Video player inladen...

Iraakse ex-premier ziet hoop voor Midden-oosten: "We moeten kracht van vrede in de wereld worden"

Haider Al-Abadi is een verfrissende stem in het debat over het Midden-Oosten. De ex-premier, onder wiens bestuur IS in Irak verslagen werd, begrijpt als geen ander hoe zijn land zo diep is kunnen wegzinken. In het interview dat Rudi Vranckx met hem had voor de Canvas-reeks De eeuwige oorlog, pleit hij voor een positief alternatief voor religieus extremisme, voor inclusiviteit en tegen sektarisme. 

Hij is een innemend man, Haider Al-Abadi. Anders dan zoveel andere stugge leiders in het Midden-Oosten, straalt de man die tussen 2014 en 2018 eerste minister was van Irak warmte uit. En zo gemoedelijk als hij met mij praat, zo is hij ook met de gewone Irakees, liet ik me vertellen in de voorbereiding voor dit gesprek. Ik geloof het.

Hij is een ander soort leider die een andere visie belichaamt op het Midden-Oosten dan de mistroostigheid die er zo onlosmakelijk mee verbonden lijkt. Onder zijn bestuur leek Irak op weg naar een andere toekomst. Abadi versloeg IS en slaagde er zelfs even in de sektarische spanningen tussen sjiieten en soennieten te bedaren. Hij is een man van verzoening.

Video player inladen...

Geen gerechtigheid

Waar hij de sterkte vindt voor die mildheid, is mij een raadsel. Het leven – of liever: het Saddam-regime – heeft Abadi niet gespaard. Zijn gezin bleef twintig jaar lang in het ongewisse over het lot van twee broers die in 1980 gearresteerd waren. Al die tijd bleven Abadi’s ouders hoop koesteren dat ze misschien opgesloten zaten, ergens in een of andere geheime gevangenis. Pas na de val van Saddam bleek uit teruggevonden overheidsdocumenten dat ze al in 1983 geëxecuteerd waren. 

“Het standbeeld van Saddam Hoessein dat in 2003 naar beneden kwam in Bagdad, dat was een fascinerend moment voor ons”, herinnert hij zich. “De Irakezen waren blij om het einde van het regime, maar er was niet veel plaats voor feestvreugde. We waren bang en verdrietig om alle wreedheden uit de tijd van Saddam die naar boven kwamen, de lijken en de massagraven.”

“Sommigen wachtten op de overheid om dat onrecht recht te zetten, maar anderen hadden dat geduld niet. De Iraakse overheid lag in duigen en de Amerikaanse bezettingsmacht had niet genoeg middelen uitgetrokken om die noodzakelijke gerechtigheid voor de burgers te brengen.” 

Maffia

De Amerikanen bleken op wel meer vlakken onvoorbereid, herinnert Abadi zich. “Op zich was het een goed idee om de Baath-partij van Saddam Hoessein af te schaffen. Maar de Amerikanen hadden zich onvoldoende geïnformeerd over hoe het land bestuurd werd. Er was weinig voorbereid. Hun aanpak was niet stevig gefundeerd.”

18 mei 2003, Bagdad. Het standbeeld van Saddam Hoessein wordt neergehaald door juichende demonstranten. Volgens ex-premier Abadi hadden de Amerikanen er geen idee van dat, samen met de afgezette dictator, de Iraakse staat zo snel zou instorten.

“Ik denk dat ze zelf verrast waren door hoe snel de Iraakse staat instortte, samen met het regime. Nochtans hadden we hen vooraf gewaarschuwd. Saddam bestuurde het land als een maffia. De veiligheidsdiensten, het leger, de overheidinstellingen… zijn mensen zaten overal. Als je zo’n regime afzet, heb je een alternatief nodig.”

In de plaats daarvan zette de bezettingsmacht de veiligheidsdiensten die onder Saddam hadden gewerkt, op non-actief. “Ervaren legergeneraals stonden in de straat aan te schuiven voor een maandloon van 20 dollar, onder supervisie van Amerikaanse soldaten. Dat was enorm vernederend voor hen.”

Angst-regime

Die ervaren Baathisten (en hun wapens) vonden een nieuwe thuis bij de jihadistische extremisten die tegen de Amerikaanse bezettingsmacht vochten. “Velen van hen waren nochtans seculier”, legt Abadi uit. “Ze gingen ervan uit dat ze die terroristen en hun religieuze agenda wel zouden kunnen beteugelen en inzetten voor hun eigen belangen. Maar natuurlijk was Al Qaeda veel machtiger dan hen. Ze slaagden erin de Baathisten te brainwashen en terroristen van hen te maken.”

In het Midden-Oosten kan je één land enkel redden, als je de hele regio redt.

