2020 Getty Images

De Democratische voorverkiezing begint: is er iemand die Amerikaans president Trump kan verslaan?

Het is begonnen. De Amerikaanse strijd om het presidentschap is nu echt uit de startblokken geschoten. De eerste horde wordt vandaag genomen in Iowa. Wat staat er op het spel voor Amerika en waarom in godsnaam eerst in Iowa? En is er eigenlijk wel iemand die de zittende president Donald Trump kan verslaan? Onze Amerikacorrespondent Björn Soenens wikt en weegt.

Hele medialegers zijn neergestreken in de Amerikaanse Midwest. Vele onder hen zullen al snel zware conclusies trekken uit de eerste voorverkiezingen van editie 2020. Iowa zuigt alle aandacht naar zich toe.

Vreemd genoeg, want Iowa is een kleine staat. Er wonen maar 3 miljoen mensen (de helft van Vlaanderen), dat is minder dan 1 op de 110 van alle Amerikanen, in een gebied dat vijf keer zo groot is als België. Iowa wordt politiek zwaar overschat, maar de symboolwaarde die Iowa uitoefent op het presidentiële selectieproces is reusachtig. 

Hubert Humphrey

Voor 1968 bedisselden partijbonzen wie de partij naar voren wilde schuiven als kandidaat voor het presidentschap. Dat veranderde vanaf '68. Met caucuses (partijvergaderingen) en voorverkiezingen. Maar in 1968 werd bijvoorbeeld niet de man die de meeste voorverkiezingen won, genomineerd (Eugene McCarthy). Het werd vicepresident Hubert Humphrey, die de volle steun genoot van het partijestablishment.

Maar in 1972 - de eerste keer dat Iowa als eerste op de voorverkiezings­kalender stond - kon een kandidaat vanuit het niets naar de top worden gekatapulteerd. Dat was het geval met George McGovern, die als progressieve kandidaat vervolgens glansrijk verloor van Richard Nixon. 

Jimmy Wie?

Het was Jimmy Carter die in 1976 het belang van Iowa ten volle benutte. Hij was een onbekende ex-pindaboer en ex-gouverneur van Georgia, maar door te winnen in Iowa was hij plots iemand. Vanuit het niets en met bijna geen dollar in kas veroverde hij Iowa en vervolgens het Witte Huis.

In Iowa kan je de Big Mo vinden, de big momentum: als je het hier goed doet, stroomt het campagnegeld binnen en ben je gelanceerd voor de rest van het land. Daar moet je wel wat voor doen: uitzonderlijk veel tijd doorbrengen op kleine bijeenkomsten, de landbouwers paaien met subsidies, op bezoek gaan in de lokale diner, en tienduizenden Iowa-handen drukken.

Iowa doet goede zaken in dit verkiezingsseizoen: radio- en tv-stations floreren door het geld dat binnenstroomt van reclamespots voor kandidaten. Campagneteams huren kantoren af, palmen alle huurwagens in, en verteren veel. En de mediateams boeken alle hotelkamers.

Presidentskandidaat Pete Buttigieg speecht op de Iowa State Fair
2019 Getty Images

Iowa is overigens zo'n staat waar in de rest van het jaar zo'n beetje niets te beleven valt. Het lokale radiostation begint elk uur met de maïs- en varkensprijzen. In Iowa zijn de zomers ondraaglijk heet, de winters Siberisch koud met veel sneeuw.

De State Fair, de landbouwbeurs, is er erg beroemd, inclusief de levensgrote boterkoe, genoeg om 20.000 sneetjes brood te smeren. Iowa, de staat waar de helft van alle maïs wordt gebruikt voor de productie van ethanol, een soort biodiesel. Een staat waar boeren nu lijden onder de handelsoorlog met China. De sojabonen geraken nog amper van de velden.

Spek en witte bonen

In de ochtend eten de Iowans spek met eieren, witte bonen en pancakes. Ik heb de staat al een keer of drie intensief bereisd en altijd zie ik hetzelfde: golvende wegen, met veel boerderijen op een heuvel, veel graansilo's, en veel John Deere-tractors. It’s not Iowa, it’s heaven. Trotse plattelanders. Ingeklemd tussen twee grote rivieren: de Missouri in het westen en de Mississippi in het oosten. Iowa draagt de bijnaam Hawkeye State: de staat van de valk. 

