenemend risico op botsingen.

"Het gebeurt nu al: onlangs was er botsinggevaar tussen een Europese satelliet en eentje van SpaceX. Die botsing kon men uiteindelijk vermijden door bij te sturen." Dat zou dus in de toekomst nog wel meer kunnen gebeuren, als het er veel drukker wordt. Er is ook niet veel overkoepelende regelgeving in de ruimte: elke toestel vliegt onder eigen vlag, en dat is het.

Volgens Ilsen bestaat het gevaar dat satellieten die wetenschappelijke data aanleveren voor beleidsmakers, zoals over bosbranden, ons klimaat, het zeeniveau enz. in gevaar komen. Philippe Mollet vindt het moeilijk om het gevaar op botsingen in te schatten, maar ziet wel een potentieel probleem in de grote hoeveelheden: "De toestellen van Musk zijn uitgerust met artificiële intelligentie (AI) om bij te sturen en botsingen te vermijden, maar probeer maar eens 12.000 auto's in goede banen te leiden. Dat wil ik nog wel eens zien." 

Ja, er is AI voorzien, maar hoe goed gaat dat werken met duizenden satellieten?

Gaan we nog wel naar een mooie sterrenhemel kunnen kijken?

Dit is het goede nieuws: we gaan er zo goed als geen hinder van hebben wanneer we vanop de grond, op een zachte zomeravond, bij een heldere nacht eens naar de sterren gaan turen. Alleen bij de lanceringsfase kunnen we met het blote oog eventueel wel iets zien, maar daarna niet meer. Enkel grotere satellieten of een ruimtestation als het ISS kunnen we zien passeren, maar ons zicht op een mooie sterrenhemel zou normaal gezien niet bezoedeld worden.

Alleen als de omstandigheden om sterren te kijken bijzonder optimaal zouden zijn, zou het eventueel mogelijk zijn om er een glimp van op te vangen, denkt Mollet. Maar algemeen gesproken dus niet, ook niet door het optische effect van de ketting die de vele satellieten samen vormen. "Ik denk niet dat dat een optisch effect zal hebben", besluit Ilsen. Op dat vlak mogen we dus nog op onze beide oren slapen. 

We gaan nog altijd kunnen genieten van een mooie sterrenhemel