Waarom wordt de ene zieker dan de andere? En waarom moeten we geen mondmaskers dragen op straat?  Het antwoord op uw medische vragen

Wat heb ik als gezonde dertiger te vrezen? En loop ik als hooikoortspatiënt meer risico? Jullie blijven ons massaal veel vragen sturen. Met deze bundeling proberen we een antwoord te bieden op alle vragen die betrekking hebben op het medische luik van het coronavirus. We blijven jullie vragen voortdurend opvolgen en proberen daar ook in de toekomst een duidelijk en helder antwoord op te bieden. 

Alle vragen en antwoorden over het coronavirus hebben we gebundeld in een groot coronavragenboek. Klik op een vraag om het antwoord te weten te komen, in tekst of soms wat uitgebreider in video. Voor de antwoorden raadpleegden we infectiologe Erika Vlieghe van het UZA, viroloog Marc Van Ranst van KU Leuven, Steven Van Gucht, viroloog bij het gezondheidsinstituut Sciensano en voorzitter van het wetenschappelijk comité rond het coronavirus, virologe Leen Delang van KU Leuven en professor Dirk Devroey (VUB). 

Vragenboek corona

 Klik op de balkjes om de antwoorden te lezen.

Nieuwe vragen

1

De ene persoon heeft amper symptomen en de andere persoon belandt in het ziekenhuis met een zware longontsteking. Veel mensen maken zich zorgen over hoe hard het virus bij hen kan toeslaan als ze besmet zouden raken. Viroloog Marc Van Ranst legt uit waarom verschillende mensen anders reageren op een besmetting: “Ieder mens is natuurlijk anders, onze gevoeligheid voor ziektes is anders en de manier waarop we reageren ook. Bij dit virus zien we een heel sterk effect van leeftijd. Als jonge mensen ziek worden, dan hebben ze geen of weinig symptomen. Als mensen ouder zijn, dan zijn die symptomen ernstiger. Dit zijn vooral de mensen die wanneer ze op intensieve zorgen terechtkomen, kunnen sterven.”

Naast leeftijd zijn er nog andere risicofactoren die ervoor kunnen zorgen dat je zieker wordt na een besmetting. “Wanneer mensen roken, gaan zij een groter risico hebben op complicaties. Mensen met overgewicht hebben minder longfunctie en komen vaker op intensieve zorgen terecht. Wanneer je andere onderliggende klachten hebt, zoals hart- of longaandoeningen, dan is de kans ook groter om ziek te worden”, aldus Van Ranst.

Maar toch blijken ook gezonde mensen ineens in het ziekenhuis terecht te komen. Volgens viroloog Marc Van Ranst kan dat te maken hebben met erfelijke factoren. “Soms kan je ook gewoon pech hebben. Er zijn ook gezonde mensen die geen voorbeschikkende factoren hadden die heel erg ziek worden en sterven aan deze ziekte. Dat zien we bij Influenza, de griep, ook. Waarschijnlijk zal een genetische factor, een erfelijke factor, daarvan aan de basis liggen, maar die kennen we nog niet.”

2

“Ongeveer 50 procent van de patiënten die op intensieve zorg belanden na een besmetting met het coronavirus, overleeft zo'n opname. Gemiddeld verblijven zij één tot drie weken op de IC-afdeling.” Dat vertelt epidemiologe Anne-Mieke Vandamme van de KU Leuven. Let wel: dit zijn internationale cijfers. Het is momenteel nog te vroeg om zicht te krijgen op de intensieve zorgafdelingen van de Belgische ziekenhuizen.

3

“De kans bestaat dat niet iedereen volledig herstelt”, dat zegt epidemiologe Anne-Mieke Vandamme van de KU Leuven. “Er zijn aanwijzingen vanuit China dat sommige mensen blijvende longschade aan Covid-19 overhouden. Het is echter moeilijk om nu al uitspraken te doen voor de lange termijn. Daarvoor kennen we het virus en het verloop van de ziekte niet lang genoeg.”

4

Zolang je zelf immuun bent voor het coronavirus, ben je niet besmettelijk voor anderen. De enige manier waarop je het virus kunt doorgeven, is door dienst te doen als ‘oppervlak’. Geef je bijvoorbeeld eerst iemand een hand die op dat ogenblik besmet is met corona, dan kan je het virus mogelijk doorgeven aan de volgende persoon die je een hand geeft.

Het is overigens nog niet duidelijk hoelang je immuun blijft nadat je bent genezen van het coronavirus. Volgens viroloog Marc Van Ranst is het coronavirus vergelijkbaar met andere virussen, zoals griep. “Wanneer je dit jaar griep gehad hebt, dan zul je volgend jaar - wanneer je hetzelfde virus tegenkomt - nog wel beschermd zijn. Het jaar daarna wellicht ook nog, maar vanaf dan ben je opnieuw vatbaar, ook voor varianten op het virus”. Wanneer je terug vatbaar en dus niet meer immuun bent voor het virus, kan je ook terug andere mensen besmetten.

5

Als er geen maatregelen zouden opgelegd worden in ons land en we de verspreiding van het virus dus niet zouden proberen tegen te gaan, dan zou volgens viroloog Pierre Van Damme van de UAntwerpen 60 tot 70 procent van de bevolking Covid-19 oplopen, en zal het virus daarna vanzelf uitsterven.

Hij wijst er wel op dat de besmettingen dan oncontroleerbaar zijn en dat onze ziekenhuizen en zorginstellingen die toevloed aan besmette en zieke personen dan niet zouden aankunnen. “Wat wij momenteel doen met de maatregelen is net het aantal zieken gaan beperken en dus die epidemie laten vertragen waardoor we tijd winnen. Misschien gaat maar 20 tot 30 procent de ziekte oplopen en winnen we zoveel tijd dat ondertussen een vaccin kan ontwikkeld worden. Door dan nog 40 tot 50 procent van de mensen te vaccineren, komen we tot een groepsimmuniteit van 60 tot 70 procent waardoor we veilig zijn ten opzichte van dit virus.”

6

Viroloog Pierre Van Damme van de UAntwerpen legt uit wat groepsimmuniteit precies is: “Groepsimmuniteit is een begrip dat afkomstig is uit de dierenwereld, de kudde-immuniteit, of de immuniteit bij een grote populatie mensen. Voor bepaalde infecties is die groepsimmuniteit 90-95%, dat is het geval bij mazelen. Dat betekent dat als 95% van de mensen mazelen hebben doorgemaakt of ingeënt zijn tegen mazelen, dat de resterende 5% eigenlijk beschermd is en niet langer een risico loopt om mazelen op te lopen. Ze worden dus eigenlijk door de hele groep beschermd.”

