Alles wat u moet weten over het nieuwjaarsconcert in Wenen: Strauss, een Belgische harpiste en peperdure kaartjes

Het nieuwjaarsconcert vanuit de Gouden Zaal van de Wiener Musikverein, het hoort evenzeer bij nieuwjaarsdag als de drie zoenen met gelukwensen, de nieuwjaarsbrief van het petekind of de licht grommende kater na een zware feestnacht. De melodieën van de Strauss-familie vullen elk jaar het meest beroemde klassieke concert. Bol van traditie, vol van belangstelling, maar volgens sommigen ook wel gezwollen van oubolligheid. Het nieuwjaarsconcert: alles wat u er altijd over wilde weten.

Ook dit jaar was 1 januari de dag van immense spanning en muzikale beleving in de Gouden Zaal van de Wiener Musikverein. Tientallen spots verwarmden de zaal, rijkelijke bloemstukken vol kleur hingen aan de balkons en stonden op het podium. De camera's capteerden alles en volgens de Oostenrijkse televisiezender ORF zullen zowat 60 miljoen kijkers hebben meegevolgd, in ongeveer 90 landen. Net iets meer dan 2.000 toeschouwers (het merendeel kan zitten, maar er zijn ook 300 staanplaatsen) konden in de concertzaal van de muziek van de familie Strauss genieten.

Even een stukje geschiedenis... De Wiener Philharmoniker bestaat al sinds 1842, maar het eerste nieuwjaarsconcert in deze vorm was in 1939, toen  nog op 31 december.  Het was Clemens Krauss die het initiatief nam en het eerste concert ook dirigeerde. In 1941 verhuisde het concert naar Nieuwjaarsdag.

Van in het begin stond de Oostenrijkse componistenfamilie Strauss centraal, goed voor lichte klassieke muziek, die altijd zeer populair was in Wenen. Niet alle gespeelde stukken hebben een Strauss-etiket, maar toch het grootste deel ervan. Plaats van het gebeuren is de wat pompeuze zaal van de Wiener Musikverein, het concertgebouw van Wenen. Elk jaar vond het concert trouwens plaats, dus ook tijdens de oorlogsjaren '40-'45.

Bekijk hier de "Radetzkymars" door het Wiener Philharmoniker en lees verder onder de video:

Video player inladen...

Langzaamaan groeide het aanzien van het concert, groeide de belangstelling ook en werd de afdruk in de wereld van de klassieke muziek groter. Tot wat het nu is. Het absolute ijkpunt in zijn genre, het hoogtepunt van het jaar, en dat al direct op de eerste dag van het jaar. En het is voor de muzikanten ook een heel speciaal zijstapje.

"Wij kennen de Wiener Philharmoniker als een symfonisch orkest, maar eigenlijk is het het orkest van de Weense Staatsopera, dat even uit de operabak komt om het nieuwjaarsconcert te spelen. Het hoort erbij en het wijst erop hoe hard dat orkest werkt" zegt Mark Janssens, kenner van het nieuwjaarsconcert en presentator bij Klara.

De Wiener Philharmoniker wil elk jaar tonen dat het het beste orkest is

Mark Janssens, kenner van het nieuwjaarsconcert en Klara-stem

"De Wiener Philharmoniker is absolute wereldtop, iedereen wil daar bij spelen, dat zegt alles. En elk jaar opnieuw wil het orkest laten zien: we zijn er en we zijn de beste. Het is één groot promogebeuren voor het orkest, maar ook voor het Weense Staatsballet, dat in de televisieuitzending mag schitteren. En Wenen én Oostenrijk krijgen zo elk jaar één grote, lange reclamespot."

De dirigent als absolute vedette

De Wiener Philharmoniker is eigenaardig. In die zin dat elk orkest zijn chef-dirigent heeft, vaak verbonden aan het huis voor een aantal jaren, maar in Wenen is het anders: "De Wiener Philharmoniker heeft geen chef, ze kiest elk jaar haar dirigent. Er was een tijd dat bijvoorbeeld de Oostenrijker Willi Boskovsky elk jaar de dirigent was, hij deed dat 25 jaar lang, sinds 1955. Maar nadien werd gewisseld. Nu is er zo goed als elk jaar wel een andere dirigent. En een aanbod om dit concert te dirigeren, kan je nu eenmaal niet weigeren", zegt Janssens.

In het lange rijtje van dirigenten die in de Gouden Zaal stonden, zie je wel enkele namen meermaals passeren, niet toevallig ook dé grote namen: de Indiër Zubin Mehta, de Amerikaan Lorin Maazel, de Italiaan Riccardo Muti of de (onlangs overleden) Let Mariss Jansons.

