Video player inladen...

Niet de Perzische Golf, maar Irak werd de arena waar de VS en Iran om invloed strijden

De Amerikaanse aanval in Irak waarbij de Iraanse generaal Qassim Soleimani gedood werd, kan een breekpunt worden in de regio. Irak is al langer het toneel van touwtrekken om invloed en macht tussen de Verenigde Staten en Iran en het verbaast in feite dat het zo lang geduurd heeft vooraleer de lont in het Iraakse kruitvat ging.

analyse
Jos De Greef
Buitenlandjournalist voor VRT NWS met interesse voor Midden en Verre Oosten.

Het zat er een beetje aan te komen: een raketaanval waarbij een Amerikaan gedood werd in Noord-Irak, als reactie op Amerikaanse bombardementen op kampen van pro-Iraanse milities in Syrië en Irak met 25 doden tot gevolg en daarop dagen van herrie en vandalisme door betogers op het terrein van de Amerikaanse ambassade in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Toch komt het harde Amerikaanse antwoord nabij Bagdad als een verrassing. Bij een luchtaanval werden niet enkel de toplui van een aantal pro-Iraanse milities gedood, maar ook de Iraanse generaal Qassem Soleimani, de op een na machtigste man in Iran.

(Lees verder onder de foto).

De Iraanse generaal Qassem Soleimani en een foto van zijn uitgebrand voertuig.

Volgens de Amerikaanse president Donald Trump was die aanval niet enkel het gevolg van die escalatie, maar was Soleimani van plan om "veel Amerikanen te doden" en heeft hij dat in het verleden ook al gedaan door het bewapenen en steunen van pro-Iraanse milities en rebellengroepen die eerder de strijd aanbonden met Amerikaanse troepen in Irak. 

Dat is niet zo ver gezocht. Volgens sommige bronnen zou Soleimani in oktober al in Irak zijn geweest om pro-Iraanse sjiitische milities aan te zetten tot aanvallen tegen Amerikaanse troepen in het land. Iran zou alleszins moderne wapens en raketten geleverd hebben aan die milities die intussen al meer dan 100.000 strijders onder de wapens hebben. Een escalatie tussen VS-troepen en sjiitische milities zat er dan wellicht hoe dan ook aan te komen. (Lees verder onder de foto).

Sjiitische troepen in Irak tijdens de strijd tegen IS met de beeltenis van de imams Hoessein en Ali in het vaandel.
Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

Irak als boksbal tussen VS en Iran

Ook onder de (soennitische) dictator Saddam Hoessein was Irak al een speelbal tussen Washington en Teheran. Als bondgenoot van de Sovjetunie was Saddam een gezworen vijand van de VS, maar na de islamitische revolutie in buurland Iran in 1979 werd dat even anders. Acht jaar lang voerde Saddam een bloedige Golfoorlog (1980-1988) tegen Iran om de controle van de olierijke Perzische Golf en de Iraanse ayatollah Ruhollah Khomeini leek voor de VS even een groter gevaar dan Saddam. De VS steunden Irak toen met satellietbeelden en geheime informatie. 

Door zijn inval in Koeweit in 1990 werd Saddam opnieuw wat hij altijd geweest was: een vijand van het Westen, maar ook toen vermeed de VS de val van Saddam, die was te belangrijk als dam tegen het fundamentalistische Iran. 

De Amerikaanse invasie en de val van Saddam Hoessein in 2003 zouden het aanschijn van de Golfregio echter voorgoed veranderen en Iran heeft daar handiger op ingespeeld dan Washington.

"VS in Irak is opportuniteit voor Iran"

Er zal dan geen Iraniër zijn die een traan gelaten heeft om Saddam -hij was tenslotte verantwoordelijk voor 800.000 Iraanse gesneuvelden tijdens de Eerste Golfoorlog- toch was er in 2003 paniek bij het regime in Teheran.