In Iowa stond ooit de wieg van president Herbert Hoover, acteur John Wayne, muzikant Glenn Miller en George Gallup (de man van de opiniepeilingen). Er streken tussen 1850 en 1920 heel wat Nederlanders neer in Pella, en Vlamingen in Moline, net over de grens in Illinois. De nazaten wonen er nog altijd. Namen als Vanderplaats, Vermeer en Muilenburg zijn hier niet zeldzaam. Twee verkiezingen geleden ontmoette ik in Oskaloosa de conservatieve familie van soja- en varkensboer Boender.

Presidentskandidaat Andrew Yang voert campagne in Oskaloosa, Iowa
2020 Getty Images

Politiek is Iowa een breekijzer voor de gevestigde politieke orde. Deze staat links laten liggen, kan je zuur opbreken. Niemand durft Iowa te negeren. Vreemd genoeg: na de voorverkiezingen komt hier geen kat nog campagne voeren tijdens de échte verkiezing. 

Iowa is een toss up state: evenveel Democraten als Republikeinen. In Iowa zijn de Democraten erg progressief. Iowa scoort ook hoog in onderwijs­rankings van de hele USA, het kennisniveau is er erg hoog. De studenten­revolte van '68 begon in Des Moines, niet in Berkeley. Obama won de caucus in 2008, Kerry in 2004, Gore in 2000.

Opvallend: Bill Clinton haalde amper 2 procent in Iowa en werd toch president. Maar in 1992 was het niet toevallig politiek stil in Iowa. De populaire senator voor Iowa Tom Harkin won 77 procent van de Democratische caucusstemmen. Er werd amper strijd gevoerd in dat jaar.

Politieke folklore

De strijd loopt anders in beide partijen. De Republikeinse caucus is een geheime stemming. Je kruist je favoriete kandidaat aan en je deponeert je stem in een stembus. Klaar. Dit jaar staat in Iowa alleen Trump op het stembiljet. Bij de Democraten is er een partijbijeenkomst in een parochiezaaltje, een bibliotheek of een gymcentrum. Een soort buurtvergadering. 

Sympathisanten van deze of gene kandidaat nemen elk een hoekje in beslag. Kiezers (partijleden) gaan in hun favoriete hoekje staan. Wie na de eerste ronde minstens 15 procent van de stemmen heeft, mag naar de tweede ronde. Vervolgens krijgen de overblijvers een half uur om de aanhangers van de andere kandidaten over te halen naar hun kamp. Het begint om 8 uur 's avonds plaatselijke tijd. De uitslag is bekend tegen een uur of 10. Het lijkt folklore, maar het is écht.

George W. Bush in Iowa in 2000

De Republikeinen zijn in Iowa een stuk conservatiever dan elders. Pilarenbijters (kandidaten met een christelijk-evangelische achtergrond) hebben er vaak een voetje voor: de herboren christen George W. Bush won Iowa in 2000, Mike Huckabee (ex-dominee en ex-gouverneur van Arkansas) won in 2008, Rick Santorum in 2012. In 2016 versloeg Ted Cruz nipt Donald Trump in Iowa. Daarom zocht Trump in de aanloop naar Iowa de steun van de christelijke Sarah Palin. De voorspellende kracht van Iowa lijkt in elk geval veel groter voor de Democraten dan voor de Republikeinen. 

Iowa is geenszins een spiegel van Amerika: het is voor 94 procent een blanke staat. This is not America. Ook de volgende staat in de rij, New Hampshire (op dinsdag 11 februari), is vrij exclusief blank. In de grote verkiezing is het vooral van belang hoe je ook scoort bij allerhande minderheden. De eerste test daarover komt op 29 februari in South Carolina. Daar is 60 percent van de Democratische kiezers zwart.

Trump versus Sanders?