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Een bekroning van hun carrière? "Vroeger was dat meer dan nu het geval, werd dat zo bekeken, nu wordt al vaker gekozen voor een jongere dirigent. Iemand waarmee de Wiener Philharmoniker al heeft samengewerkt en die voor vol wordt aanzien. Die volgens hen de beste van het moment is. Dit jaar bijvoorbeeld was dat Andris Nelsons (foto boven), een Let van amper 41, maar hij heeft al veel ervaring met grote orkesten en heeft zijn naam en faam." Nelsons is op dit moment de chef-dirigent van The Boston Symphony Orchestra, één van dé meest vermaarde orkesten van de wereld. 

Dit mogen dirigeren, is een absolute eer, je kan daar geen neen op zeggen

Herbert (von) Karajan geldt als een van de meest prominente musici van de 20e eeuw, maar de Oostenrijkse legende dirigeerde maar één keer het nieuwjaarsconcert, in 1987. "Hij is vooral de man van de Berliner Philharmoniker, minder van Wenen. Strauss was ook niet echt zijn oeuvre, maar zijn optreden, twee jaar voor zijn dood, kan je misschien wel zien als een bekroning, ja", zegt Janssens.

"Dat dirigentenstokje op 1 januari neem je erbij. Je wordt gevraagd door het orkest, je kan dat als dirigent eigenlijk niet weigeren, het is een absolute eer. Het is ook maar een tijdelijk project want de repetitieperiode is zeer kort. Maar die muzikanten zijn zo goed in wat ze doen, ze hebben ook bijna allemaal letterlijk Strauss in hun bloed, dus op heel korte tijd kan je iets moois neerzetten."

Anneleen Lenaerts, de Belgische harpiste

Al tien jaar lang speelt een Belgische mee bij de Wiener Philharmoniker, én dus ook bij de Staatsopera: Anneleen Lenaerts, een 32-jarige Limburgse (uit Peer). Ze is de eerste landgenote uit de geschiedenis die het tot op het podium van de Musikverein brengt.

"Een primeur, het toont aan hoe goed ze is, zeker ook omdat ze er al op heel jonge leeftijd bij was. Na zware audities is dat. Velen voelen zich geroepen en er zijn dus veel concurrenten. En dan moet je je kunnen laten horen, spelen vanachter een zwart gordijn, zodat enkel je muzikaliteit opvalt en niets anders. Het zijn de andere orkestleden die kiezen wie wordt aangenomen, wat ook wel speciaal is", weet Mark Janssens.

www.marcoborggreve.com

Lenaerts, die studeerde in Beringen, Brussel en Parijs, maakte haar droom waar: "Als kind riep mijn moeder me naar de televisie als de harp in beeld kwam. Maar toen ik kwam kijken, was de harp alweer verdwenen. Ik had nooit durven denken dat ik ooit zou meespelen."

"Het is in heel veel huiskamers traditie om het nieuwjaarsoncert te bekijken, gezellig met een glaasje in de hand, dat was bij ons ook zo. Bijzonder is bij dit concert dat mensen die doorheen het jaar niet naar klassieke concerten gaan, ook van dit concert genieten.”

"Ik ben er volledig klaar voor. We hebben al twee generale repetities gehad, met publiek, niets wordt aan het toeval overgelaten. We repeteren maar drie dagen, maar wel heel intens. En dan zijn we klaar", zegt Lenaerts. Ze is al aan haar zevende nieuwjaarsconcert toe, in negen jaar tijd: "Eigenlijk zijn we met twee harpistes in de Philharmoniker. Dus we wisselen af. Maar mijn collega slaagde er telkens in zwanger te zijn wanneer het haar beurt was. Dus mocht ik telkens invallen."

"Extra genieten nu dus, want volgend jaar speel ik in principe niet mee. En of ik zenuwachtig ben? Neen, eigenlijk niet, het is gewoon een deel van de zware job als je bij de Wiener Philharmoniker speelt. Ik ben gewoon blij dat ik erbij mag zijn. Met een dirigent deze keer die een open boek is, heel sympathiek, heel communicatief, die zijn accenten legt. Heerlijk. Het zal goed zijn. En ik ben een radertje van het geheel, meer niet." Limburgse bescheidenheid is dat zeker? 

Beluister hier ons gesprek met Anneleen Lenaerts:

Blauwe Donau en een "nieuwe" Radetzky-mars

Elk jaar opnieuw eindigt het nieuwjaarsconcert met "An der schönen blauen Donau" van Johann Strauss Jr., gevolgd door de "Radetzkymars" (opgedragen aan een overwinning van veldmaarschalk Radeztky in 1848) van Johan Strauss Sr., een in steen gebeitelde traditie lijkt het wel.

"Het is er langzaamaan ingeslopen en nooit meer verdwenen. Eigenlijk staan de beide werken nooit op het officiële programma, maar op het einde komen ze er toch altijd in. De 'Donau' wordt even ingezet, dan legt de dirigent de muziek na drie noten stil en wenst hij het publiek namens het orkest een gelukkig nieuwjaar. En dan wordt heel het stuk gespeeld, tot vreugde van het publiek."