Dat percentage voor groepsimmuniteit is niet bij ieder virus hetzelfde. “Voor het coronavirus wordt dat geschat op 60-70%. Dus als 60 tot 70 procent van de mensen de ziekte hebben doorgemaakt of misschien vroeg of laat ingeënt zijn, dan is de resterende 30 procent beschermd door de hele groep. De ziekte kan zich op dat moment niet verder verspreiden omdat er dan weinig vatbare mensen zijn in de bevolking”, verduidelijkt viroloog Van Damme.

Belgische experten lopen om twee redenen niet meteen warm voor een bewuste strategie van groepsimmuniteit in de strijd tegen het coronavirus. Ten eerste is er nog te weinig bekend over het nieuwe coronavirus. Viroloog Leen Delang van de KU Leuven: “Er is nog te veel onzekerheid over dit virus en over de eventuele weerstand die er opgebouwd wordt. We weten niet hoe volledig die immuniteit is of hoelang die blijft.” En ook de gevolgen voor bijvoorbeeld de longcapaciteit van mensen die besmet raken met het virus, zijn onzeker. “Bovendien weten we niet of er wel zo’n tweede golf gaat komen (en groepsimmuniteit dus nodig is, red.)”, zegt viroloog Delang.

Een tweede reden is dat we op dit moment proberen om het aantal besmettingen in ons land te beperken, zodat ons gezondheidssysteem niet overbelast wordt. Meer mensen laten besmetten om groepsimmuniteit te creëren, is daarom volgens viroloog Leen Delang geen goed idee. “Dat is pokeren, mogelijk met een menselijke tol. Op zich is groepsimmuniteit nuttig, maar meestal doen we dit met veilige vaccins.” Bovendien benadrukt ze dat we via ons systeem ook vanzelf groepsimmuniteit zullen opbouwen: “We willen zo weinig mogelijk infecties. Ook hier zullen we sowieso een zekere mate van groepsimmuniteit opbouwen, maar dat is niet het doel. Het doel in België is: hoe minder, hoe beter. Hopelijk hebben we dan binnenkort een vaccin.”

7

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn er geen aanwijzingen dat het coronavirus in de lucht blijft hangen en zo overgedragen wordt. Een virus kan immers niet zelfstandig leven: het heeft dierlijke of menselijke cellen nodig om zich te vermenigvuldigen. In ideale omstandigheden – die zijn gecreëerd in een laboratorium – houdt het virus het maximum 72 uur vol zonder drager.

Als iemand die besmet is met het coronavirus hoest of niest en dichtbij jou staat, kan je besmet worden doordat jij die speekseldeeltjes inademt. De deeltjes blijven niet in de lucht hangen en dwarrelen na het hoesten of niezen neer op oppervlakken zoals klinken of toetsenborden. Je kan ook besmet worden wanneer je zo’n oppervlak aanraakt en vervolgens aan je gezicht komt. Het is daarom dat de regering aanraadt om regelmatig je handen te wassen en een afstand van 1,5 meter te bewaren.

Het virus

1

Het coronavirus en de griep hebben een aantal gelijkenissen en verschillen. Mensen die besmet raken met het coronavirus hebben dezelfde symptomen als mensen die besmet raken met de griep. Ook de verwikkelingen bij beide virussen zijn hetzelfde en ook de risicogroepen zijn voor de griep en het coronavirus hetzelfde.

Maar er zijn ook een aantal belangrijke verschillen, benadrukt viroloog Marc Van Ranst. “Tegen de griep hebben we een vaccin en tegen het coronavirus niet. Het coronavirus is ook meer overdraagbaar dan griep.” Om te weten of het coronavirus dodelijker is dan de griep, zullen we nog even moeten wachten. We weten volgens Van Ranst immers enkel nog maar het aantal mensen dat gestorven is door het coronavirus, maar niet hoeveel mensen besmet zijn (geweest) zonder ziek te worden. “Een ander belangrijk verschil is dat niet iedereen op hetzelfde moment ziek wordt. Sommige mensen hebben de griep vorig jaar of het jaar daarvoor gehad. Voor dit virus heeft op dit moment niemand, behalve de mensen die de ziekte al hebben doorgemaakt, antistoffen. En dan heb je de kans, bij deze eerste kennismaking van de mensheid met dit nieuwe coronavirus, dat plots heel veel mensen gaan ziek worden. Dat is ook de reden waarom we nu al die maatregelen nemen. We willen ervoor zorgen dat niet iedereen op hetzelfde moment ziek wordt zodat ons gezondheidssysteem niet overbelast wordt.”

2

Er is op dit moment geen bewijs dat het coronavirus zal vertragen of verdwijnen door het lenteweer. Maar als we de vergelijking maken met andere coronavirussen is het mogelijk dat ook het nieuwe virus seizoensgebonden is en dat de lente de verspreiding zal afremmen door de hogere temperaturen en het uv-licht. Na enkele maanden kan het virus wel terugkomen, maar het is te vroeg om het patroon van dit virus te kennen. Viroloog Marc Van Ranst: “De andere coronavirussen die verkoudheden veroorzaken komen in de zomer heel weinig voor. We hopen dat dat voor dit virus ook het geval gaat zijn. Die coronavirussen hebben niet graag hogere temperaturen. Ze gaan veel vlugger opdrogen en onschadelijk worden als ze uitgehoest worden.”

Coronavirussen die verdwijnen bij warmere temperaturen kunnen zich bijvoorbeeld verplaatsen naar andere continenten. “De coronavirussen die vooral in de wintermaanden voorkomen, houden zich schuil in een ander halfrond waar het dan winter is. Dat zijn de coronavirussen die rondreizen”, zegt viroloog Van Ranst. Maar ze kunnen bijvoorbeeld ook in de longen blijven zitten. “Ze houden zich ook schuil diep in de longen van bijvoorbeeld iemand met chronisch obstructief longlijden. Daar vind je dus een soort populatie van die virussen die je dan elke winter weer ziet terugkomen.”

