Video player inladen...

Hoe het Oostenrijk wél is gelukt om een moeilijke coalitie te maken tussen aartsvijanden

Sebastian Kurz mag zich vanaf vandaag opnieuw de jongste regeringsleider ter wereld noemen. Het 33-jarige boegbeeld van de conservatieve ÖVP is erin geslaagd zijn klinkende overwinning na drie maanden te verzilveren. Daarvoor is een volslagen nieuwe coalitie nodig met de aartsvijand: die Grünen. Het leek een onmogelijke opdracht, met uiteindelijk een simpele oplossing: elkaar laten scoren.

Het rechtse avontuur mislukt

Aan het eerste regeringsavontuur van Sebastian Kurz kwam vervroegd en snel een einde: in het voorjaar van 2019 viel de regering-Kurz I, na anderhalf jaar. Het was nochtans de droomcoalitie van Kurz: zo rechts mogelijk. In de herfst van 2017 - met de migratiecrisis nog vers in het geheugen - had hij zwaar op het thema ingezet, de rechts-radicale FPÖ nog harder. Zijn eigen ÖVP had Kurz intussen al omgevormd tot een machine in functie van zijn eigen persoon. De oeroude christendemocratische partij werd "Team Kurz", een conservatieve volkspartij.

Beide deden het erg goed bij de verkiezingen. De frisse wind Kurz wilde graag de belegen Hofburg (de regeringswijk in Wenen) afstoffen en dat kon alleen door radicaal te breken met het verleden. Daarvoor moest de traditionele coalitie van ÖVP en SPÖ - christendemocraten en sociaaldemocraten - op de schop. De SPÖ werd ingeruild voor de FPÖ; de koers ging van centrum naar "ferm rechts". 

Oostenrijk was trouwens niet aan zijn proefstuk toe: ook rond de eeuwwisseling was er al een ÖVP-FPÖ-coalitie, met wijlen Jörg Haider als bekendste naam. Terwijl toen Europa op zijn achterste poten ging staan - denk aan de oproep van toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel om niet meer in Oostenrijk te gaan skiën - bleef het nu rustig. Bovendien slaagde Kurz er goed in zijn regering een onkreukbaar imago aan te meten, zonder al te extreme uitschuivers naar rechts. Een beetje de verpersoonlijking van Kurz zelf. 

Russen op Ibiza

Het was uiteindelijk de FPÖ die zichzelf en de regering de das omdeed, met Ibizagate, met in de hoofdrol vicekanselier en partijtopper Heinz-Christian Strache. Ibiza, zomer 2017: een blonde dame doet zich voor als nicht van een rijke Rus. Strache laat zich helemaal gaan: "Jij koopt voor ons de Kronen Zeitung (krant), wij zetten daar wat van onze mannetjes en in ruil krijg jij openbare opdrachten in Oostenrijk". Het geheel wordt in het geniep gefilmd, de Russische is geen echte Russische uit een oligarchenfamilie maar een actrice.

Bijna twee jaar later duikt het filmpje op in de Duitse Süddeutsche Zeitung en bij de krant Der Spiegel. "Genoeg is genoeg", zegt Kurz en hij trekt de stekker uit zijn regering. 

De kiezer kan het waarderen: bij de vervroegde verkiezingen haalt Kurz een klinkende overwinning: zijn lijst haalt net geen 38 procent. De rekening voor de val en de schandalen is volledig voor de FPÖ, die meer dan een derde van haar kiezers verliest. (Lees verder onder de video.)

Video player inladen...

De overwinning met een kater

Niet alleen bij Sebastian Kurz wordt die avond gevierd. Wat verderop in Wenen is een even groot feest aan de gang: bij de Groenen. Zij halen totaal uit het niets ruim 13 procent van de stemmen. In 2017 waren ze nog volledig uit het parlement verdwenen, na een bar slechte campagne en onderlinge ruzies. Maar ook in Oostenrijk leefde het thema "klimaat" sterk en daar konden de Groenen ten volle van profiteren. 

Getreurd werd er dan weer bij de sociaaldemocraten van de SPÖ. Twee jaar lang oppositie voeren tegen Kurz draaide uit op een sisser: de partij haalde 21 procent, het slechtste resultaat ooit. De "schandaalcampagne" tegen rechts werkte niet en bovendien gingen de groenen met een grote hap "linkse stemmen" aan de haal. 

Na een avond vol feestvreugde volgt voor Kurz snel de ontnuchtering: 38 procent is een schitterend resultaat, maar is geen absolute meerderheid. Dus moet hij op zoek naar een partner. Op basis van de uitslag heeft hij drie mogelijke partners: de uiterst-rechtse FPÖ, de sociaaldemocraten van de SPÖ of  - onverwachts ook - Die Grünen. 

(Lees verder onder de foto.)

ÖVP-aanhangers vieren de verkiezingsoverwinning Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Kurz moest wel met de Groenen

Inhoudelijk zou de meest logische keuze opnieuw de FPÖ geweest zijn. Maar na het mislukte avontuur en de rammeling bij de verkiezingen is dat uitgesloten. De FPÖ kiest voor de oppositie. Weg logische piste.

Met de SPÖ klikt het persoonlijk niet zo goed. De SPÖ-top heeft een aversie van de figuur en de persoon Kurz, die als de doodgraver van de traditionele coalitie en "het oude deftige Oostenrijk" wordt gezien. De campagne werd vanuit de SPÖ ook zeer op de persoon van Kurz gespeeld. Bovendien past een "klassieke coalitie" niet bij het imago van de vernieuwer Kurz. Weg klassieke piste.

