Video player inladen...

Nieuw boek legt het machtsmisbruik achter de schermen van de Nobelprijs Literatuur bloot

De Zweedse journaliste Matilda Gustavsson bracht twee jaar geleden seksueel misbruik aan het licht bij de Academie, het instituut dat de Nobelprijs voor Literatuur uitreikt. In haar boek “Het bolwerk”, dat nu in het Nederlands verschijnt, beschrijft Matilda Gustavsson hoe ze 18 vrouwen zo ver kreeg om te getuigen over het misbruik. “Het bolwerk” is een boek over onderzoeksjournalistiek en over hoe machts­structuren misbruik in de hand werken, ook binnen een prestigieus instituut als de Zweedse Academie. “Terzake” kon Gustavsson interviewen in Stockholm.

We spoelen terug naar de lente van 2017. Harvey Weinstein, de machtige filmproducer uit Hollywood, is net van zijn voetstuk getuimeld. Tientallen actrices getuigen in de Amerikaanse media hoe Weinstein zijn machtspositie misbruikte om hen aan te randen of te verkrachten.  

Op Twitter verovert #MeToo de wereld en beschrijven vrouwen van alle rangen en standen hoe zijzelf seksueel grensoverschrijdend gedrag meemaakten. 

Op de krantenredactie van “Dagens Nyheter”, de grootste krant van Zweden, vraagt een jonge journaliste zich af wat er nu aan is van de geruchten die al jaren de ronde doen over een artistiek directeur. “Kan het zijn dat wij hier in Stockholm ook zo’n publiek geheim hebben?”, met die vraag gaat Matilda Gustavsson op pad.

De Zweedse Weinstein heet Arnault

Die artistiek directeur waarvan sprake is Jean-Claude Arnault, een Fransman die in Stockholm woont en getrouwd is met een bekende Zweedse dichteres, Katarina Frostenson. Frostenson is ook lid van de Zweedse Academie, de gerenommeerde instelling achter de Nobelprijs Literatuur.  Arnault zelf is dan weer fotograaf en artistiek directeur van “Forum”, een soort literaire nachtclub in Stockholm waar lezingen en feesten plaatsvinden.

Gustavsson beschrijft de club van Arnault als de “living van de Zweedse Academie”, een informeel verlengstuk van de vergaderingen over de Nobelprijs. Arnault organiseert ook recepties en feesten voor de Academie. Zijn nauwe banden verlenen hem prestige en macht.

Al meer dan 25 jaar vraag ik me af wat er in dat glas heeft gezeten

Via via komt Gustavsson terecht bij vrouwen die beweren door Arnault aangerand of verkracht te zijn. Iedereen lijkt de geruchten te kennen, maar niemand doet iets, net als bij Harvey Weinstein. Veel vrouwen willen aanvankelijk ook niet on the record getuigen. Maar telkens wanneer één vrouw de stilte doorbreekt, sterkt dat andere slachtoffers om hetzelfde te doen. Uiteindelijk zijn 18 vrouwen bereid om op de voorpagina van de krant hun verhaal te brengen.

Plots stak hij zijn hand in mijn blouse, streelde over mijn rug en begon me te kussen. Het was walgelijk

De beschuldigingen variëren van handtastelijkheden tot verkrachting, vaak gepaard met drogering. Sommige vrouwen getuigen onder hun eigen naam, anderen anoniem. Veel van hen zijn nog altijd getraumatiseerd. “Wanneer je een verhaal begint te onderzoeken, worden je eerste indrukken normaal gezien vervangen door een minder dramatisch beeld”, beschrijft Gustavsson haar gevoel. “Maar nu werden ze alleen maar groter, en kon ik de contouren niet eens zien.”

Arnault wordt niet bij naam genoemd in de krant, maar omschreven als de “cultuurpaus”. Andere media identificeren Jean-Claude Arnault daarna snel, en er volgen officiële onderzoeken.