De opkomst voor de caucuses in Iowa is - ondanks de reusachtige media-aandacht – uiterst gering. Gemiddeld komen amper 15 procent van de kiesgerechtigden opdagen. Toen Obama in 2008 de Democratische voorverkiezing als totaal onbekende won, was dat met een totaal stemmenaantal van eigenlijk maar 4 procent van alle kiezers.

Feest van de democratie? Clinton won in 2016 met een uiterst klein verschil van Bernie Sanders (die vanuit het niets kwam opzetten). 49,84 procent tegenover 49,59 procent. Amper 171.000 Democratische kiezers brachten een stem uit. Dit jaar wordt een recordopkomst verwacht.

Hillary Clinton en Bernie Sanders in Iowa in 2015
2015 Getty Images

Bij de Democraten voeren ze de strijd met velen. Met vier liggen ze in de peilingen aan kop: Joe Biden, Bernie Sanders, Elizabeth Warren en Pete Buttigieg, op een straatlengte gevolgd door Amy Klobuchar.

De Democraten praten vooral over Trump. Soms gaat het ook over inkomensongelijkheid, over het klimaat, over sociale bescherming voor de burgers, over de onbetaalbare ziekteverzekering of de kinderopvang die amper iemand zich kan veroorloven. Integriteit en intelligentie primeren dit jaar voor de Democratische kiezer, zegt de lokale opiniepeilster J. Ann Selzer tegen me.

De Republikeinen dragen andermaal hun onvoorspelbare, rauwe, ongepolijste president voor. Wat u ook mag vermoeden, in Iowa is Trump toch nog steeds populair. Trump won hier in de grote verkiezing in november 2016 met 10 procentpunten verschil van Hillary Clinton.

Diezelfde Republikeinen hopen stiekem dat Sanders de winnaar wordt bij de Democraten, omdat ze denken dat hij veel te links is voor de grote verkiezing op 3 november. Als het Sanders wordt (en niet Biden of Buttigieg) zullen ze Bernie zonder twijfel afbeelden met een hamer en een sikkel over zijn gezicht.

Trump-supporters in Iowa
2017 Getty Images

Onderschat Sanders niet: hij brengt net als vier jaar geleden grote menigtes op de been en maakt mensen enthousiast die voorheen eigenlijk van plan waren om thuis te blijven. Hij is waanzinnig populair bij min 35-jarigen, #feeltheBern. Sanders, inmiddels de 78 voorbij, lijkt voor progressief Amerika dé man voor deze tijd. Al zit Elizabeth Warren hem aan de linkerzijde een beetje op de hielen. 

Als de Democraten de ziekte van het pseudo-populisme willen bekampen – Trump, zo u wil – moeten ze de oorzaken wegnemen van de frustraties en van de wijdverspreide teleurstelling na de financiële crisis en de jaren van de bejubelde globalisering.

Er zal moeten worden geknipt, gesneden en geplakt om een beter Amerika te maken. Zolang men alleen maar de lof blijft zingen van de Amerikaanse droom, triomfantelijk blijft doen over het heil van de stad en de technologische vooruitgang, zolang zullen grote drommen kiezers de instellingen blijven wantrouwen en hun stem geven aan politieke brandstichters.

President Trump zelf zal de verkiezing afschilderen als een strijd tussen hemzelf en een radicaal-linkse apocalyps. Hij zal alle Democraten brandmerken als potverterende socialisten die open grenzen promoten en de corruptie van de diepe staat bestendigen. Laten we ook nooit vergeten dat de brandstof van de onverdraagzaamheid tegenover allerhande minderheden gemaakt is van talloze gebroken dromen. 

President Trump groet supporters in Iowa
2016 Getty Images

De Democraten zullen nederig moeten zijn en praten met de Trumpkiezers, en niet meer de fout maken op hen neer te kijken. Ze moeten hun kiezers duidelijk maken dat Trump – in tegenstelling tot wat hij zelf beweert – de Amerikanen geen nieuw ziekteverzekeringsplan heeft geschonken, dat de rechten van arbeiders afgenomen zijn in plaats van vermeerderd, dat bruggen en wegen nog in even lamentabele staat zijn als voorheen, dat de steenkoolmijnen níét opnieuw zijn opengegaan. Dat Washington nu nog meer dan vroeger een politiek moeras is, waar lobbyisten nog meer macht hebben dan ooit tevoren. 

