Video player inladen...

Mini-Merkel en het veranderde Duitsland: hoe gedoodverfde opvolger Merkel totaal mislukte

De timing was verrassend, de mededeling eigenlijk niet: Annegret Kramp-Karrenbauer, de vrouw die eind 2018 Merkel afloste aan de top van de CDU en dat had moeten doen aan de top van het land in 2021, trekt zich terug. Na 15 maanden midden in de storm is ze moegetergd. Dat ze dit jaar niet alleen carnaval moet overslaan, maar ook moest aanzien hoe een lokale afdeling haar wandelen stuurde, was er te veel aan.

Voor alle duidelijkheid: Annegret Kramp-Karrenbauer, de tongtwister uit Saarland, stopt niet met politiek. Ze blijft voorlopig minister van Defensie. Maar haar hoofdbezigheid - de nieuwe Merkel worden - legt ze neer. 

Dat het geen fluitje van een cent zou worden, was al van meet af aan duidelijk. Toen Merkel wat onverwacht in 2018 aankondigde dat ze ermee stopte als voorzitster, leek het heel logisch dat Annegret Kramp-Karrenbauer haar zou opvolgen. AKK (zoals ze in Duitsland genoemd wordt, om eindeloze schrijf- en uitspraakfouten te vermijden) was immers al vanuit Saarland, waar ze minister-president was, naar Berlijn geroepen door Merkel zelf. Ze werd de rechterhand van de kanselier. 

Dat ze Merkel zou opvolgen als hoofd van de CDU en dus ook als kanselierskandidaat in 2021, leek logisch. Maar niet iedereen binnen de CDU dacht daar hetzelfde over. AKK zou "meer ge-Merkel" betekenen: de twee dames kunnen het uitstekend met elkaar vinden, hebben dezelfde stijl, zijn allebei figuren van het politieke midden en denken over de meeste dingen hetzelfde, al is AKK ietsje conservatiever over ethische thema's.

Feller en rechtser

Binnen de CDU waren en zijn er ook zeer prominente stemmen te horen die het anders willen. Doorgaans "feller en rechtser" dan Merkel deed en AKK zou doen. De steenrijke zakenman en oud-CDU-fractieleider Frederik Merz zag jaren nadat hij door Merkel aan de kant geschoven was zijn kans om opnieuw aan zet te komen.

Gevolg: een stevige voorzittersstrijd, waarbij AKK het in december 2018 nipt haalde met 52 procent van de stemmen, tegenover 48 voor Merz. Het beeld van een diep verdeelde partij. 

Het is die diepe kloof die AKK uiteindelijk nooit zou kunnen dichten. Zij werd de voorzitter in een stoel waarvan de poten al half afgezaagd waren.

(lees verder onder de foto)

Merkel en AKK in betere tijden
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved

Een parcours met vooral brokken

Bovendien bleef het niet bij een moeilijke start: de weg lag vol obstakels, maar daarnaast bleek Annegret Kramp-Karrenbauer al snel ook gewoon een slechte chauffeur te zijn. Zo jaagde ze een deel van het land tegen zich in het harnas door tijdens een carnavalsoptreden te lachen met genderneutrale toiletten. "Wie van jullie was onlangs nog in Berlijn? Daar heb je de latte-macchiato-fractie, die de toiletten voor het derde geslacht invoert. Dat is voor mannen die nog niet weten of ze bij het plassen nog mogen staan, of al moeten zitten", zei ze toen tijdens een conference van een halfuur. Het is een beeld dat niet past bij een oerdeftige partij als de CDU. 

Dit jaar had Kramp-Karrenbauer, die furore maakte met haar carnavalstypetje "Grietje de poetsvrouw", alvast beslist om geen optredens te geven tijdens carnaval. Het is maar een voorbeeld, maar wel een typerend voorbeeld: AKK leek net niet de vrouw die ze zou moeten zijn om echt de nieuwe Merkel te worden.

Daarnaast had ze het moeilijk om uit de schaduw van Merkel - die met haar goedkeuring kanselier bleef - te komen. De oplossing werd in het voorjaar gevonden, na een potje "koehandel op Europees niveau": de benoeming van defensieminister Ursula von der Leyen tot hoofd van de Europese Commissie gaf de CDU de kans haar nieuwe Merkel meer in de vitrine te plaatsen: Kramp-Karrenbauer werd de nieuwe minister van Defensie. Het zou haar alvast veel aandacht opleveren, en slechter doen dan von der Leyen leek ook niet echt mogelijk.

(lees verder onder de foto)

AFP or licensors

AKK, de slechte cijfers en de sterke mannen

Intern ging de verdeeldheid alvast niet liggen. Te gepasten en vooral ongepasten tijde kwam Frederik Merz nog eens naar buiten om zijn mening te geven op het beleid van AKK en de CDU. En het oordeel van Merz was doorgaans vernietigend. Ook andere CDU'ers deden hun best om twijfel te zaaien. 

Daarbij kregen de critici van AKK steeds meer rugdekking door de peilingen. Een recente bevraging van de ARD bij CDU-leden maakte duidelijk dat Kramp-Karrenbauer de foute vrouw op de foute plaats was. Op de vraag "wie zou de beste CDU-kanselierskandidaat zijn?", antwoordde amper 19 procent van de leden AKK. Merz kon 42 procent van de leden overtuigen, de Beierse minister-president Markus Söder (van zusterpartij CSU) 29 procent. En AKK moest ook nog minister van Gezondheid Jens Spahn en de minister-president van Noordrijn-Westfalen Laschet laten voorgaan. 