Machtsstructuren en gesjoemel

Net zoals bij Harvey Weinstein maakte Arnault misbruik van zijn machtspositie, als echtgenoot van een lid van de Zweedse Academie. “Zijn slachtoffers waren jong en wilden gepubliceerd worden”, haalt Gustavsson aan als reden waarom niemand eerder een klacht had ingediend. “Je bent heel kwetsbaar als beginnend auteur, afhankelijk van beurzen.”

Arnault beloofde dat hij hen kon helpen om gepubliceerd te worden, of dreigde ermee hun academische of literaire carrière te dwarsbomen. Het is onduidelijk óf en in welke mate Arnault echt invloed heeft uitgeoefend. Maar het staat vast dat hij veel vrouwen heeft doen geloven dat hij hun carrière kon maken of kraken.

In de nasleep van Gustavssons artikel bleek ook dat via de Zweedse Academie geld werd doorgesluisd naar “Forum”, Arnaults club. Het geld kwam meestal niet terecht bij de artiesten die optraden, maar bij Arnault zelf.  Nog schadelijker voor de reputatie van de Academie: Arnault verklapte zeven keer de naam van de toekomstige winnaar van de Nobelprijs Literatuur aan vrienden. Informatie die strikt geheim was, maar die hij dus kreeg van zijn loslippige echtgenote. Informatie die bovendien veel geld waard was bij gokkantoren.  

Bekijk hieronder de reportage uit "Terzake":

Video player inladen...

Een clubje wereldvreemden

Gustavsson schetst een ontluisterend beeld van de Zweedse Academie. Een wereldvreemd clubje van 18 intellectuelen met bijzonder veel privileges én benoemd voor het leven. 

Zo hebben de leden een limousine (met chauffeur) ter beschikking en mogen ze logeren in appartementen die eigendom zijn van de Academie. Communiceren met de buitenwereld doen ze amper.

Wanneer het schandaal losbarst in 2017, zorgt dat voor een schisma binnen de Academie, want al snel blijkt dat ook binnen de Academie al geruchten circuleerden. Sommige echtgenotes en dochters van academieleden waren zélf lastiggevallen door Arnault. En erger: in de jaren 90 ontving de Zweedse Academie een klachtenbrief over hem, maar die bleef zonder gevolg. Uit onvrede stappen daarom verschillende leden op. 

Door die chaos wordt in 2018 géén prijs uitgereikt. In 2019 is de rust min of meer teruggekeerd en beslissen er ook externe leden mee over de Nobelprijs. Men kiest ervoor om zowel de  Nobelprijs van 2019 als de overgeslagen prijs van 2018 uit te reiken, aan Peter Handke en Olga Tokarczuk.

Die twee prijzen waren een slecht signaal volgens Matilda Gustavsson, een leemte tussen 2017 en 2019 - als blijvende getuige van het misbruikschandaal - zou gepaster zijn.

Juridische nasleep

Enkele slachtoffers stapten uiteindelijk ook naar de politie en ondanks eerder indirecte bewijzen was de Zweedse rechtbank duidelijk: Arnault werd in beroep veroordeeld voor twee verkrachtingen en kreeg 2,5 jaar celstraf. Intussen zit hij de laatste maanden van die straf thuis uit met een enkelband.

“Toen Arnault veroordeeld werd, was ik geshockeerd”, besluit Gustavsson. Het gaat immers om gebeurtenissen van jaren geleden, zonder directe getuigen, en zonder materieel bewijs. “Een diepgeworteld geloof uit mijn kindertijd fluisterde me in dat je dit soort zaken niet kan winnen voor een rechtbank. Maar #MeToo heeft mijn opvatting  over het rechtssysteem veranderd. Ten goede.”

"Het bolwerk" van Matilda Gustavsson verschijnt in het Nederlands bij Nijgh & Van Ditmar.

Meest gelezen