De DAN5-schedel, de kleinste schedel van Homo erectus ooit gevonden in Afrika, is waarschijnlijk afkomstig van een vrouw.
Dr. Michael J. Rogers, Southern Connecticut State University

Homo erectus was seksueel dimorf en gebruikte verschillende types werktuigen

Een internationaal team van onderzoekers heeft in Ethiopië twee schedels gevonden van Homo erectus, een voorouder van de moderne mens. Een van de schedels is de kleinste ooit gevonden in Afrika, en behoorde waarschijnlijk toe aan een vrouw. Dat wijst erop dat Homo erectus seksueel dimorf was, zoals wij. Dat betekent dat er niet enkel verschillen zijn tussen mannen en vrouwen qua geslachtskenmerken, maar ook qua lichaamsbouw en uiterlijk. Bij de schedels werden verschillende stenen werktuigen gevonden, zowel primitieve als meer geavanceerde, wat erop wijst dat erectus de primitieve werktuigen nog lange tijd is blijven gebruiken naast de meer bewerkte exemplaren en een zekere mate van soepelheid op het vlak van gedrag vertoonde.

Een internationaal team onder leiding van onderzoekers uit Spanje en de VS heeft een bijna volledige schedel gevonden van een vroege voorvader van de moderne mens, die gedateerd wordt op zo'n 1,5 miljoen jaar oud, en een gedeeltelijke schedel die gedateerd wordt op zo'n 1,26 miljoen jaar oud. Ze deden de vondsten in het Gona onderzoeksgebied in de Afar-regio in Ethiopië.

Gona ligt in de zogenoemde Afar-driehoek en grenst aan de bekende onderzoeksgebieden Middle Awash en Hadar, waar respectievelijk de beroemde skeletten 'Ardi' en 'Lucy' gevonden zijn. 

De schedels worden toegeschreven aan Homo erectus en de bijna volledige schedel is ontdekt in Dana Aoule North (DAN5) en de gedeeltelijke schedel in Busidima North (BSN12), sites die 5,7 kilometer van elkaar liggen.

Het team onderzoekt de afzettingen in Gona sinds 1999, en de gedeeltelijke schedel uit BSN12 werd in het eerste seizoen gevonden door archeoloog en paleoantropoloog Nicolas Toth van de Indiana University. Een jaar later werd de schedel uit DAN5 gevonden op een kameelpad door wijlen Ibrahim Habib, een plaatselijke Afar-collega. 

Het Gona-gebied in Ethiopië met de twee vindplaatsen van de schedels.
GoogleEarth

Seksueel dimorf en cultureel soepel

De gedeeltelijke BSN12-schedel is robuust en groot, terwijl de DAN5-schedel kleiner en fijner gebouwd is, wat doet veronderstellen dat Homo erectus waarschijnlijk een seksueel dimorfe - tweevormige - soort was, met kleinere, lichtere vrouwen en zwaardere, grotere mannen, zoals de moderne mens. 

Opvallend is dat de DAN5-schedel het kleinste endocraniaal volume - de plaats in de schedel - heeft dat ooit is gevonden in Afrika, zo'n 590 kubieke centimeter. Waarschijnlijk behoorde de schedel toe aan een vrouw. 

De kleinste Homo erectus schedel in Afrika, en de verschillende stenen werktuigen die in Gona gevonden werden, tonen dat onze menselijke voorouders meer gevarieerd waren, zowel fysiek als op het gebied van cultuur en gedrag, zo zeggen de onderzoekers. 

De fysieke verscheidenheid wordt weerspiegeld door de technieken om stenen te bewerken die blijken uit de artefacten die bij de twee schedels gevonden zijn. In plaats van enkel de verwachte grote vuistbijlen te vinden, werktuigen die kenmerkend zijn voor Homo erectus, vond het Gona-team zowel goed gemaakte vuistbijlen als veel minder complexe Oldowan werktuigen en steenkernen. 

De werktuigmakers in de beide sites leefden in de dichte nabijheid van oude rivieren, in een omgeving van beboste oevers die grensden aan open gebieden. Voor de stenen werktuigen gebruikte Homo erectus op de beide sites keien die plaatselijk voorhanden waren en die uit de rivierbeddingen kwamen.  

De lage waarde voor de stabiele 13C-isotoop van koolstof in de DAN5-schedel komt volgens de onderzoekers overeen met een dieet dat gedomineerd werd door zogenoemde C3-planten, -bomen en -struiken, en/of -dieren die zich voeden met voedsel van bomen of struiken - of, anderzijds, een breed spectrum omnivoor - alleseter- dieet. 

Op de BSN12-site werden grote aantallen dierlijke fossielen gevonden, maar er werden geen beenderen gevonden waar in gesneden was of waarop met een hamersteen geklopt was.

Op de DAN5-site werd een teenbeentje van een olifant gevonden dat sporen vertoonde van insnijdingen met een stenen werktuig en een klein been van een antilope waarop gehamerd was. Dat wijst erop dat Homo erectus zowel grote als kleine dieren slachtte, maar het is niet duidelijk of ze jaagden op hun prooien of dat ze aaseters waren. 

