EU en Britten onderhandelen over een handelsakkoord: 10 vragen over de tweede en moeilijkste fase van de brexit

Neen, de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk zijn nog niet klaar met de brexit: vandaag beginnen de onderhandelingen over hun "toekomstige relatie". Tegen het einde van dit jaar moeten ze een nieuw vrijhandelsakkoord sluiten. Het belooft een zware klus te worden, want de tijd is beperkt en de gesprekken gaan over meer dan handel alleen. Alles wat u moet weten over de tweede en moeilijkste fase van de brexit.

1. De brexit was toch een feit, waarom opnieuw onderhandelen?

De brexit is inderdaad een feit: op 31 januari 2020 is het Verenigd Koninkrijk officieel uit de Europese Unie gestapt. Maar de Britten en de Europese Unie (EU) hebben tot nog toe enkel afgesproken hoe ze uit elkaar zouden gaan. Nu moeten ze bepalen hoe ze in de toekomst - na de scheiding - zullen samenwerken. Omdat de Britten ervoor gekozen hebben om uit de Europese interne markt en douane-unie te stappen, moeten ze met de EU een nieuw vrijhandelsakkoord sluiten. Daarover wordt vanaf vandaag onderhandeld.

Op 31 januari was het zover, dan zijn de Britten officieel uit de Europese Unie gestapt. Tien maanden later dan gepland. Maar het moeilijkste onderhandelingswerk begint nu pas.
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

2. Wat is een vrijhandelsakkoord?

De internationale handel verloopt volgens de regels van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Een (vrij)handelsakkoord is een reeks afspraken tussen twee of meer landen of groepen van landen over hoe zij met elkaar handel willen drijven binnen een aantal sectoren en in welke mate ze dus van die internationale WTO-regels willen afwijken.

Exact omschrijven wat in een handelsakkoord staat, is moeilijk want handelsakkoorden kunnen enorm van elkaar verschillen. Sommige zijn heel beperkt en gaan maar over een klein deel van de economie, andere kunnen heel breed uitgewerkt zijn. Een blauwdruk bestaat niet: hoe een handelsakkoord eruit zal zien, hangt af van de onderhandelingen.

De meeste handelsakkoorden streven wel naar een verlaging van de tarieven op goederen en producten. Wie goederen of een afgewerkt product wil verkopen in een ander land, moet daar aan de grens een soort belasting op betalen, naargelang het product. In een handelsakkoord worden afspraken gemaakt om die belastingen of tarieven aan de grens te verlagen of zelfs helemaal op te heffen. Producten worden daardoor goedkoper, zowel voor de maker ervan als voor de consument.

Wat goederen en producten betreft, voert het Verenigd Koninkrijk vooral auto's, medicijnen en petroleumproducten uit naar de Europese Unie.
AP2009

Vaak belangrijker dan een verlaging van de tarieven, zijn afspraken over niet-tarifaire belemmeringen. Dat betekent dat landen verschillende regels kunnen hebben over de kwaliteit en veiligheid van producten, wat de handel tussen die twee landen bemoeilijkt. In een handelsakkoord probeert men die regels gelijk te schakelen, zodat een fabrikant zijn product zowel in het ene als in het andere land kan verkopen en geen twee aparte producten moet maken.

Naast afspraken over de kwaliteit en de veiligheid van producten, kunnen ook afspraken gemaakt worden over sociale en ecologische normen. Kunnen de werknemers die het product maken, in het andere land bijvoorbeeld in even goede omstandigheden werken? Of belast de productie het milieu niet te veel?

Handelsakkoorden gaan overigens niet alleen over goederen of producten, sommige akkoorden bevatten ook afspraken over (financiële) diensten of een gelijke behandeling van elkaars bedrijven bij overheidsopdrachten.

3. Waarom sluiten landen handelsakkoorden?

Het doel van een handelsakkoord is vrij simpel: handel eenvoudiger en goedkoper maken en zo meer handel creëren tussen de (groepen van) landen. Meer handel leidt tot meer jobs, een hogere koopkracht en een uitgebreidere keuze voor de burger.

