Na #JeSuis(Pas)Mila in Frankrijk: is slechte smaak een misdrijf?

Het Franse 16-jarige meisje Mila kreeg een storm aan reacties over zich heen nadat ze kritiek had geuit op de islam. De zaak is illustratief voor de crisis waarin onze samenleving verkeert. Het lijkt alsof we onwetend zijn over de normen die we met elkaar moeten delen om in diversiteit samen te kunnen leven. Het spreekt voor zich dat dit nefast is voor een samenleving als de onze, waar je onmogelijk iedereen persoonlijk kan kennen en waar die gedeelde normen noodzakelijk zijn om onbekenden toch te erkennen als medeburgers met eigen rechten en noden.

opinie
Jurgen Slembrouck
Jurgen Slembrouck is medewerker bij de Vrijzinnige Dienst van de universiteit Antwerpen.

De feiten die aan de grondslag liggen van de affaire zijn u ondertussen misschien bekend. Mila, een zestienjarig, lesbisch meisje, wijst op Instagram de avances van een jonge moslim af en wordt daarop verweten racistisch en islamofoob te zijn.

In een reactie wijst ze op haar lesbische geaardheid en stelt ze dat het onmogelijk is om “racistisch te zijn tegenover een godsdienst”. In een tweede livevideo gaat het crescendo: “Ik heb een hekel aan religie”, zegt ze. “In de Koran staat niets dan haat, de islam is stront. Ik zeg wat ik denk en wat ik wil, daar zullen jullie me niet schuldig over doen voelen. Jullie God, ik steek een vinger in zijn kont. Bedankt en tot ziens!”

Daarna is het hek van de dam. Wat volgt is een stortvloed aan haatboodschappen en doodsbedreigingen. Enkele dagen later neemt ze opnieuw het woord: “In tegenstelling tot hen heb ik niemand beledigd, noch bedreigd, noch opgeroepen tot geweld jegens wie dan ook. Wat ik heb bedreven is blasfemie, het is een algemene godsdienstkritiek en niets anders.”

Godsdienst en vrije meningsuiting

Alle elementen die vandaag steeds opnieuw voor spanning zorgen, zijn aanwezig: de vrijheid van mening, meningsuiting en godsdienst. Steeds meer lijken we onzeker over de grenzen die daarop van toepassing zijn. Dat is verontrustend want het betreft fundamentele rechten van onze rechtsstaat die noodzakelijk geacht worden voor het handhaven van de levensbeschouwelijke vrede.

Tegelijk zijn het rechten waar we een beroep op doen om onze identiteit te vormen. Dat maakt de spanning deels ook begrijpelijk, ze hebben zowel een diep persoonlijk als een fundamenteel maatschappelijk belang. Wanneer we die rechten uitoefenen, vloeien het persoonlijke en het maatschappelijke als het ware organisch in elkaar over en is het onduidelijk waar het ene begint en het andere eindigt. Dat wordt nog eens versterkt door de sociale media die we vandaag gebruiken om onze persoonlijke opinies te uiten en letterlijk met de rest van de wereld te delen. Een wereld die in toenemende mate verdeeld is in identitaire gemeenschappen die elkaar naar het leven staan.

Hoe ruim is de vrijheid van meningsuiting?

Mila bedient zich als individu van de vrijheid van meningsuiting en spreekt zich uit over iets wat voor haar als lesbische vrouw schijnbaar van groot belang is. Tegelijk hebben haar woorden onmiskenbaar een maatschappelijke betekenis en overstijgen ze de persoonlijke levenssfeer.

Hoe ongelukkig haar woordkeuze misschien ook is, in wezen spreekt ze zich uit over de aard en de plaats van het islamitische geloof. Dat raakt evident aan wat voor islamitische medeburgers het fundament van hun leven heet te zijn: Allah en het leven van de profeet Mohammed. Zaken waarvan ze bovendien menen dat ze ook aan de basis moeten liggen van het maatschappelijke leven.

De vragen die zich nu stellen, zijn evident: hoe ruim is de vrijheid van meningsuiting? Reikt die vrijheid zo ver dat ze ook kritisch mag zijn voor religieuze overtuigingen? Zijn er stilistische criteria waaraan die kritiek moet beantwoorden om rechtmatig te zijn? Anders gesteld, is slechte smaak een misdrijf?

Islamofobie

Het antwoord van extremistische gelovigen kennen we al: alles wat hen kwetst, kan niet door de beugel. Wat buiten hun fatsoensnormen valt, stellen ze gelijk aan haat of islamofobie en moet bij wet verboden worden.

Helaas voor hen is die subjectieve appreciatie niet het criterium van de westerse rechtscultuur. Precies omdat de vrijheid van meningsuiting noodzakelijk wordt geacht voor het vinden van de waarheid, moeten ook kwetsende uitingen getolereerd worden. Het valt immers niet uit te sluiten dat wat sommigen kwetst een element van waarheid bevat. Daarvan verstoken blijven, wordt voor het goed functioneren van een open samenleving als een groter verlies beschouwd dan de religieuze gevoelens van sommigen.

Wat wel bij wet verboden is, zijn laster en het oproepen tot geweld. Heeft Mila zich daar schuldig aan gemaakt of vallen haar woorden onder de noemer religiekritiek? Volgens de Franse justitie kan haar niets ten laste worden gelegd. De geuite doodsbedreigingen worden wel verder onderzocht.

Mentaal schild

In een liberale rechtsstaat worden burgers verondersteld een mentaal schild te ontwikkelen dat hen weerbaar maakt tegen zaken die hen kunnen kwetsen. Met andere woorden: ze worden geacht om het gebruik van de vrijheid te kunnen ondergaan. Helaas is dat precies het omgekeerde waar sommige religies op insisteren.

Zij hijsen hun gevoelens op het schild en maken zichzelf tot slachtoffers door religiekritiek gelijk te stellen aan racisme. Daarin worden ze bijgetreden door belangenorganisaties en politici van allerlei slag die schijnbaar zelf ook onwetend zijn geworden over het abc van de liberale rechtsstaat en die menen dat goed fatsoen een stabiele basis biedt voor de levensbeschouwelijke vrede.

Mila werd eerst beledigd door de domsten, daarna bedreigd door de grootste fanatiekelingen en tot slot in de steek gelaten door de grootste lafaards
Hoofdredacteur Charlie Hebdo

Zij lijken niet meer bereid om de vrijheid te verdedigen. Ik nodig hen uit op de lezingencyclus “Zijn we steeds meer verdeeld door vrijheid” van de Universiteit Antwerpen. Gedurende 6 avonden spreken 12 experten zich uit over de thema’s die vandaag zo controversieel zijn. Iedereen met interesse is welkom.

De hoofdredacteur van Charlie Hebdo, Riss, vergeleek Mila met Greta Thunberg: “Die twee strijden om eenzelfde onrecht: de lafheid van volwassenen. Zij hebben niets gedaan om te voorkomen dat de planeet voor onze ogen uit elkaar valt. Ze hebben ook niets gedaan om religieuze onverdraagzaamheid tegen te gaan. Mila werd eerst beledigd door de domsten, daarna bedreigd door de grootste fanatiekelingen en tot slot in de steek gelaten door de grootste lafaards.”

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen