Fiscale ontvangsten daalden nog maar twee keer in 50 jaar (en 2019 was zo'n jaar)

Van 1970 tot nu is het nog maar twee keer gebeurd dat de fiscale ontvangsten van de federale overheid daalden in absolute cijfers: in 2009 en in 2019. Eén keer door de financiële crisis en één keer door de taxshift. Of niet?

Inkomsten uit belastingen, dat is normaal gezien als onkruid: dat groeit vanzelf. Toch is het de voorbije halve eeuw twee keer gebeurd dat die inkomsten in een bepaald jaar daalden tegenover het jaar ervoor. De eerste keer was in 2009, na de financiële crisis van 2008. En de tweede keer was vorig jaar. Wij doken voor u in de cijfers van wat heet: de fiscale ontvangsten. Die vormen de financiële ruggengraat van de Belgische overheid.

We betalen allemaal mee

Even voor de duidelijkheid: onder fiscale ontvangsten van de federale overheid verstaat de Federale Overheidsdienst (FOD) Financiën het geheel van de personenbelasting, vennootschapsbelasting, roerende voorheffing, BTW, accijnzen, douane-inkomsten…U en ik dragen vooral bij via de personenbelasting, de belasting op de inkomsten dus, die wij betalen als loontrekkende of zelfstandige.  En via de BTW op alle producten die we kopen.

Het totaal van alle fiscale ontvangsten bedraagt de laatste zeven jaar 100 miljard of meer. Dat is dus dé inkomstenbron van de overheid. Het is ook de belangrijkste post waarnaar gekeken wordt om de begroting te doen kloppen.

Inkomsten stijgen elk jaar

De fiscale inkomsten groeien normaal gezien vanzelf, in absolute cijfers, omdat de basis waarop de inkomsten berekend worden ook elk jaar groter wordt. Al was het maar door de indexering (het aanpassen aan de levensduurte) van lonen of andere inkomsten, en al was het maar doordat er steeds meer mensen bij komen. Die allemaal belastingen moeten betalen. Dus zelfs als je niets doet, stijgen de fiscale inkomsten.

Dat zien we ook in deze tabel, die de fiscale inkomsten in absolute cijfers oplijst van 1970 tot nu. (De cijfers zijn in nominale waarde. Het zijn dus de bedragen zoals ze in dat jaar binnenkwamen. Voor de liefhebbers: niet gecorrigeerd voor inflatie.)

Bron: FOD Financiën

Gemiddeld stijgen de fiscale inkomsten jaar op jaar met zowat vijf procent. Maar er zijn twee uitzonderingen. Er waren twee jaren waar de groei negatief was, zoals te zien is in de volgende tabel.  

Bron: FOD Financiën

In 2009 kelderden de inkomsten als gevolg van de financiële crisis. Dat was een forse terugval, met ruim 8 procent, goed voor 7, 5 miljard euro. En ook in 2019 daalden de fiscale inkomsten, met ruim een miljard. Afgerond gingen we van 117,8 naar 116,7 miljard euro. Dat was een tegenvaller voor de begroting van 2019, want die was ervan uitgegaan dat de fiscale ontvangsten zouden afklokken op 120 miljard. Ruim drie miljard euro meer dus.

Het jaar 2019

Er is dus in 2019 iets uitzonderlijks gebeurd, een speciale ingreep. Een ingreep die des te opvallender is omdat eerdere ingrepen geen jaar-op-jaar daling van de inkomsten tot gevolg hadden. Zo zijn in de voorbije 20 jaar verschillende belangrijke inkomstenstromen weggevallen uit de federale fiscale inkomsten omdat ze geheel of gedeeltelijk naar de regio’s zijn overgeheveld, zonder dat dat de groei van de fiscale inkomsten in absolute cijfers afremde.

Zo int Vlaanderen sinds 1999 zelf de onroerende voorheffing, sinds 2011 de verkeersbelasting en sinds 2015 de registratie- en de erfbelasting. Die overhevelingen hebben nooit geleid tot een daling van de fiscale inkomsten in absolute cijfers, hoewel het om aanzienlijke bedragen ging, van telkens ettelijke honderden miljoenen tot over het miljard euro.

"In 2017 en 2018 lagen de inkomsten uit vennootschapsbelastingen artificieel hoog"

De meeste experts overheidsfinanciën zijn het erover eens dat de “inzinking” van 2019 te maken heeft met twee zaken. Eén daarvan is eigenlijk een soort correctie op wat er de jaren voordien, in 2017 en 2018, was gebeurd.  "In dat jaar lagen de inkomsten uit de vennootschapsbelastingen artificeel hoog", zegt econoom Gert Peersman van de U Gent.

"In 2017 en 2018 deden de vennootschappen namelijk extra voorafbetalingen (dat zijn betalingen van de belastingen op voorhand, red). Ze deden dat omdat ze anders hogere tarieven moesten betalen. Maar het ging om een verschuiving natuurlijk: wat de vennootschappen betaalden in 2017 en 2018 betaalden ze niet meer in 2019. Dus toen daalden die inkomsten plots."

De taxshift (die een tax cut werd)

"De tweede factor", zo zegt Peersman, "is de taxshift, de belastinghervorming waartoe beslist is eind 2015.  Die is in verschillende fases doorgevoerd en in 2019 trad de laatste fase in werking. Toen werd vooral de personenbelasting verlaagd en dat heeft dus ook de inkomsten naar beneden gehaald. Vooral omdat die taxshift niet gefinancierd was door andere belastingen, wat het dus eigenlijk een tax cut (belastingverlaging) maakte."

Ook de meeste politieke partijen wijzen naar de taxshift als verklaring voor de daling van de inkomsten in 2019. Zeker in de oppositie is dat zo, en daar schieten ze ook met scherp op die taxshift "die de begroting doet ontsporen". Zowel bij Vlaams Belang als bij Groen, SP.A en PvdA klinkt het dat de daling van de inkomsten het gevolg is van ondoordacht beleid en van een niet-gefinancierde taxshift. Partijen spreken over een "taks flop"en over een regering die zichzelf iets wijsgemaakt heeft, namelijk dat de rekening wel zou kloppen.

Geen taks flop

Bij de meerderheidspartijen zijn ze uiteraard genuanceerder over de taxshift. CD&V blijft erbij dat de ingreep een goede zaak was, en dat er nu werk moet worden gemaakt van een rechtvaardiger fiscaliteit. Open VLD wijst er vooral op dat de belastingdruk is gedaald en ook dat er nu snel een regering moet worden gevormd, om de begrotingsuitdaging aan te pakken.

Dit is een tijdelijk fenomeen

De grootste voortrekker van de taxshift was de N-VA. Die partij wijt de daling van de fiscale inkomsten in 2019 niet zozeer aan die taxshift maar wel aan de economische groeivertraging en de terugval van de betalingen door bedrijven, die in 2018 veel méér hebben betaald. (Zie hierboven.) "Dit is geen blijvende trend, maar een effect dat zich op termijn lijkt te zullen uiteffenen", klinkt het daar. Voor de N-VA ligt het probleem met de begroting sowieso niet bij de inkomsten, maar bij de uitgaven. Versta: de overheid moet besparen op zichzelf.

De beoordeling van de daling van de fiscale inkomsten kan verschillen naargelang de partij. Maar de cijfers zijn de cijfers. Vast staat wel: het jaar 2019 was een uitzonderlijk jaar.

Meest gelezen