Op het congres in december werd het nog eens pijnlijk duidelijk: de speech van Söder, als CSU'er te gast bij de CDU, kreeg veruit het luidste applaus. Opdracht mislukt, dus, leek het toen al.

(lees verder onder de foto)

 

Merz, AKK en Spahn: kandidaten om Merkel op te volgen
AFP or licensors

De druppel kwam uit Thüringen

Dat Thüringen ooit de nationale Duitse politiek in de ban zou houden en zelf slachtoffers zou maken, hadden ze in de kleine Oost-Duitse deelstaat tot vorig jaar nooit durven denken. Maar de resultaten bij de deelstaat­verkiezingen in oktober zorgden voor een aardschok. De verkiezingen werden gewonnen door uiterst links en uiterst rechts, Die Linke en AfD. Om een coalitie te vormen, was er maar een mogelijkheid: de CDU zou met een van de twee moeten praten. Maar de partijlijn is zeer duidelijk: geen deals met Die Linke en AfD. Toch legden plaatselijke CDU'ers dat advies naast zich neer en gingen praten met het verre linkse en rechtse spectrum van de politiek. Ook dan duurde het dagen vooraleer AKK de situatie onder controle kreeg.

Dat trauma speelde zich deze week opnieuw af: om de politieke crisis in Thüringen te ontwarren, willen Die Linke, de Groenen en de sociaal-democraten van de SPD samen een minderheidsregering vormen, onder leiding van Bodo Ramelow van Die Linke. Maar Ramelow laten verkiezen leek niet te lukken: ook de liberalen van de FDP (ongeveer net de kiesdrempel gehaald) hadden een kandidaat, Thomas Kemmerich. De CDU'ers stemden voor die FDP-kandidaat en plots stemde ook de AfD, de uiterst rechtse partij, voor die kandidaat. Plots kreeg Thüringen een liberale minister-president, plots hadden de CDU en FDP samen met de AfD Die Linke een hak gezet.

Maar "iets bereiken met uiterst rechtse steun", dat ligt in Duitsland extreem gevoelig. En de Duitsers reageren daar ook bijzonder krampachtig op. De lokale CDU hield het op "wij kiezen voor de kandidaat van het midden en niet voor een radicale. Dat andere partijen daar ook zo over denken, daar kunnen wij toch niets aan doen?" Op zich niet zo'n onlogisch redenering, maar de trein was al aan het rollen: de nazi's werden erbij gehaald, de tackles van links kwamen er met de voeten vooruit en de CDU liet zich schijnbaar gewillig afmaken.

AKK trekt onmiddellijk naar Erfurt en probeert de lokale CDU te sturen. Het rommelt wat: eerst moeten er nieuwe verkiezingen komen. Als dat niet lukt, moet de SPD of de Groenen maar een compromiskandidaat naar voren schuiven. In elk geval moet Kemmerich weg, zodat de uiterst rechtse steun uitgeveegd wordt. Maar de "bemoeizucht" van de voorzitter wordt bij de CDU Thüringen niet geapprecieerd en de andere partijen luisteren niet.

AKK heeft het verknald: voor de West-Duitse CDU heeft ze te veel empathie met het oosten, volgens de lokale afdelingen in Oost-Duitsland begrijpt ze er niets van. Pas wanneer Merkel terug in Berlijn is na haar Afrikareis en zij "wij werken niet samen met uitersten" zegt, wordt de lijn nog eens bevestigd. Niet dat Merkel dan wel exact zei hoe het verder moet, maar het leek op zijn minst "met gezag en duidelijk". 

Voor AKK was het de druppel te veel. De zoveelste beslissing die eigenlijk niets werd, de zoveelste potenzagerij: het hoeft niet meer. Wat al lang duidelijk was, wordt vandaag formeel bevestigd: AKK wordt niet de nieuwe Merkel. Mislukt voor ze echt begonnen was.

Het is Merkel zelf die nu opnieuw overneemt: de installatie van Merkel 2.0 is mislukt, zou je in computertermen kunnen zeggen. Voor de partij wordt het nu belangrijk snel te weten wie de nieuwe leider wordt. Spahn, Merz, Laschet worden alvast genoemd: de potenzagers willen zelf op de stoel. En dan is het maar de vraag of die opvolger ook in september volgend jaar bovenaan het lijstje prijkt om kanselier te worden: ook in Beieren heeft iemand ambitie. Söder bewees al eens dat hij ook CDU'ers kan enthousiasmeren. Slaagt hij er als CSU'er in om van de chaos bij de grote zusterpartij te profiteren en de kanseliersstoel in Beierse handen te nemen?

Wat een simpele overgang van Merkel naar Mini-Merkel moest worden, is mislukt: het nieuwe Duitsland met zijn polarisering is het oude niet. Ook de nieuwe leiders zullen best geen kopie van de oude zijn.

Bekijk hier de reportage van "Terzake":

Video player inladen...

Bekijk hier Hanco Jürgens (Duitsland Instituut) in "Terzake" over de crisis bij de CDU:

Video player inladen...

Meest gelezen