3

"Virussen muteren (veranderen, red.) de hele tijd, zo passen zij zich aan. Maar dat aanpassen is nooit - of dat zou bijzonder dom zijn - om gevaarlijker te worden. Virussen leren om met ons overeen te komen. Het zijn de 'pubertjes' onder de virussen die ons ziek maken, die hebben nog niet geleerd om met de mens samen te leven. Voor een virus is het namelijk een ramp dat een gastheer doodgaat. De kans dat een virus dus dodelijker wordt, is klein", legt Marc Van Ranst uit.

4

“Tegelijkertijd probeert men nu een vaccin te ontwikkelen en antivirale middelen. Beiden zijn nuttig. Een vaccin neem je om niet ziek te worden. Dat moet je op voorhand nemen. Medicijnen ga je krijgen wanneer je ziek bent. Beiden moeten een lange weg afleggen vooraleer ze op de markt kunnen komen”, zegt viroloog Marc Van Ranst.

Er is nog geen vaccin voor het nieuwe coronavirus. Het virus is te nieuw, waardoor er nog geen vaccin voor is ontwikkeld. Viroloog Van Ranst: “Die vaccins maken is niet zo heel moeilijk, maar een vaccin produceren voor miljarden mensen, vraagt heel wat tijd. Daar zullen nieuwe fabrieken voor moeten gebouwd worden. Reken erop dat er waarschijnlijk 16 tot 18 maanden zullen nodig zijn vooraleer er een vaccin zal beschikbaar zijn.”

Waar het virus heerst worden momenteel ook antivirale middelen getest. Er zijn verschillende kandidaat-medicijnen die waarschijnlijk een werking zullen hebben, maar het gaat even duren om dat uit te zoeken. Bestaande medicatie kan werken in sommige gevallen, ook dat wordt nu getest. Viroloog Van Ranst verduidelijkt: “Bij antivirale middelen kan je twee dingen doen. Je kan gaan zoeken naar nieuwe middelen, maar daar ga je ook rekening moeten houden met ongeveer 1,5 jaar vooraleer dat dat beschikbaar wordt. Of je gaat medicijnen zoeken die nu al voor iets anders worden gebruikt, maar ook activiteit hebben tegen dit coronavirus. Het middel dat momenteel wereldwijd het meeste wordt gebruikt, is chloroquine. Dat is een heel oud antimalariamiddel. Het werd voor het eerst gebruikt in 1934, maar het blijkt wel te werken tegen dit coronavirus.”

5

"Een vaccin wordt door de mensen gezien als de oplossing en daarom zijn ze ongeduldig. Het ontwikkelen gaat nog wel vlot, maar dan komen de moeilijke stappen: we moeten het vaccin testen om te weten of het antilichamen opwekt en dan moeten we ook nog kijken of het veilig is. Daarna komt nog de meest vertragende stap: het vaccin moet geproduceerd worden, niet in honderden of duizend dosissen, want dat kan iedereen doen, maar in miljoenen, wie weet zelfs een miljard dosissen. Daar zijn op dit moment geen fabrieken voor, je moet die bouwen of je moet andere lijnen afsluiten. Zelfs wanneer iedereen zijn best doet, spreek je voor de ontwikkeling van een vaccin toch nog over 18 maanden,” schetst Marc Van Ranst.

6

"Dat zijn complottheorieën en het is gevaarlijk om die te verspreiden: dit maakt mensen bang en daar is geen enkele basis voor", zegt Marc Van Ranst.

Verspreiding virus

1

Het nieuwe coronavirus wordt overgedragen via kleine druppeltjes. Wanneer een besmet persoon in jouw richting hoest of niest, kunnen die druppeltjes tot één meter ver vliegen en zo dus ook jou besmetten. Daarnaast kan een besmet persoon bijvoorbeeld een liftknop aanraken, of kunnen de druppeltjes op een oppervlak zoals een toetsenbord terechtkomen. Kom jij daarmee in contact en raak je vervolgens je gezicht aan, dan loop je kans om het virus op te lopen. Om die reden is het heel belangrijk om regelmatig je handen te wassen, zo weinig mogelijk met je handen je gezicht aan te raken en zoveel mogelijk afstand te houden van andere mensen.

2

Neen, absoluut niet. Via een kus of hand kan je elkaar makkelijk besmetten. Tot voor kort bedachten mensen wereldwijd grappige alternatieven om elkaar te begroeten, zoals een elleboogstompje of de Wuhan-shake (waarbij je elkaars voet aantikt), maar vandaag moet je absoluut minstens anderhalve meter afstand van elkaar bewaren. In het antwoord op de vorige vraag vind je alle voorzorgsmaatregelen die je kan nemen om jezelf te beschermen.

3

“Ja. Seks heeft nu eenmaal te maken met heel nauw lichamelijk contact. Het is het soort lichamelijk contact waarmee je een heleboel virussen kan overdragen, dus ook dit nieuw coronavirus”, zegt infectiologe Erika Vlieghe.

Viroloog Steven Van Gucht, voorzitter van het wetenschappelijk comité rond het coronavirus, vult aan: “Als je seks hebt met iemand die besmet is, dan is de kans groot dat je zelf ook besmet geraakt. Seks draait rond intimiteit en als je kust, kan het virus overgedragen worden via de mond. Niet de seks zelf is gevaarlijk, wel het kussen. Er zijn bijvoorbeeld geen aanwijzingen dat het coronavirus wordt overgedragen via sperma."

4

Hoelang het virus kan overleven buiten de mens, hangt af van de omstandigheden. “Dat hangt af van de temperatuur en de vochtigheidsgraad, maar het gaat van een aantal uren tot maximaal drie dagen, volgens bepaalde studies. Maar die drie dagen, dat is echt wel het maximum, in ideale omstandigheden in lab-omgeving”, zegt Leen Delang, viroloog aan de KU Leuven. “In het echte leven spreken we beter van een aantal uren tot een dag.”

Volgens viroloog Marc Van Ranst zijn coronavirussen ook niet de meest stevige virussen. “Coronavirussen hebben aan de buitenkant een laagje vet. Wanneer je dat stukmaakt, kan het virus geen cel meer binnen gaan (en je dus niet meer besmetten, red.).”

Dat vetlaagje rond het virus kan je op verschillende manieren vernietigen. Van Ranst: “Dat laagje krijg je stuk door gewoon te wachten, dan moet je een paar dagen wachten meestal. Dat laagje krijg je ook stuk door te verhitten. Wanneer je dat op 65 graden brengt voor 10 minuten, gaat het ook stuk. Veel mensen denken dat je dat ook kan bevriezen, maar dat werkt niet. We bewaren virussen juist in diepvriezen, dus koude heeft er geen invloed op. Dat laagje kan je ook stuk krijgen door zepen, detergenten of alcohol te gebruiken. Daarom dat we heel veel nadruk leggen op het wassen van de handen met ofwel water en zeep of de alcoholische gels die je overal ziet.”