Maar er zijn ook nadelen. De Wereldhandelsorganisatie is geen voorstander van al die afzonderlijke akkoorden, omdat ze erg van elkaar kunnen verschillen, waardoor een kluwen aan handelsregels ontstaat. Als een land bepaalde afspraken heeft met land A en weer andere met landen B en C, dreigt handel onoverzichtelijk en op termijn toch weer moeilijker te worden.

In het geval van de EU en het Verenigd Koninkrijk zou je kunnen zeggen dat een handelsakkoord vooral voor de Britten van cruciaal belang is. De EU als geheel is voor het Verenigd Koninkrijk namelijk de belangrijkste handelspartner. Bijna de helft van de Britse export gaat naar de EU. Ter vergelijking: de export naar de VS bedraagt bijna 20 procent van de totale Britse export, die naar China nog geen 5 procent. Samen maar de helft van wat het VK naar Europa exporteert.

In de omgekeerde richting voert de EU veel minder uit naar het Verenigd Koninkrijk: nog geen 10 procent van de totale export van alle 27 lidstaten. Toch heeft ook de EU belang bij een goed handelsakkoord. Sommige lidstaten zijn minder afhankelijk van de Britse economie, andere meer, zoals Ierland, Nederland en België bijvoorbeeld. Als de onderhandelingen op niets uitdraaien, zullen op alle handel in beide richtingen tarieven opgelegd worden. Dat kan de economie in die landen schaden.

Meer handel leidt tot meer jobs, meer koopkracht en een uitgebreidere keuze voor de consument.
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

4. Wat als een land zich niet aan de afspraken houdt?

Handelsakkoorden zijn bindend, de afspraken moeten uitgevoerd worden. In sommige handelsakkoorden wordt daarom een hoofdstuk over eventuele geschillen opgenomen. In het verleden was dat hoofdstuk in akkoorden die de EU sloot vrij beperkt. Meestal werd afgesproken om geschillen via de Wereldhandelsorganisatie op te lossen. Het is pas recent dat de EU daar in haar bilaterale handelsakkoorden meer aandacht aan besteedt.

In het geval van de EU en het Verenigd Koninkrijk beloven dat nog pittige onderhandelingen te worden. Hoe ambitieuzer het handelsakkoord tussen de EU en het VK zal zijn, des te meer de EU op een zeer sterke geschillenregeling zal hameren en het Europees Hof van Justitie naar voren zal schuiven als het orgaan dat eventuele geschillen moet behandelen.

Voor de Britse regering is dat echter een moeilijke zaak, aangezien een van de redenen voor de brexit net was dat de Britten meer onafhankelijkheid in hun rechtspraak wilden. Ze willen liever niet meer gebonden zijn aan het Europees Hof. Veel compromissen lijken hier niet mogelijk. Het is dan ook niet uitgesloten dat de onderhandelingen net op dit punt vastlopen.

De Britse regering wil niet meer gebonden zijn aan het Europees Hof van Justitie. Welk ander orgaan kan eventuele geschillen tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie behandelen?
Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

5. Moeten de Britten met alle 27 lidstaten onderhandelen?

De Britten onderhandelen met de Europese Unie over een nieuw handelsakkoord, maar dat betekent niet dat ze met alle 27 lidstaten rond de tafel moeten zitten. Volgens de EU-regels kunnen de lidstaten zelf geen handelsakkoorden sluiten, de EU doet dat als één blok. En het is de Europese Commissie die binnen de EU de exclusieve bevoegdheid heeft om over handelsakkoorden te onderhandelen.

De Europese Commissie heeft de Fransman Michel Barnier naar voren geschoven om de onderhandelingen aan Europese kant te leiden (hij was ook de hoofdonderhandelaar voor de EU over de eerste fase van de brexit). Hij en zijn team vertegenwoordigen dus de hele EU, maar Barnier zal de lidstaten en het Europees Parlement wel geregeld op de hoogte houden en overleg plegen.