De Democratische presidentskandidaat zal een X-factor moeten bezitten, omdat in de politiek ook geldt dat het publiek zich niet in de eerste plaats herinnert wat je hebt gezegd. Kiezers herinneren zich vooral hoe je hen doet voelen. En dat is de sterkte van Trump. Trump heeft 63 miljoen Amerikanen een gevoel van opwinding gegeven, iets dat ze al lang niet meer hadden ervaren. 

De Democraten zullen nederig moeten zijn en praten met de Trumpkiezers, en niet meer de fout maken op hen neer te kijken

De historicus Francis Fukuyama heeft de essentie van deze tijd mooi verwoord: "Dit is een culturele revolutie." We worden minder door economische motieven geleid, zegt hij, maar veel meer door waardigheid en identiteit. Iemand zijn. Je iemand voelen. De Democratische presidents­kandidaat zal daar rekening mee moeten houden. Met andere woorden: de kandidaat moet kiezers warm maken, enthousiast, en opgewonden over de verkiezing.

Dat is nu net het probleem met de "verkiesbare" koploper, Joe Biden. Biden deed niets strafbaars in Oekraïne, maar het was wel een redelijk foute boel. Ethisch laakbaar, vinden veel mensen, om je zoon te katapulteren in een Oekraïens gasbedrijf met een foute reputatie. Het lijkt op nepotisme en belangenvermenging, vinden nogal wat critici. Trumpisten zeggen niet geheel onterecht: dat was de politieke elite die voor zichzelf zorgde. 

Joe Biden voor de microfoon van VRT NWS.

Bidens bijeenkomsten trekken niet al te veel volk, de kandidaat stamelt geregeld en wekt geen reusachtig enthousiasme op. Ik was er zelf bij in het plaatsje Muscatine in Iowa. Er waren evenveel cameraploegen als toeschouwers. Listen, folks, listen… Toch kan ik er wel in komen waarom mensen Biden verkiezen: veel ervaring, terug naar de rust van vroeger: een beetje fatsoen. Joe Biden noemt zich het best geplaatst om Trump te verslaan. 

"Laat u uw kinderen naar Trump kijken op tv?", vroeg hij die dinsdagmiddag aan zijn publiek van 100 mensen, in het ontmoetingscentrum aan de oever van de Mississippi. Toen ik er was, was Biden op dreef. Hij kan ook goed met mensen een praatje maken. Hij geeft ze het gevoel dat hij om ze geeft. Niet onbelangrijk voor kiezers. 

Geregeld zijn Bidens toespraken vrij saai - sommige mensen vertrekken halverwege zijn speeches naar buiten - en meanderen heen en weer. Hij ziet er ook echt wat moe uit, en oud. Ik ontmoette Robert Leonard, een radioreporter uit Knoxville, Iowa. Hij zei me: “I’ve been to memorial services that were more exciting. I certainly hope mine is…”

Joe Biden op campagne in Iowa
2020 Getty Images

Dat is geen goed voorteken voor een koploper. De meesten van zijn kiezers zijn ook oudere Amerikanen, die terugverlangen naar hoe het vroeger was. Biden kennen ze nog uit een vorige wereld (die niet meer bestaat). Biden is al een jaar of 48 beroepspoliticus. Misschien is de belofte op verandering uit zijn mond niet helemaal geloofwaardig. 

Misschien blijven ze de avond van de caucus wel thuis, omdat het te koud is, of omdat het te hard sneeuwt om nog een voet buiten te zetten. Wat een contrast met Trump, die nog altijd hele stadions kan doen vollopen. Hij deed het enkele dagen geleden nog hier in Des Moines, Iowa. The entertainer-in-chief. 

Welke grote namen doen er nog mee in de race?

Bernie Sanders wekt ook hopen vuur en vlam op. Zijn supporters komen in grote drommen naar zijn meetings. Ook in 2016 was dat al het geval. Ook de supporters van Elizabeth Warren laaien van enthousiasme. Overal zie je de blauwe Warren-T-shirts: Warren has a plan for that.