De hoofdmanier om het virus door te geven is via hoesten en niezen, wanneer er druppeltjes uit de mond of de neus komen van iemand anders en je die gaat inademen, benadrukt Van Ranst. “Ons zorgen maken over toetsenborden of deurklinken heeft weinig zin, want je kan die niet altijd ontsmetten. Wat daartegen wel kan helpen, is handen wassen."

5

Volgens viroloog Steven Van Gucht is de kans dat het coronavirus verspreid wordt via voeding heel klein. “Het virus wordt vooral overgedragen via speekseldruppeltjes of rechtstreeks contact met de handen. Dat neemt niet weg dat je goed moet letten op de basishygiëne als je naar de supermarkt gaat. Was je handen op voorhand en raak alleen maar eten aan dat je effectief koopt. ”

6

Het coronavirus wordt vooral verspreid door menselijk contact. Als je niet meer met cash geld betaalt, is er geen rechtstreeks contact meer tussen kassamedewerkers en de klanten. Als je betaalt met de kaart raak je wel het automaatje aan, maar het virus overleeft niet lang op oppervlakten. Je raakt wel best zo weinig mogelijk je gezicht aan en wast meteen na het winkelen best je handen.

7

Er is in ons land momenteel één kat vastgesteld met het coronavirus. Wereldwijd zijn er slechts twee andere gevallen bekend: ook twee honden in Hongkong bleken met het virus te zijn besmet. Alle dieren hebben het virus opgelopen van een mens met het virus, niet van een ander dier. De honden vertoonden geen ziektesymptomen. De Belgische kat had ademhalings- en spijsverteringsstoornissen, maar maakt het intussen goed. Haar baasje was besmet met het coronavirus. “Het gaat om een alleenstaand geval”, benadrukt viroloog Steven Van Gucht. Als een huisdier besmet is geraakt, moet het net als de patiënt in quarantaine worden gehouden. Het risico op overdracht van het virus van huisdieren naar de mens is verwaarloosbaar in vergelijking met het risico op overdracht door direct contact tussen mensen.

8

Nee, het coronavirus wordt niet verspreid door muggen. Viroloog Marc Van Ranst: “Dit is niet een van de virussen die door muggen wordt overgedragen. Er zijn er veel anderen, maar het coronavirus behoort niet tot die groep.”

9

Minister Maggie De Block (Open VLD) sprak de gevleugelde woorden “blijf in uw kot”, en dat geldt vandaag meer dan ooit: moet je niet buiten zijn, blijf dan binnen. Bewaar ook minstens anderhalve meter afstand van de mensen die je nog ziet.

Daarnaast blijven de basisregels gelden. Was regelmatig je handen met zeep. “Handen wassen werkt goed tegen virussen”, benadrukt viroloog Marc Van Ranst. “Het helpt dus echt als je een paar keer extra per dag je handen wast. En dat hoeft niet met dure producten.” Water en zeep zijn bij correct gebruik effectiever dan alcoholische gels. Vermijd het dragen van juwelen aan je handen en polsen. Het virus nestelt zich hier makkelijk onder.

Daarnaast is het belangrijk om consequent in de binnenkant van je elleboog te hoesten of te niezen, of in een papieren zakdoekje dat je na eenmalig gebruik weggooit in een afsluitbare vuilbak. Probeer ook zo weinig mogelijk je gezicht aan te raken met je handen.

Het dragen van een mondmasker is volgens Sciensano, het Belgisch instituut voor gezondheid, niet nodig. “Mondmaskers zijn bedoeld voor zieke mensen en voor zorgverleners die in direct contact staan met zieken. Bovendien geeft het een vals gevoel van veiligheid. Mensen die op straat een mondmasker dragen, raken het vaak aan. Daardoor raken ze ook vaak hun gezicht aan zonder eerst hun handen te wassen.”

10

Je moet je handen wassen wanneer er gevaar voor besmetting is (geweest). Viroloog Steven Van Gucht licht toe: “Was zéker je handen wanneer je buiten bent geweest en weer thuiskomt, wanneer je aankomt op je werk, bij het bereiden van voedsel en voor je begint te eten, nadat je naar het toilet bent gegaan en wanneer je oppervlakken hebt aangeraakt die waarschijnlijk ook door vele anderen zijn aangeraakt.” Je handen wassen als je bijvoorbeeld in je eentje thuis in de zetel zit, is volgens de viroloog niet nodig.

11

Als je gezonde voeding eet, dan zitten daar eigenlijk al voldoende vitamines in. Dit geldt eigenlijk voor al onze andere winterkwalen: het helpt om voldoende te bewegen, en genoeg uit te rusten. De hoekstenen van een goede gezondheid (gezonde voeding, gezond leven in het algemeen door bv wat aan sport te doen en voldoende uit te rusten, red.) blijven ook hier belangrijk,” schetst Erika Vlieghe van het UZA.

Viroloog Steven Van Gucht vult aan: “Als je gezond en gevarieerd eet, gaan je longen, je hart en je afweersysteem vanzelf beter werken. Daar heb je geen extra vitamines voor nodig. Een goede gezondheid is het beste wapen tegen het coronavirus, want een vaccin of andere medicatie hebben we nog niet.”

12

In Frankrijk werd het gebruik van ibuprofen afgeraden omdat deze pijnstiller het coronavirus zou versterken. Volgens de Belgische Apothekersbond is momenteel niet bevestigd dat geneesmiddelen met ibuprofen, zoals Brufen of Nurofen, de voortgang van het coronavirus bevorderen. Toch raden zij uit voorzorg aan om je voorlopig te beperken tot paracetamol, zoals Dafalgan of Perdolan. Deze medicatie is geschikt om een aantal symptomen van het coronavirus, zoals koorts of pijn, te behandelen. Onderhoudsbehandelingen waarvoor je bijvoorbeeld ontstekingsremmers of bloeddrukmedicatie neemt, kan je volgens de Apothekersbond verderzetten. Neem bij twijfel zeker contact op met je huisarts.