Barnier en zijn team zullen die onderhandelingen overigens volgens op voorhand vastgelegde richtlijnen moeten voeren, die door alle lidstaten zijn goedgekeurd (= het onderhandelingsmandaat).

De Fransman Michel Barnier zal het onderhandelingsteam van de Europese Unie leiden.

6. Gaan de gesprekken tussen de EU en het VK enkel over handel?

De Britten hebben de voorbije 47 jaar door deel uit te maken van de EU op een intense manier samengewerkt met de andere lidstaten. Hoewel ze niet meer bij de EU horen, wil de EU ook op tal van andere domeinen dan handel zo goed mogelijk met de Britten blijven samenwerken.

Daarom wil de EU de komende maanden ook praten over terreurbestrijding, defensie, wetenschappelijk onderzoek, innovatie,… Zal het VK bijvoorbeeld blijven samenwerken met het Europees geneesmiddelenagentschap of zal het zelf zijn medicijnen testen? Blijven de Britten deel uitmaken van bepaalde Europese programma’s zoals Horizon (over onderzoek en innovatie) en Erasmus (het Europese uitwisselingsprogramma voor studenten)? Hoe zullen politie en justitie voortaan samenwerken? Enzovoort.

De bedoeling van Europa is eigenlijk om een soort associatieverdrag te sluiten. Een akkoord dat niet enkel over handel en economie gaat dus, maar ook over defensie en veiligheid bijvoorbeeld. 

De Britse premier Johnson wil de Britse wateren grotendeels voorbehouden voor Britse vissers. De Europese Unie hoopt de huidige toegang tot de Britse wateren te kunnen behouden. Uiteenlopende belangen dus.

7. Wat worden de moeilijkste knopen om door te hakken?

Vorige week hebben de EU en de Britse regering hun onderhandelingsmandaat bekendgemaakt. Daarin valt op dat beide partijen vanuit een nogal verschillende startpositie zullen vertrekken.

Zo wil de EU in ruil voor een "ambitieus handelsakkoord" (geen tarieven en quota) een zogenoemd level playing field, een gelijk speelveld. Dat betekent dat de EU wil dat de Britten zich aan dezelfde regels houden als de regels die in de EU gelden: sociale, fiscale, ecologische normen en regels over staatssteun bijvoorbeeld. Alleen op die manier is eerlijke concurrentie mogelijk, stelt de EU.

Bovendien wil de EU dat de Britse regels op termijn mee zouden evolueren met de Europese. De Britse regering verzet zich daar nu al tegen: ze hamert op haar soevereiniteit, wil economisch en politiek volledig onafhankelijk zijn en weigert zich te "onderwerpen aan de EU-wetten".

Ook over het Europees Hof van Justitie zal stevig onderhandeld worden (zie vraag 4). En niet te vergeten: de visserij. Een erg symbolisch dossier. Alle EU-lidstaten hebben nog tot eind 2020 vrije toegang tot de Britse wateren, met uitzondering van de eerste 12 zeemijl vanaf de kust en onder bepaalde voorwaarden over welke en hoeveel vis gevangen mag worden. De EU wil die toegang tot Britse wateren behouden, de Britse regering wil de Britse wateren echter grotendeels voorbehouden voor Britse vissers en jaarlijkse afspraken maken.

Uiteenlopende belangen dus. Voor de Europese Unie is een akkoord over de visserij in elk geval onlosmakelijk verbonden met een handelsakkoord, zo benadrukte Barnier vorige week, net als het level playing field. Met andere woorden: er zal enkel een handelsakkoord zijn als er ook een akkoord over gelijke regels en de visserij is. De komende maanden zal moeten blijken wie welke toegevingen kan doen.

De onderhandelingen zullen afwisselend in Brussel en Londen plaatsvinden.

8. Hoe zullen de onderhandelingen verlopen?

De onderhandelingen beginnen dus vandaag in Brussel. Hoe ze exact zullen verlopen, zal allicht in het begin besproken worden. Wat we al weten, is dat er 10 rondes van telkens 4 dagen zullen zijn, van maandag tot donderdag. Die rondes zullen om de drie weken afwisselend in Brussel en Londen plaatsvinden. Barnier zal ook na elke ronde in Londen daar een persconferentie houden.