En dus blijft er simpelweg maar één partner meer over: de groenen. Alleen zal het aartsmoeilijk worden om dat te doen slagen, voorspelt vriend en vijand. De groenen hebben zich namelijk geprofileerd als hét enige echte alternatief voor Kurz en zijn rechtse politiek. Ook het kiespubliek van beide ligt mijlenver uiteen. Als er een coalitie is die niemand voor mogelijk houdt, dan is het wel die. En toch zal ze er "amper" drie maanden later staan. Welkom nieuwe piste.

"Elkaar laten schitteren", als lijm voor het onverzoenbare

Een nieuw jaar, een nieuwe coalitie. Op 1 januari 's avonds roepen Sebastian Kurz en Groenen-voorzitter Werner Kogler de pers samen: er is een regeerakkoord. Water en vuur zijn verenigd en zullen samen vol passie verdedigen wat er ligt. "We zijn erin geslaagd het beste van twee werelden samen te brengen. We zullen bewijzen dat het mogelijk is om zowel het klimaat als de grenzen te beschermen", klinkt het uit de mond van Sebastian Kurz.

Op meer dan 320 pagina's wordt het Oostenrijk van de toekomst uit de doeken gedaan. Dat is er een "met een beschermde identiteit, door massa­migratie tegen te gaan". Dat is een "CO₂-neutraal land in 2040", 10 jaar vroeger dan de Europese Unie vraagt. Om dat te bereiken, zal in Oostenrijk al over 10 jaar alleen nog groene stroom worden geproduceerd. Maar evengoed zullen migranten die worden gered op de Middellandse Zee worden teruggestuurd naar "veilige herkomstlanden, veilige transitlanden of derde landen".

De verdeling van vluchtelingen over Europa is voor Kurz dood en begraven. Het hoofddoekenverbod in scholen wordt strenger. Bovendien dalen de belastingen op lonen, terwijl er toch geen nieuwe schulden gemaakt worden door onder meer geld uit CO₂-uitstoot te halen en daarnaast komt er preventieve detentie van gevaarlijk geachte individuen, die niet verdacht worden van criminele feiten.

We zijn erin geslaagd om zowel de grenzen als het klimaat te beschermen

Sebastian Kurz, leider ÖVP en kanselier

Het was slikken voor beide. De preventieve detentie en de strenge migratieregels staan haaks op wat de groenen beloofden, de uitgebreide milieu- en klimaatmaatregelen staan ver van Kurz' ideeën en die van zijn kiezers. 

Maar het was, na het slikken, vooral schitteren. En daar ligt voor beide partijen de kern van het coalitieakkoord. Enerzijds haalden weinig groene partijen ooit een fractie binnen van wat hun Oostenrijkse collega's in het regeerakkoord konden krijgen.

"Tuurlijk zijn er zaken waar wij niet van nature achterstaan, maar we kunnen wel een uniek groen beleid voeren. Het gaat om wat we wel kunnen doen", klonk het bij de groene top. En de leden volgden de partijtop bijna kritiekloos: 93 procent schaarde zich achter het akkoord. Anderzijds haalden weinig conservatieve partijen samen met een "linkse partij" zoveel binnen. Ook hier geen kritiek. 

Bovendien gaan beide partijen er prat op dat ze de Oostenrijkers geven waar ze om vroegen. En dat klopt, als je kijkt waar de verkiezingen inhoudelijk om draaiden. Naast de schandalen staken er twee thema's bovenuit: veiligheid en migratie enerzijds, klimaat en milieu anderzijds. De partijen die daarop inzetten, wonnen en verzilveren nu allebei hun beloftes. (Lees verder onder de foto.)

Klimaatbetogers voor de Hofburg in Wenen: ook zij zien veel eisen ingewilligd AFP or licensors

Model voor Europa?

Het is een coalitie die ook met argusogen in het buitenland gevolgd zal worden. Niet dat een regering tussen groenen en christendemocraten nooit eerder gezien is: verschillende Duitse deelstaten worden al jaren bestuurd door een coalitie van christendemocraten en groenen. Doorgaans tot grote tevredenheid van de kiezers: zowel in Hessen als in Baden-Württemberg is die combinatie al aan haar tweede termijn toe. Maar bovenal is ook de manier waarop ze tot stand kwam en de filosofie achter de coalitie zeer leerrijk.

In steeds meer Europese landen lukt het vormen van een coalitie steeds moeilijker: Spanje heeft er lang over gedaan, Italië rommelt, Duitsland brak in 2017 zijn formatierecord, Nederland sprak van Belgische toestanden. In 2017 liep in Nederland bijvoorbeeld Groen-Linksvoorman Jesse Klaver nog weg van de onderhandelingstafel omwille van de migratiestandpunten van de liberale VVD. Het gevolg was eindeloze onderhandelingen en een Groen-Links dat in de oppositie belandde met een zuiver geweten maar met een volledig leeg blad met verwezenlijkingen. 

En dan heb je nog ons land, waar niets lijkt te lukken.

Als je de Oostenrijkse uitslag neemt, had dat land op dezelfde muur kunnen afstevenen. Maar net door te focussen op eigen sterktes in plaats van op het programma van de ander, lukte het wel. Het lukte om een verhaal op te bouwen dat rekening houdt met de brede bevolking. Hadden de Oostenrijkse groenen zich blijven verzetten tegen de migratieplannen van Kurz, had Kurz zich blijven verzetten tegen klimaatbeleid en CO₂-taksen, hadden met andere woorden de twee partners blijven zeggen hoe slecht de andere was, dan was Oostenrijk ook "in een Belgisch straatje" beland. 

De Wetstraat is de Hofburg niet, maar een blik naar Wenen kan nooit kwaad. Het zou niet voor het eerst zijn dat verlichte ideeën ons land binnendrongen vanuit Oostenrijk.

Bekijk hier de reportage van "Terzake":

Video player inladen...