13

De griep en het coronavirus zijn twee verschillende virussen. Een vaccin tegen de ‘gewone’ seizoensgriep beschermt dus niet tegen COVID-19, de ziekte die wordt veroorzaakt door het coronavirus.

14

Zelfgemaakte maskers kunnen zeker nuttig zijn in de strijd tegen de verspreiding van het coronavirus. Vooral dokters, verplegers en ander zorgpersoneel hebben zo’n maskers op dit moment erg nodig. Zij staan in nauw contact met patiënten die besmet zijn met het coronavirus. In verschillende ziekenhuizen en artsenpraktijken dreigt er een tekort van mondmaskers te komen. Daarom roepen verschillende ziekenhuizen en artsen, waaronder viroloog Marc Van Ranst, op om mondmaskers binnen te brengen. Je kan zelf je steentje bijdragen door eigen gekochte mondmaskers binnen te brengen bij de balie van een ziekenhuis, of er zelf thuis te maken.

Professor voor infectiepreventie Isabel Leroux van het Universitair Ziekenhuis in Gent zegt dat je dat best wel eerst gaat melden. “Als je zelf mondmaskers wil maken, dan moet je gaan praten met het ziekenhuis of de praktijk voor wie je dit wil doen. Zij kunnen ook tips geven om het juiste masker in het juiste materiaal te maken". Zo kan je de maskers het best maken van dubbel katoen. “Die stof is belangrijk want die kan je op heel hoge temperaturen wassen. Wat dan weer niet het geval is voor elastieken. Je kan beter lintjes gebruiken in plaats van elastiekjes.”

Als je zelf aan de slag wil, weet dan dat je de maskers niet zelf moet desinfecteren. Maskers die binnengebracht worden zullen sowieso eerst op een binnendienst van het ziekenhuis gesteriliseerd worden. Zo zijn ze zeker veilig om te gebruiken.

15

Het heeft geen zin om een mondmasker te dragen op straat. Dat bevestigt Sciensano, het Belgisch instituut voor gezondheid. Eerder namen experts Marc Van Ranst, Steven Van Gucht en Emmanuel André van FOD Volksgezondheid al hetzelfde standpunt in.

Mondmaskers zijn niet nodig om gewoon op straat te lopen. “Je kan het virus niet krijgen door lucht in te ademen, dat is onmogelijk”, aldus viroloog Van Gucht. Afstand houden van elkaar is wel van belang.

Een mondmasker kan zelfs een vals veiligheidsgevoel geven. Mensen die op straat een mondmasker dragen, raken het vaak aan. Op die manier raken ze ook vaak hun gezicht aan zonder eerst hun handen te wassen. En dat terwijl het virus voornamelijk via de handen wordt doorgegeven.

Door een aantal bevoorradingsproblemen en het verstoorde luchtverkeer, dreigde er een tijdje een tekort aan mondmaskers in ons land. Daarom reserveert de overheid op dit moment alle aangekochte maskers voor het zorgpersoneel in ziekenhuizen, huisartsenpraktijken, woonzorgcentra, maar ook bijvoorbeeld voor thuisverpleegkundigen.

Ook handschoenen hebben in de openbare ruimte weinig zin. Het is veel eenvoudiger om tijdens het winkelen niet in je ogen te wrijven of je neus of mond niet aan te raken. Je wast je handen beter grondig als je thuiskomt en na het uitpakken van de boodschappen.

16

Alle niet-essentiële reizen naar België zijn verboden. Buitenlanders die naar ons land willen komen maar hier niet moeten zijn, mogen er dus niet in. Het meten van hun koorts heeft dan ook geen zin. Buitenlanders die wel een legitieme reden hebben om het land in te komen, moeten zich aan onze strenge maatregelen houden en mogen dus enkel strikt noodzakelijke verplaatsingen maken. Dat is ook zo voor Belgen die naar ons land terugkeren.

17

Ja, mensen kunnen het virus in zich dragen zonder dat ze ziek zijn. Het staat intussen ook vast dat mensen die besmet zijn met het coronavirus maar nog geen symptomen hebben, wél anderen kunnen besmetten. Hoe groot het risico is, blijft voorlopig onduidelijk. Even besmettelijk als mensen met symptomen, zijn ze alleszins niet. “Meestal is de regel bij virale ziektes: hoe zieker je bent, hoe meer je niest en hoest, hoe waarschijnlijker dat je het zal overdragen”, aldus infectiologe Erika Vlieghe.

18

Neem sowieso contact op met je huisarts. In dit geval is de kans reëel dat je ook besmet bent en is het hoe dan ook aangewezen om in je huis te blijven om geen andere mensen te besmetten. Viroloog Steven Van Gucht benadrukt dat het best is dat de zieke zich isoleert van de rest van het gezin. “Als het enigszins kan: apart slapen, aparte badkamer, apart eten, mondmaskertje dragen als dat beschikbaar is. Dan houdt de patiënt de kiemen en virussen bij zich en zullen die minder in de omgeving geprojecteerd worden.”

19

De Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologen (VVOG) raadt aan dat je dit best overloopt met de arts van de instelling waar je wenst te bevallen, of met je gynaecoloog of vroedvrouw. Er is voorlopig alleszins geen aanwijzing dat het coronavirus via moedermelk wordt overgedragen. Tenzij je ernstig ziek bent, blijft borstvoeding dan ook mogelijk en zelfs aan te raden. De voordelen van borstvoeding zijn volgens het VVOG belangrijker dan de mogelijke risico’s van een overdracht van het virus. Ben je nog besmet, was dan je handen grondig voor je je baby, afkolfmachine of flesjes aanraakt. Draag ook een mondmasker tijdens het voeden, en volg de instructies voor het correct reinigen van de kolfmachine na elk gebruik. Voel je je niet zeker of ben je ernstig ziek, dan kan je overwegen om iemand te vragen afgekolfde melk toe te dienen.

20

Dat er nog steeds zieken bijkomen, hoeft niet direct te betekenen dat dit komt door mensen die de maatregelen van de regering niet hebben opgevolgd. De incubatietijd, dat is de periode tussen het moment dat je besmet wordt met het virus en het moment dat je symptomen vertoont, ligt tussen de 2 en 12 dagen. Maar het duurt meestal ook nog een aantal dagen voor mensen echt heel ziek worden en in het ziekenhuis worden opgenomen. Omdat de meeste mensen pas getest worden wanneer ze naar het ziekenhuis gaan en dus dan pas weten of ze besmet zijn met het coronavirus, zijn er dus ook nu nog nieuwe besmettingen.

