Video player inladen...

VRT NWS in de Congolese "driehoek des doods": waarom er maar geen einde komt aan het bloedige conflict

Toen Félix Tshisekedi een jaar geleden president van Congo werd, beloofde hij iets te doen aan het geweld in het oosten van het land. Betrouwbare cijfers zijn er niet, maar sommigen schatten dat er de laatste 30 jaar zo'n 6 miljoen doden gevallen zijn. Dit conflict zou daarmee het dodelijkste zijn sinds de Tweede Wereldoorlog. Op dit moment zijn er 120 gewapende groepen actief, die sinds het aantreden van Tshisekedi al meer dan 1.000 doden hebben gemaakt. 

Op de asfaltweg die van de grote handelsstad Beni naar het noorden leidt, rijden we langs huizen die al bijna helemaal overwoekerd zijn door onkruid en klimop. De dorpen zijn verlaten. In één van die half vernielde dorpjes gaan we beelden maken. Tot we toch twee vrouwenstemmen horen.

Beide dames komen snel een tros bananen en wat groenten halen. Ze vertellen hoe hun dorp anderhalf jaar geleden werd aangevallen door rebellen. Iedereen werd vermoord. Zij ontsnapten, want ze waren op het veld. Nu wonen ze samen in Beni, in een klein kamertje. Alleen overdag durven ze hier nog te komen.

"Driehoek des doods"

In de zogenoemde "driehoek des doods", het gebied ten noorden van Beni waar de afgelopen jaren de meeste aanvallen zijn uitgevoerd, is niet te ontkomen aan de dood, of de herinnering eraan. De dood loert overal. Onze lokale gids vertelt hoe hij hier jaren geleden in een hinderlaag reed en maar net aan de dood ontsnapte. Enkelen van zijn reisgenoten hadden minder geluk.

Iedereen die we hier spreken heeft minstens één familielid verloren. De jonge moeder van wie het enige dochtertje ontvoerd is, de jongen van twintig van wie zijn hele familie is uitgemoord, de jongeman die zijn ouders en oudere broer verloor toen ze werden aangevallen op hun veld.

Het gezondheidscentrum van Kokola, in de "driehoek des doods", vernield door rebellen.

Volgens een recente studie is de "death rate" - het aantal doden in verhouding tot het bevolkingsaantal - hier hoger dan in Noordoost-Nigeria, waar terreurgroep Boko Haram al jaren dood en vernieling zaait. Hoger ook dan in de oorlog in Jemen.

Banden met IS

De meeste aanvallen komen van de ADF-rebellen. Moslimextremisten uit Oeganda die hier hun eigen kalifaat willen, en die banden zouden hebben met terreurgroep IS. Dat laatste is vooralsnog niet bewezen. De lokale bevolking spreekt vaak over 'vermeende' ADF-rebellen. Wat voor de Congolezen wel duidelijk is, is dat ze banden hebben met militairen en plaatselijke machthebbers. Die kunnen van deze oorlog profiteren en ongehinderd goud, coltan, koffie en cacao naar de buurlanden smokkelen.

Maar het Congolese leger maakt zich sterk dat ze de ADF-rebellen een harde klap hebben toegebracht. In het basiskamp in Beni toonde de assistent van de generaal me trots de beelden die hij met zijn smartphone heeft gedraaid van de verovering van 'Madina', het basiskamp van de rebellen.

De Congolezen worden niet euforisch van die overwinning. Ze hebben dit nog al eens meegemaakt, zo'n verovering. Nadien laaide het geweld weer op. 

Blauwhelmen

Het Congolese leger wordt logistiek gesteund door de MONUSCO, de vredesmacht van de Verenigde Naties. Het is één van de grootste en duurste vredesoperaties ter wereld met een budget van ongeveer 1 miljard euro per jaar. In november waren de blauwhelmen precies 20 jaar in Congo. Ze moeten de Congolese bevolking beschermen tegen het geweld. Daar zijn ze niet in geslaagd. De bevolking wil hen hier weg. 

Geen enkele Congolees die ik sprak, wil dat de blauwhelmen hier blijven. Volgens een studie is hun vertrouwen in de vredesmacht gezakt van 25 naar 15 procent. 15 procent van de Congolezen geloven dat de MONUSCO hen echt bescherming biedt. 85 procent dus niet.

De woede is zo groot dat ze zich tegen de blauwhelmen hebben gekeerd. Eind november nog liep een manifestatie tegen de MONUSCO uit de hand en werd een basis in Beni vernield. 