De Radetzkymars zal dit jaar anders klinken, omdat het vroegere arrangement van iemand was die fout was in de oorlog

"En die mars is bekend omdat tijdens het rondo het publiek, op aangeven van de dirigent, mag meeklappen. Maar dit jaar wordt de mars anders gespeeld. Het arrangement dat altijd werd gespeeld, blijkt van iemand te zijn die toch wel fout was in de oorlog. Dirigent Nelsons pakt daardoor nu met iets anders uit. Maar het publiek zal ook nu wel klappen. Het is traditie, zoals heel het concert traditie uitademt."   

Elitair en ouderwets? Die Japanners? En wat kost een ticket?

Het nieuwjaarsconcert krijgt vaak het verwijt ouderwets te zijn. Niet mee met de tijd. En elitair ook. Klopt dat? “Als je het bekijkt op televisie, zie je inderdaad rijke mensen, dames en heren die helemaal opgetut zijn en een orkest dat in driedelig pak is gekleed en in pitteleer speelt. Ja, dat kan je als oubollig bestempelen. Je kan het gewoonweg beter beluisteren op de radio, vind ik. Dan is er de fantastische muziek van de Strauss-familie, door één van de beste orkesten van de wereld, en daar is eigenlijk niets oubolligs aan. Dat is de pure muziek”, volgens Mark Janssens.

Maar geraakt iedereen die dat wil wel binnen? Vanaf februari kan je tickets bestellen voor het jaar daarop. Duizenden en duizenden mensen proberen dat. De wachtlijst is enorm, in maart is er een loting en dan zijn de gelukkigen (en ook de ongelukkigen) bekend. Prijzen variëren van zowat 30 euro (het slechtste plaatsje) tot 1.200 euro beneden, op de parterre. 

"Die mensen beneden hebben echt 1.200 euro betaald. Dat is zeer veel. Via enkele bureaus kan je zelfs de laatste dagen voor het concert nog binnen geraken, dat is dezer dagen voor 6.000 euro. Dat is astronomisch, dat is meer dan het waard is. Draai of keer het zoals je wil, het is elitair, het is eigenlijk niet voor Jan met de pet. En dat zal niet snel veranderen."

Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

"Als je alles samentelt, is het een enorme bron van inkomsten voor de Wiener Philharmoniker. De dag na het concert ziet de boekhouder niet in waarom het zou moeten veranderen. En ja, je ziet veel Japanners en Chinezen in de zaal. Ze zijn er dol op, ze hebben geld veil en je moet ook weten dat Azië verlekkerd is op klassieke muziek en niet toevallig veel topmusici aflevert. Het is een teken van de tijd.”

Het is een moeilijke balans, tussen conservatief zijn en moderniseren. “Het orkest denkt modern, in die zin dat dus jongere dirigenten worden aangetrokken. Niet enkel de al lang gevestigde waarden. Maar voor de rest blijf de Philharmoniker hangen in traditie. Maar mocht je die pitteleer wegwerken, of het programma aanpassen, dan krijg je veel meer tegenstand dan applaus. Wees daar maar zeker van. Dus blijft het min of meer zoals het is."

Akoestisch is de zaal een parel, esthetisch niet, ze is dringend aan wat opsmuk toe

Mark Janssens, Klara-presentator

En dat alles dus in die befaamde Gouden Zaal. Een absolute parel van akoestiek, zeggen kenners. Correct? “Zeker. De klank komt echt van overal, je hebt nooit het gevoel dat het orkest veraf is, je krijgt de klank direct binnen in je oor. Wonderlijk."

"Maar onlangs was ik in de zaal en het viel me eigenlijk wat tegen. Esthetisch is het geen parel. Zelfs wat afgeleefd. De bloemen op nieuwjaarsdag stoppen veel weg, maar eigenlijk is de zaal dringend aan wat opsmuk toe. En ik heb medelijden met die mensen die daar drie uur lang moeten zitten. Want de zitjes zijn zeer ongemakkelijk”, meent Janssens.

Hoe dan ook, ook in 2020 was het nieuwjaarsconcert een voltreffer. Ook dat is traditie. Elk jaar opnieuw. En de inbreng van de flamboyante dirigent Nelsons was zeker duidelijk.

De Vlaamse Nina Tonoli in het ballet

En nog een Vlaamse aan het werk vandaag in Wenen, zij het niet in de concertzaal: de Gentse Nina Tonoli walste mee in de filmpjes van het Weense Staatsballet, die tijdens het concert worden getoond op tv. Voor het eerst was het dat een Vlaamse meedanste met het ballet tijdens het nieuwjaarsconcert.

Maar die prestatie dateert eigenlijk al van enkele maanden geleden. Want die stukjes romantische televisie worden tijdens de zomer opgenomen. Tonoli (26) zal het wellicht bij die ene primeur moeten houden. Want de ballerina heeft Wenen intussen verlaten en ze is soliste geworden bij het Nationale Ballet van Amsterdam.

Meest gelezen