Viroloog Steven Van Gucht: “Meestal begint de ziekte vrij mild met een beetje koorts en hoesten. Sommige mensen herstellen vervolgens 1 of 2 dagen en dan plots kan het verslechteren. Dat is ook het moment waarop mensen in het ziekenhuis terechtkomen. Dat kan dus nog een extra week betekenen. Het kan dus perfect dat de incubatietijd 10 dagen duurt, dat er dan nog een week is met milde ziekteverschijnselen en dat deze mensen dan pas in het ziekenhuis belanden.”

Testen

1

Alleen wie met ernstige luchtwegklachten moet worden opgenomen, zal nog getest worden op COVID-19. Daarnaast wordt zorgpersoneel, zoals artsen en verpleegkundigen, prioritair getest als ze luchtwegklachten vertonen. Zo kunnen ze bij een negatieve test snel terug worden ingeschakeld. Mensen met luchtweginfecties voor wie een ziekenhuisopname niet nodig is, worden niet meer getest. Bij hen gaat de huisarts ervan uit dat ze COVID-19 hebben. De arts geeft dan instructies om thuisisolatie toe te passen.

2

Volgens viroloog Steven Van Gucht hebben we een tijdlang problemen gehad met de aanvoer van testen, waardoor de middelen beperkt zijn. Collega-viroloog Marc Van Ranst bevestigt: “In het begin waren er onvoldoende toestellen en was er onvoldoende personeel, maar dat was vlug opgelost. Dan waren er onvoldoende reagentia (chemische producten, red). Dat raakt nu stilaan opgelost, maar er is alweer een probleem: ook het afnamemateriaal, de speciale wissertjes die diep in de neus of keel gestoken worden om stalen af te nemen, zijn niet oneindig beschikbaar."

Toch blijft de regering inzetten op het verhogen van het aantal testen per dag in ons land. Open VLD-minister Philippe De Backer, die een coronataskforce leidt: "We gaan die testen de komende dagen opdrijven. Dat om de epidemie en de patiënten die besmet zijn in de ziekenhuizen, beter in kaart te brengen. En ook de besmettingen bij het zorgpersoneel.”

Maar iedereen testen, blijft onmogelijk. Dat benadrukt viroloog Steven Van Gucht: "We zijn met meer dan 11 miljoen Belgen. Stel dat we theoretisch 100.000 testen per dag uitvoeren - en dat is gigantisch - dan hebben we pas iedereen getest na 110 dagen. Eén keer testen heeft ook geen zin. Als je een bevolking volledig vrij wilt krijgen van een virus, dan moet je op regelmatige basis iedereen testen, dat wil zeggen om de week, om de 2 weken, om de 3 weken. Puur wiskundig is dat bijna een onmogelijke opdracht."

Volgens Van Gucht is het dan ook belangrijk om de juiste mensen te testen. “De prioriteit moeten liggen bij medische beroepen (bijvoorbeeld medewerkers van de zorgsector, verzorgers in woonzorgcentra), bij patiënten in ziekenhuizen, mensen met verdachte symptomen en zij die contact hebben gehad met besmette mensen.”

3

Volgens viroloog Marc Van Ranst zijn er plannen om in de toekomst te testen of iemand al dan niet besmet is geweest met het coronavirus. “We hebben nu een aantal testen die je op bloed kan doen en waar je kan kijken of iemand besmet is geweest en dus antilichamen heeft tegen het coronavirus. Een paar dagen geleden waren die testen absoluut nog niet goed. Nu beginnen we betere testen te zien, van verschillende firma’s, die wel degelijk werken. Daar gaan we nu mee aan de slag.”

Ook minister Philippe De Backer (Open VLD), die een coronataskforce leidt, wil massaal testen welke Belgen immuun zijn voor het coronavirus. Hij wil dit doen zodra de piek bereikt is en het aantal besmettingen dus daalt in ons land. Wie terug aan het werk wil, zou dan eerst zo'n immuniteitstest moeten afleggen bij de huisarts. Het is nog niet bepaald wie precies de test zou kunnen doen en wat de gevolgen van de resultaten zouden zijn.

Volgens viroloog Marc Van Ranst is het belangrijk dat de testen eerst en vooral voor de zorgsector gebruikt zullen worden. “In de zorg is dat natuurlijk cruciaal. Mensen die de ziekte hebben doorgemaakt en antistoffen hebben, zijn breed inzetbaar. Zij gaan nooit meer uitvallen tijdens deze epidemie, dus zij zijn zeer waardevol om te kennen zodat we hen in de COVID19-afdelingen kunnen laten werken.”

Risicogroep

1

Een infectie met het coronavirus is vooral gevaarlijk, en soms zelfs dodelijk, voor oudere mensen of mensen met een onderliggende aandoening. Concreet lopen mensen boven de 65 jaar meer risico om ernstig ziek te worden of te overlijden aan de gevolgen van COVID-19. Ook mensen met diabetes, hart- en vaatziektes, long- of nieraandoeningen, een hoge bloeddruk, kanker of mensen met een verzwakt immuunsysteem zijn kwetsbaarder. Groepen die beide factoren combineren, lopen een extra verhoogd risico.

Maar het is ook belangrijk om te benadrukken dat het niet is omdat je bijvoorbeeld ouder bent dan 80, je ook aan het virus zal overlijden als je besmet raakt. Het relatieve sterftecijfer ligt daar hoger, maar ook binnen die groep genezen er nog altijd meer mensen dan dat er aan het virus sterven.

2

Kinderen kunnen besmet geraken met het coronavirus, maar ze lopen weinig risico om erg ziek te worden. Ze kunnen wel makkelijk het virus doorgeven, ook als ze geen symptomen vertonen. Daarom wordt aanbevolen om contact te vermijden tussen kinderen en risicogroepen zoals hun grootouders.

3

De kans dat je het coronavirus krijgt, is even groot als de kans dat iemand anders het krijgt. Maar als twintiger, dertiger of veertiger is de kans wel kleiner dat je daardoor in het ziekenhuis belandt en nare dingen gaat meemaken. Andere groepen in onze samenleving, mensen met een verzwakte gezondheid of oudere mensen, hebben meer kans om in het ziekenhuis opgenomen te worden en zelfs te sterven aan de gevolgen van het coronavirus. Daarom roept de overheid massaal op om ook als jonge twintiger, dertiger of veertiger de maatregelen strikt op te volgen, zodat deze risicogroepen zo min mogelijk besmet kunnen worden.