Veel toplui van het islamitische regime zagen zich plots omsingeld: er waren nu Amerikaanse troepen aan de westgrens in Irak en sinds 2001 ook aan de oostgrens in Afghanistan. Teheran vreesde dan ook om het volgende slachtoffer te worden van eenzijdig Amerikaans optreden. Generaal Qassem Soleimani, toen ook al topman van de Quds-brigade van de Revolutionaire Wachten, zag dat anders: hij zag "opportuniteiten" in de situatie.

(Lees verder onder de foto).

De val van Saddam Hoessein bracht na eeuwen opnieuw de sjiitische meerderheid aan de macht.
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Soleimani had gelijk: de val van Saddam bracht voor het eerst in eeuwen de sjiitische meerderheid in Irak (60 procent van de bevolking) aan de macht en dan nog wel via de democratie die de Amerikanen er installeerden. De eerste verkiezingen brachten inderdaad religieuze sjiitische partijen met een pro-Iraans karakter aan de macht, niet de seculiere partijen die Washington liever had gezien. Veel van die partijen beschikten ook over gewapende milities waarvan sommigen openlijk de wapens opnamen tegen de Amerikaanse troepen, zij het zonder die te verdrijven.

Terreurgroep IS stelde de confrontatie uit

De opkomst van de soennitische extremistische terreurgroep IS in Syrië en Irak leidde tot een stilte in het Amerikaans-Iraanse touwtrekken in Irak. Plots was er een gemeenschappelijke vijand, niet enkel voor het Iraakse leger en de Iraaks-Koerdische "peshmerga-strijders", maar ook voor de Amerikaanse troepen en de pro-Iraanse sjiitische milities zoals de Hashd al-Shaabi en Kata'ib Hezbollah. Die laatsten speelden met wapens en logistiek van de Iraanse Revolutionaire Wachten van generaal Soleimani een belangrijke rol bij de overwinning op IS in Noord- en West-Irak.

Anders dan in de Perzische Golf zijn er in Irak geen duidelijke scheidingslijnen tussen de VS en Iran

Zonder een gemeenschappelijke vijand zoals IS, werd Irak opnieuw het toneel van touwtrekken tussen Washington en Teheran. Irak is voor beiden te belangrijk om uit handen te geven. Na Egypte, Algerije en Soedan is Irak het vierde meest bevolkte Arabische land en beschikt het naast grote olievoorraden ook over een strategische ligging tussen het Perzische en sjiitische Iran -een regionale grootmacht- en de Arabische en soennitische VS-bondgenoten in de Golf zoals Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. 

Anders dan in de Perzische Golf en de erg belangrijke zeestraat van Hormuz naar open zee in de Indische Oceaan, zijn er geen duidelijke scheidslijnen in Irak, waardoor de kans op verkeerde inschatting en "oorlog per ongeluk" veel groter is. Iran heeft -onder meer via generaal Soleimani- veel invloed uitgebouwd bij bondgenoten zoals de sjiitische militie Hezbollah in Libanon, het regime van Bashar al-Assad in Syrië, de pro-Iraanse milities in Irak en de Houthi's in Jemen. Daardoor voelt Saudi-Arabië zich omsingeld en dat gevoel is aangewakkerd door de recente incidenten met tankers en pijpleidingen in de Perzische Golf en de aanval op Saudische olie-installaties enkele maanden geleden. 

Mogelijk heeft VS-president Donald Trump echter de Iraanse ambities zelf aangewakkerd door de plotse militaire aftocht uit Syrië en zijn verlangen om de "eindeloze oorlogen in het Midden-Oosten te beëindigen". Iran zou dus best in de verleiding kunnen komen om via enkele spectaculaire aanvallen op VS-troepen in Irak -toch al wat overbodig na de val van IS- de terugtrekking van die troepen (en dus van de Amerikaanse invloed op de regering in Irak) te bekomen. En die laatste inschatting is dus fout gebleken. 

Iran en bondgenoten in het geel (Hezbollah in Libanon, Assad in Syrië, milities in Irak en Houthi's in Jemen).

Bekijk het verslag uit "Het Journaal" hier:

Video player inladen...

Meest gelezen