Pete Buttigieg, de jongste van het pak, kan zijn supporters ook enthousiasmeren. Ik zag hem in een klein schooltje in Vinton, Iowa, de mensen toespreken. Hij heeft op alles een antwoord, al komt hij vaak ook over als een gladde consultant van McKinsey. Amy Klobuchar is de outsider. De milde senator uit Minnesota stijgt een beetje in de peilingen, zij is misschien wel de verrassing straks. Ze kreeg zelfs - samen met Warren - de steun van de New York Times. 

Presidentskandidaten Amy Klobuchar en Bernie Sanders
2019 Getty Images

Andrew Yang is een opwindende kandidaat die te weinig ernstig wordt genomen. Nochtans is hij de enige die echt over de toekomst spreekt, over de gevolgen van automatisering en banenverlies, en de noodzaak voor een universeel basisinkomen voor elke Amerikaan.

Miljardair Michael Bloomberg doet niet mee in Iowa, maar peilt nationaal rond de 7 procent. Hij vond het niet de moeite waard om af te zakken naar Iowa en met mogelijke kiezers te praten. Hij heeft daarentegen wel al voor ruim een kwart miljard dollar tv-spotjes vanuit New York en Los Angeles gelanceerd. 

Die andere miljardair in het kandidatenveld, Tom Steyer, vindt zichzelf dan weer níét te min om handen te schudden in Iowa. De man die zijn fortuin verdiende met beleggingen in de fossiele industrie, pleit nu - vol wroeging - voor klimaatactie. Ik zag hem in Knoxville in Iowa. Het blijft vreemd: een miljardair die zich opwerpt als een linkse hervormer. In Nevada is hij zelfs redelijk populair.

Het wordt wellicht een waanzinnig interessante verkiezing. 60 procent is net voor de stembusslag nog aan het twijfelen. Het plaatje is nog lang niet duidelijk. Wie wordt de tegenstrever van Donald Trump? Dit is wat een kiezer zei over zijn tegenstanders: “Now, all you care about is Trump, not his supporters or the issues we care about. Bashing Trump is you media’s business model. We have to deal with the actual realities of life. I used to see Trump as a jerk. Now, I see him as my captain”. Het is maar dat u het weet.

2019 Getty Images

De weg naar het Witte Huis is nog lang. Maar voorlopig is er niemand die Trump écht kan bedreigen, wat sommige peilingen ook beweren. Ook al bedriegt hij voortdurend zijn achterban, het kan hen eigenlijk niet schelen. Ook al werd rijk in Amerika nog rijker, en blijft de gewone Amerikaan grotendeels in de kou staan. Trump heeft een briljante strategie ontwikkeld. Hij weet hoe hij zijn kiezers kan opdraaien en enthousiasmeren. 

Wie voor hem heeft gestemd met de ogen en de neus dichtgeknepen, is bijlange niet ongelukkig: een forse belastingverlaging, recordcijfers voor aandelen en pensioenfondsen, meer conservatieve rechters, geen wapenbeperkingen, en verdere inperking van het abortusrecht. Iedereen in zijn supportersvak is vrij tevreden, behalve misschien de boeren die lijden onder de handelsoorlog met China. 

Elke Democraat zal door Trump worden afgeschilderd als een softie tegenover immigratie, als een religiehater, een wapenhater, als een soort die tegen het ongeboren leven is, en meer aandacht heeft voor homo's en transgenders dan voor de arme, blanke man. Trump leidt succesvol hun woede - tegen een systeem dat hen naait - af naar haat tegen buitenlanders, immigranten, minderheden, culturele elites, bureaucraten en wat hij noemt de leugenpers. Dit is het tijdperk van destructie, en het lijkt nog lang niet voorbij. 

Iowa en New Hampshire zijn kleine Amerikaanse staten, met een relatief kleine en weinig diverse bevolking. En toch zijn ze belangrijk voor de Amerikaanse voorverkiezingen. VRT-journalist Thomas De Graeve legt uit waarom: 

Video player inladen...