Toch kunnen ook jongere gezonde mensen hard getroffen worden door het nieuwe coronavirus. Daarvoor waarschuwt spoedarts Ignace Demeyer van het OLV-ziekenhuis in Aalst. De longscans van patiënten die op zijn dienst binnenkomen, zijn "ronduit angstaanjagend", zegt hij in ‘Terzake’. "We zien mensen met een blanco medische voorgeschiedenis die zeer zwaar ziek zijn. Het gaat ook niet alleen om oudere generaties. Ze hebben allemaal dezelfde klachten. Ze zijn een week ziek geweest, grieperig thuis gebleven. De griepaanval is voorbij, denken ze. Twee dagen voelen ze zich prima. En dan komen ze zich aanmelden met klachten van een droge kuchhoest en kortademigheid. Wanneer we dan het gehalte van zuurstof in hun bloed meten, zien we dat die heel laag is voor hun leeftijd."

Op de scans van de longen van sommige coronapatiënten ziet dokter Demeyer longblaasjes die tot 80 à 90 procent gevuld zijn met ontstekingsvocht. “Die mensen kunnen uiteraard nog genezen, maar het is wel een levensbedreigende situatie. En het zijn mensen die niet roken, ze hebben geen andere aandoening zoals suikerziekte of hartfalen. Het zijn sportieve jonge mensen."

Viroloog Steven Van Gucht deelt die bezorgdheid. "Dat is een van de redenen waarom we aan de overheid aangeraden hebben om die drastische maatregelen in het leven te roepen en waarom we vragen dat iedereen die strikt opvolgt." Dat sommige jongeren alsnog de ernst niet in zien en fuiven organiseren of op weekend gaan, noemt dokter Demeyer "absoluut onverantwoord gedrag".

4

Oudere mensen of mensen met een verzwakte gezondheid behoren tot de risicogroep omdat ze minder weerstand kunnen bieden tegen de symptomen van het coronavirus. Natuurlijk zijn er verschillen tussen een zestiger met een goede gezondheid en een tachtiger met een aantal onderliggende gezondheidsproblemen. Maar tot welke leeftijdsgroep je ook behoort, belangrijk is altijd dat je je aan de maatregelen van de overheid houdt. Was je handen regelmatig, houd afstand van andere mensen en blijf thuis als je symptomen krijgt.

5

"De risicopatiënten voor het nieuwe coronavirus zijn dezelfde als bij griep: oudere mensen en mensen die in mindere conditie zijn door een ouder wordend immuunsysteem. Daarnaast zijn ook mensen met onderliggende aandoeningen risicopatiënten: dat zijn mensen die al ziek zijn door andere redenen. Hartpatiënten, nierziekten, leverziekten... Eigenlijk gelijk welke aandoening waarvoor men pillen neemt, zal jou tot een hogere risicocategorie laten behoren. Dat is zowel zo voor de gewone griep als voor het nieuwe coronavirus", zegt Marc Van Ranst.

6

“Dit is een kwetsbare groep die aangroeit. We zien steeds meer specifieke medicatie tegen een groot gamma van aandoeningen, gaande van diabetes over kankers tot reuma of multiple sclerose. Die mensen moeten doen wat ze altijd doen, met name het advies van hun behandelende arts opvolgen, alles zelf heel goed monitoren en de hoekstenen van een basisgezondheid verzekeren. Zij moeten uiteraard extra opletten om contact te vermijden met mogelijke coronapatiënten, en kunnen heel laagdrempelig hun arts waarschuwen als ze denken dat er iets is.”

7

"Het gaat weinig uitmaken”, zegt Marc Van Ranst. Wat we wel zien, is dat mensen die heel erg ziek zijn door coronavirussen, vaak ook nog een of twee andere virussen in hun lichaam hebben zitten. Het is alsof ons lichaam een van de virussen prima aankan maar wanneer er een tweede of derde bij komt -maar dan echt wel tegelijkertijd- wordt het moeilijker en ziet men ernstigere gevolgen. Om je weerstand te verhogen kan je heel gewone dingen doen: voldoende bewegen, rusten en normale voeding. Dat zorgt ervoor dat je immuunsysteem tiptop in orde is en dan zal je ook minder gewone verkoudheden krijgen."

8

Nee, er zijn geen wetenschappelijke aanwijzingen dat zwangere vrouwen vatbaarder zijn voor besmetting met het coronavirus of voor de gevolgen van een eventuele infectie. Onder de erg zieke patiënten zitten erg weinig zwangere vrouwen en ook in de leeftijdscategorie waarin vrouwen zwanger worden, bevinden zich weinig ernstige besmettingen.

Er zijn bovendien geen aanwijzingen dat een infectie tijdens de zwangerschap een negatief effect heeft op de foetus of dat het virus tijdens een zwangerschap overgedragen kan worden van moeder op kind.

9

Erika Vlieghe wijst er op dat roken een groot gezondheidsprobleem is dat ook echt de gezondheid ondermijnt. “Een aantal virale aandoeningen komen vaker voor bij rokers. Het is misschien een goede gelegenheid om te denken: zou ik niet eens stoppen met roken? Zeker zware rokers of mensen die al langer roken, hebben al meer risico op chronische bronchitis of chronische vervorming in de longen. Dat soort longen is heel kwetsbaar, kan sneller gaan ontsteken en dat kan langer duren, omdat de lokale weerstand lager is. Net zoals bij andere virale ziektes vermoeden we dat roken een verzwarende omstandigheid kan zijn.”

10

Als je hooikoorts hebt, zal je meer niezen dan iemand anders. Het is dus extra belangrijk om de maatregelen rond hygiëne nauwgezet te volgen. Of je een risicopatiënt bent als je besmet raakt met het coronavirus vraag je best aan je arts, hij of zij kent jouw situatie het best.

11

Als je samenwoont met iemand die behoort tot een risicogroep, dan moet je natuurlijk extra voorzichtig zijn. Je vraagt best aan je werkgever om thuis te werken als dit intussen nog niet is toegestaan, dan kom je minder in contact met andere mensen en is de kans veel kleiner dat je zelf besmet raakt met het coronavirus. Wees extra voorzichtig, hou voldoende afstand van je huisgenoot en volg alle maatregelen rond hygiëne goed op.