Eenvoudige stenen werktuigen van het Oldowan-type.
University of Michigan
Beter bewerkte, meer symmetrische stenen werktuigen van het Acheuléen-type.
University of Michigan

Dateringen

De ouderdom van de fossielen en de ermee verbonden artefacten werd afgebakend met een aantal verschillende technieken: standaard 'field mapping' en stratigrafie, analyses van de magnetische eigenschappen van de sedimenten en de chemische eigenschappen van de vulkanische asse, en de verdeling van argon-isotopen in de vulkanische asse. 

"De ouderdom van deze sites afbakenen bleek een grote uitdaging en er waren verschillende experts voor nodig die een gamma aan technieken gebruikten gedurende verschillende jaren van veldwerk", zei Naomi Levin, een geassocieerd professor aan de University of Michigan die in 2001 als student bij het team kwam en nu de leiding heeft over de geologen in het team. 

"Dit is een zeer goed voorbeeld van wetenschappelijk detectivewerk en hoe wetenschap tot een resultaat komt, met de hulp van een gemeenschap van wetenschappers en hun collectieve kennis van de geologie van Oost-Afrika", zo zei ze. 

De dateringen van 1,5 en 1,26 miljoen jaar oud maken van de DAN5- en BSN12-sites mee van de oudste voorbeelden van H. erectus die samen gevonden is met verzamelingen van zowel Oldowan als Acheuléen stenen werktuigen. 

"In de bijna 130 jaar sinds H. erectus voor het eerst op Java ontdekt werd, is de soort gevonden op veel sites doorheen Eurazië en Afrika. De nieuwe overblijfselen uit het Gona-onderzoeksgebied vertonen een mate van biologische diversiteit in Afrika die nog nooit eerder gezien is, meer bepaald in de kleine omvang van de DAN5-schedel", zei mede-auteur Scott Simpson van de Case Western Reserve University. 

"De gedeeltelijke BSN12-schedel biedt ook bewijs voor een link tussen de Afrikaanse en Aziatische fossielen, en toont hoe succesvol H. erectus was", zei Scott.

De robuuste, grotere schedel die op de site BSN12 gevonden werd.
Dr. Michael J. Rogers, Southern Connecticut State University

Oldowan en Acheuléen samen

Algemeen wordt door veel paleontologen aangenomen dat de vroege mens, bijvoorbeeld Homo habilis, de eerste eenvoudige (Oldowan) stenen werktuigen uitgevonden heeft, maar dat toen H. erectus zo'n 1,8 tot 1,7 miljoen jaar geleden op het toneel verschenen is, een nieuwe technologie voor stenen werktuigen in Afrika opgedoken is, een technologie die Acheuléen genoemd wordt en die grote, opzettelijk gevormde snijwerktuigen als vuistbijlen opgeleverd heeft. 

De timing, de oorzaken en de aard van deze belangrijke overgang naar het Acheuléen zo'n 1,7 miljoen jaar geleden, zijn echter niet geheel duidelijk, en er wordt over gediscussieerd door paleontologen. 

De auteurs van de nieuwe studie zeggen dat hun onderzoeken in DAN5 en BSN12 duidelijk getoond hebben dat de Oldowan technologie veel langer in gebruik is gebleven na de uitvinding van het Acheuléen, wat een aanwijzing is voor een bepaalde flexibiliteit op het gebied van gedrag en voor een culturele complexiteit van H. erectus, kenmerken die de paleontologie niet volledig begrijpt en waar men zich niet voldoende van bewust is, zo zeggen de onderzoekers. 

Sommige wetenschappers stellen dat verschillende soorten hominini - een geslachtengroep die de mensachtigen omvat, de moderne mens en zijn al dan niet directe voorouders sinds de afsplitsing met de chimpansees, en in sommige definities ook de chimpansees en hun voorouders - in Afrika verantwoordelijk kunnen zijn geweest voor de twee duidelijk verschillende, gelijktijdige technologieën op het vlak van de bewerking van stenen, Oldowan en Acheuléen. 

De aanwijzingen van Gona doen daarentegen een langdurig en samenvallend gebruik van zowel de Oldowan als de Acheuléen technologie veronderstellen door één enkele soort met een lange levensduur, H. erectus, iets wat nog verder onderzocht moet worden volgens de onderzoekers.

"Hoewel de meeste onderzoekers in het veld van mening zijn dat het Acheuléen zo'n 1,7 miljoen jaar geleden het eerdere Oldowan vervangen heeft, toont ons onderzoek dat de Mode 1 technologie in werkelijkheid gedurende de gehele Oude Steentijd alomtegenwoordig bleef", zei Sileshi Semaw van het Centro Nacional de Investigación sobre la Evolución Humana in Spanje, een van de leiders van het onderzoeksteam. 

"Het eenvoudige denkbeeld dat een enkele soort van hominini verantwoordelijk is voor een enkele technologie voor de bewerking van stenen wordt niet ondersteund", zei mede-leider van het team Michael Rogers van de Southern State Connecticut University. "Het evolutionaire verhaal van de mens is ingewikkelder dan dat."

"Een uitdaging in de toekomst zal zijn om beter de kenmerken van stenen werktuigen te begrijpen die waarschijnlijk doorgegeven worden door culturele traditie tegenover andere kenmerken die meer kans maken opnieuw uitgevonden te worden door verschillende groepen hominini", zei Rogers. 

De studie van het team is verschenen in Science Advances. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van de University of Michigan/Southern Connecticut State University.

Wijlen Ibrahim Habib met fragmenten van de DAN5-schedel die hij op een kameelpad gevonden heeft.

Meest gelezen