De eerste ronde begint vandaag. Later in maart volgt er nog een tweede ronde. In welke volgorde de thema's aan bod komen, is nog niet duidelijk. Europa wil graag van bij het begin meteen over alles tegelijk praten, door middel van een tiental "thematische tafelgesprekken". Of dat ook zo zal zijn, moet nog blijken.

9. Hoe lang zullen de onderhandelingen duren?

In het scheidingsakkoord dat het VK en de EU hebben gesloten, is afgesproken dat na de brexit een overgangsperiode zou starten, waarin het land en de Unie over een nieuw handelsakkoord kunnen praten. Die overgangsperiode is op 1 februari gestart en loopt nog tot en met 31 december 2020. Tegen eind dit jaar moet er dus een handelsakkoord zijn.

In principe kan de overgangsperiode verlengd worden, maar de Britse premier Johnson heeft al meermaals duidelijk gemaakt dat hij dat niet wil. De klus moet met andere woorden in 10 maanden geklaard worden. Onbegonnen werk, menen sommigen, als je weet dat de Europese Unie over vorige handelsakkoorden gemiddeld zo'n 4 tot 7 jaar heeft onderhandeld.

Daarom lijkt het onwaarschijnlijk dat de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk in die 10 maanden een breed, allesomvattend akkoord zullen sluiten. De kans is groter dat ze voor een mini-akkoord zullen gaan, beperkt tot een paar sectoren die voor beide partijen als belangrijkste worden beschouwd en waarin ze zonder tarieven handel zullen kunnen drijven. 

Tegen 1 juli zou er al een akkoord over de visserij moeten zijn.

De Britse regering heeft vorige week de druk bovendien nog wat opgevoerd. Als er eind juni (na 4 maanden onderhandelen dus) nog geen uitzicht is op een handelsakkoord, dan dreigen de Britten ermee de onderhandelingstafel te verlaten.

Eind juni is ook de deadline voor een akkoord over de visserij. Dat hebben de EU en het VK eerder al afgesproken. En dat deden ze niet zomaar. Elk jaar worden in december binnen de EU afspraken gemaakt over welke vis een lidstaat waar mag vangen en hoeveel. Om die verdeling op tijd te kunnen voorbereiden, moet de EU een duidelijk zicht hebben op de hoeveelheid vis die haar lidstaten nog in Britse wateren zullen mogen vangen.

10. Wanneer treedt een eventueel akkoord in werking?

Als de EU en het VK er tegen die strakke deadline al in slagen om een handelsakkoord te sluiten, dan moet dat akkoord nog door verschillende instanties goedgekeurd worden alvorens het in werking kan treden. In de eerste plaats door het Europees Parlement en alle lidstaten (de Europese Raad). Mogelijk moeten ook alle nationale parlementen (en sommige regionale parlementen) het akkoord goedkeuren, dat hangt af van het verloop van de onderhandelingen.

Voor een goed begrip: ook de goedkeuring van het handelsakkoord moet in principe vóór het einde van de overgangsperiode gebeuren. Lukt dat, dan treedt het nieuwe akkoord in principe op 1 januari 2021 in werking. Lukt dat niet en heeft Johnson de overgangsperiode niet verlengd, dan is er op 1 januari 2021 alsnog sprake van een zogenoemde no-dealbrexit en zullen vanaf dan de regels van de Wereldhandelsorganisatie gelden. Inclusief tarieven dus.

Al blijft het opletten met voorspellingen in dit hele brexitproces. De voorbije jaren zijn verschillende deadlines niet gehaald en werd de brexit telkens uitgesteld. Misschien weten beide partijen ook hier weer een mouw aan te passen.

Het handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk zal door het parlement van elke lidstaat van de Europese Unie goedgekeurd moeten worden.

Meest gelezen