Haider Al-Abadi, ex-premier Irak

“Het was een explosieve mix. Al Qaeda, en later IS, hebben daar erg veel voordeel bij gehad. Want de Baathisten wisten hoe je oorlog voert, hoe je een veiligheidsapparaat organiseert en hoe je een staat runt op basis van angst. Kijk naar wat IS uiteindelijk gedaan heeft, hoe ze mensen anders bestraften afhankelijk van de bevolkingsgroep waar ze toe behoorden. Hoe ze burgers onthoofdden of van gebouwen gooiden.”  

“Bovendien speelde het sektarisme ook heel sterk. De terroristen buitten de perceptie uit dat Saddam, een soenniet, afgezet was door de VS om sjiieten aan de macht te brengen in Irak. Zo hebben ze veel leden kunnen werven. Met hun aanslagen tegen sjiitische doelwitten hebben ze vervolgens het land verder verdeeld. En politici van verschillende partijen hebben verder ingespeeld op die sektarische gevoelens vanuit electorale overwegingen. Daar zijn zware fouten gemaakt die veel levens hebben gekost.”

Oorlogspremier

Abadi was de Iraakse oorlogspremier in de strijd tegen IS. In 2017 kon hij de overwinning uitroepen na de vernietigende slag om Mosul.

“Mijn eerste prioriteit was om de mensen voor me te winnen. IS had zich nooit in onze regio kunnen vestigen als de bevolking hen niet op een of andere manier aanvaard had”, vertelt hij. “Er was zo veel ontevredenheid over de manier waarop de staat en de veiligheidsdiensten bestuurd werden. Dus ja, ze zagen IS als hun bevrijders. Dat was een deel van het probleem. We moesten ervoor zorgen dat ze zich weer beschermd voelden door de staat.”

Video player inladen...

“Ik bleef ook voorzichtig. We hadden de organisatie IS verslagen, maar de ideologie bestaat nog altijd. Er waren en zijn nog altijd IS-leden in de buurt, er zijn nog altijd IS-cellen overal in de wereld. Het werk zit er dus nog niet op. Er zijn culturele en economische investeringen nodig, we moeten de hand reiken aan het Iraakse volk en we moeten onze fouten rechtzetten. We moeten de staat hervormen en de manier waarop we aan politiek doen. Alleen zo kan je terrorisme bestrijden.”

We moeten vooruit

Intussen zit Abadi niet meer aan het roer. In 2018 werd hij opgevolgd door Adil Abdul-Mahdi. Maar het spook van het extremisme waart nog altijd door Irak, en bij uitbreiding door de hele regio, stelt hij vast.

“IS heeft gebruik gemaakt van onze fouten. In heel het Midden-Oosten zijn mensen ongelukkig. We zijn zo’n rijke regio, en toch spelen we geen rol op het internationale toneel. De rijkdom is ook ongelijk verdeeld. Daarom gaan de mensen dromen van een verleden waarin ze deel uitmaakten van een reusachtig en sterk rijk dat bijna de hele wereld regeerde. Terroristen overtuigen hen dat zo’n rijk terug kan komen door wreedheden te begaan zoals IS in Irak.”

Video player inladen...

“Om dat te voorkomen, moeten we de jongeren van Irak en van de hele regio hoop geven. We moeten vooruit. In het Midden-Oosten kan je volgens mij niet één enkel land redden. Je moet de hele regio redden. We moeten de boodschap uitsturen naar de hele regio dat we een kracht van vrede in de wereld moeten worden, in plaats van vernietiging en terreur.”

“Volgens mij kan dat. Er was ook niemand die vooraf gedacht had dat we IS zo snel zouden kunnen verslaan. We moeten verder goodwill blijven creëren onder de mensen. We moeten vooruit, naar het licht op het einde van de tunnel. We moeten werken aan welvaart door economische hervormingen in de hele regio, niet enkel in Irak.”

Maar hoe overstijg je dan die kloof tussen sjiieten en soennieten die de regio al 1.400 jaar gijzelt? “Noem mij één plek ter wereld waar geen kloof van honderden, duizenden jaren de mensen verdeelt. Kijk naar Europa, waar landen op bloed gebouwd zijn, door veroveringen en geweld. Ook daar is religie gebruikt om de staat te besturen in de naam van God, tot de Europeanen besloten om Kerk en staat te scheiden.”

Abadi's woorden stemmen tot nadenken. Politici als hij mogen dan wel een uitzondering zijn in de regio, tegelijk staat er een nieuwe generatie Irakezen op die het geweld en de corruptie beu lijkt, en ook niet bang is om daarvoor op straat te komen. Maar één bedenking blijft knagen, ergens achteraan in mijn hoofd: wie zegt dat het uiteindelijk niet opnieuw de mensen met de wapens zullen zijn, die aan het langste eind trekken?

De eerste aflevering van De eeuwige oorlog, over Irak, kan je nu bekijken op VRT NU.