Verloop ziekte

1

We horen steeds meer ervaringsverhalen over het coronavirus. Wereldgezondheidsorganisatie WHO heeft een voorlopige inventarisatie van de meest voorkomende symptomen gemaakt, gebaseerd op 55.924 Chinese patiënten:

Koorts: 87,9 procent
Droge hoest: 67,7 procent
Vermoeidheid: 38,1 procent
Slijm ophoesten: 33,4 procent
Kortademigheid: 18,6 procent
Spierpijn: 14,8 procent
Keelpijn: 13,9 procent
Hoofdpijn: 13,6 procent
Koude rillingen: 11,4 procent
Misselijkheid: 5,0 procent
Verstopte neus: 4,8 procent
Diarree: 3,7 procent
Ophoesten bloed: 0,9 procent

Heel wat symptomen zijn dus dezelfde als bij een gewone seizoensgriep. Volgens viroloog Marc Van Ranst hoef je niet alle symptomen te hebben om besmet te zijn met corona. Het komt er dus op aan alert te blijven en, als deze symptomen zich voordoen, contact op te nemen met de huisarts via de telefoon. Belangrijk is dat een besmetting niet evolueert naar een longontsteking, ziekenhuisopname of in het ergste geval overlijden.

2

Herken je de symptomen die we omschrijven in de vorige vraag, blijf dan zeker thuis en vermijd contact met andere mensen. “Wanneer iemand ziek wordt, gaat die hoesten. Vaak is dat een droge hoest. De meeste mensen gaan ook koorts ontwikkelen. Dat is perfect normaal”, zegt viroloog Marc Van Ranst. “Je kan proberen om de koorts naar beneden te brengen met koortswerende middelen, bij voorkeur paracetamol.” Word je niet zieker, dan hoef je de huisarts niet te bellen. “Doe dat zeker wél als je koorts na vier dagen niet overgaat of erger wordt, of wanneer er ademnood ontstaat”, drukt Van Ranst ons op het hart. Ga niet zelf naar je huisarts of naar de spoedafdeling van een ziekenhuis, maar neem telefonisch contact op en vraag om advies. De arts vertelt je vervolgens wat je moet doen en of je thuis verder moet uitzieken, of dat je best naar het ziekenhuis kan gaan.

3

Officieel duurt de incubatietijd – de tijd tussen de besmetting en de eerste symptomen – 5,2 dagen. In de praktijk ligt dit vaak tussen 2 en 12 dagen.

In principe ben je genezen verklaard nadat je twee opeenvolgende keren negatief hebt getest, maar zo’n testen worden momenteel niet uitgevoerd. Je wordt 7 dagen na het vertonen van die eerste symptomen als genezen beschouwd, tenzij je op dat moment nog steeds ergens last van hebt. Je kan het virus tot 12 dagen uitscheiden.

4

Volgens viroloog Marc Van Ranst is het coronavirus vergelijkbaar met andere virussen, zoals griep. “Wanneer je dit jaar griep gehad hebt, dan zul je volgend jaar - wanneer je hetzelfde virus tegenkomt - nog wel beschermd zijn. Het jaar daarna wellicht ook nog, maar vanaf dan ben je opnieuw vatbaar. Je blijft ook vatbaar voor varianten op het virus."

"Als het virus straks verdwijnt, zal het meer dan waarschijnlijk terugkomen", zegt Van Ranst. "Deze virussen zijn notoir seizoensgebonden. Dat betekent dat ze elk jaar op hetzelfde moment weer opduiken. We zien dat ook met de vier andere coronavirussen, die veeleer verkoudheden veroorzaken. We zullen dan opnieuw de tijd moeten rekken tot er een vaccin komt, zodat het behapbaar blijft voor de ziekenhuizen." Volgens Van Ranst zal er wellicht pas ten vroegste over een jaar een vaccin zijn. Pas dan is er een echte oplossing.

5

Viroloog Steven Van Gucht kan niet meteen verklaren hoe het komt dat er meer mannen zijn bij de overlijdens in ons land. “Dat zou te maken kunnen hebben met een verschil in de hormonale huishouding of een verschil in het immuunsysteem tussen mannen en vrouwen, maar dat is nog niet bewezen.”

De Wereldgezondheidsorgansatie boog zich over Chinese cijfers en daaruit bleek dat 51 procent van de besmettingen bijkomen betrekking heeft op mannen. Chinese onderzoekers lieten eerder al weten dat voor elke 100 vrouwen die Covid-19 hadden, er 106 mannen waren, maar uit andere cijfers bleek het verschil nog groter te zijn.

Wellicht omdat mannen vaker tot de risicogroepen behoren, ligt bij hen het sterftecijfer ook hoger dan voor vrouwen. In China roken ook veel meer mannen dan vrouwen, en roken is ook een verzwarende factor.

Andere behandelingen

1

Zwangere vrouwen worden onder eender welke omstandigheid strikt opgevolgd, zegt de Vlaamse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (VVOG). Je zal nog steeds kunnen bevallen in een ziekenhuis. Wel is je ziekenhuisverblijf zo kort mogelijk en ga je best na één dag naar huis. Je partner mag bij de bevalling aanwezig zijn en krijgt hierna de keuze: ofwel blijft hij of zij slapen en permanent in de kamer, ofwel gaat hij of zij naar huis, maar mag hij/zij niet meer op bezoek komen tot je naar huis gaat. Familiebezoek is niet meer toegestaan.

2

Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V) benadrukt dat dit een belangrijke bekommernis is. “Je kan wel een woonzorgcentrum sluiten of je kan wel zeggen tegen de gezinnen: ‘blijf thuis’. Maar dat heeft natuurlijk een impact op ons psychologisch welzijn.” Minister Beke beklemtoont dat er de komende periode hard ingezet zal worden op het helpen van psychisch kwetsbare personen, “want die zorgvragen zijn er en die moeten ook op een juiste manier gekanaliseerd worden om erger te voorkomen.”

Het is daarom dat de overheid samenwerkt met een aantal organisaties. Jongeren die psychologisch kwetsbaar zijn, kunnen bijvoorbeeld terecht bij de jongerenhulplijn Awel (https://awel.be of op het telefoonnummer 102). Minister Beke: “We werken ook samen met Tele-Onthaal (telefoonnummer 106). Zij zijn ter beschikking om zoveel mogelijk hulpvragen online of telefonisch te beantwoorden. En ook bij het Rode Kruis kan je terecht met vragen.”