Ivan Godfroid

Ivan Godfroid, een Belg die al tien jaar in de regio woont en werkt (voor Rikolto, het vroegere Vredeseilanden), vertelt me hoe op een dag een MONUSCO-voertuig in de gracht belandde. Toen de gepantserde deur openging, viel er een zak vol mineralen uit de wagen. "Hoe wil je dat de mensen vertrouwen hebben in de VN-vredesmacht? Als er iets gebeurt, blijven ze in hun basis tot de zon opkomt om dan de lijken te gaan tellen. Ik begrijp hun woede", zegt hij.

De VN-blauwhelmen beginnen hun terugtrekking uit Congo nu trouwens voor te bereiden. Maar een daadwerkelijke exit kan nog jaren duren.

Mineralen, koffie en cacao

Dat mineralen, de bodemrijkdommen van Congo, een grote rol spelen in dit conflict, is bekend. Een groot deel van de wereldvoorraad coltan bijvoorbeeld ligt net hier onder de grond. Coltan is een belangrijke grondstof voor de batterijen van onze smartphones en laptops. Smokkelaars in coltan hebben er voordeel bij dat deze oorlog blijft duren. "Het probleem is", zegt Ivan Godfroid, "dat veel te veel mensen geld verdienen met deze chaos".

Niet alleen wat onder de grond zit, is gegeerd. Ivan Godfroid probeert als regionaal directeur van Rikolto landbouwers te steunen. Hij helpt koffie- en cacaoboeren zich te verenigen om samen sterker te staan. Hij neemt ons mee naar een boer die op een professionele manier aan landbouw doet. Meer dan overlevingslandbouw, gericht op de export. "Het potentieel hier is enorm. Het is een schande dat Congo voedsel moet importeren."

Maar de landbouwer heeft een belangrijk deel van zijn plantages moeten verlaten. Ze liggen midden in het gebied dat nu al bijna zes jaar belaagd wordt door de rebellen. Ze willen de boeren van hun velden verjagen om er zélf van te profiteren. Congolese koffie en cacao worden al jaren de grens over gesmokkeld.

Ebola

In augustus 2018 breekt midden in al dat geweld ebola uit. De epidemie breidt razendsnel uit en wordt de tweede grootste ebola-epidemie ooit. De internationale hulporganisaties stromen toe. Het enige luxehotel in Beni is al maandenlang volzet, vernemen we aan de receptie. De parking staat vol witte VN-voertuigen.

"Waar waren die organisaties toen het geweld hier uitbrak in 2014?", vragen de mensen zich af. Ook het wantrouwen tegenover de internationale ebolabestrijders is groot. Het helpt de strijd tegen het virus niet vooruit. 

Dat virus bleek bovendien een bondgenoot te zijn van de gewapende groepen. Met 2.237 doden in anderhalf jaar tijd is ebola een efficiëntere moordenaar dan de rebellen met hun wapens.

Ebola heeft de samenleving nóg verder ontwricht. Vele families zijn gedecimeerd of uitgestorven, en het heeft ook het hele gezondheidssysteem in de regio aangetast.

Braindrain

In het begin van de epidemie moesten er op korte tijd vele verplegers en dokters worden aangeworven. Een verpleger die ik sprak, vertelde me dat hij – als hoofdverpleger – 150 dollar per maand verdiende. Hij solliciteerde bij een internationale hulporganisatie en verdient nu bijna 500 dollar per maand. 

Er vond een "braindrain" plaats van de gewone ziekenhuizen naar de ebolacentra. Ziekenhuizen gingen failliet. Dat zal nog jarenlang gevolgen hebben voor de gezondheidszorg in deze regio.

Mazelen

De Congolese dokter Jean-Jacques Muyembe, die de bestrijding van ebola coördineert, denkt dat mede daardoor nu meer doden vallen door mazelen dan aan ebola. "Er is te weinig aandacht voor andere ziektes, zoals de mazelen, malaria en cholera."

Dokter Muyembe ontdekte ebola in de jaren 70 aan de rivier de Ebola, in de Evenaarsprovincie. Hij nam het eerste bloedstaal af – zonder te weten dat het ebola was – en stuurde het naar het Tropisch Instituut in Antwerpen. Nu staat hij mee aan de basis van een medicijn waarvan gebleken is dat een groot deel van de ebolapatiënten genezen.

"We zijn goed op weg om een einde te maken aan deze epidemie", verzekerde hij mij in een ebola-behandelingsscentrum in Beni. 

Herbekijk hieronder de journaalreportage van onze ploeg in Oost-Congo, die de "driehoek des doods" binnentrok:

Video player inladen...