Moet er snel een echte regering komen om de coronacrisis te bezweren?

Als iemand het zou vergeten zijn, dan drukt de coronacrisis iedereen weer met de neus op de feiten: we hebben geen volwaardige regering. Nog altijd niet. Maar omdat elk nadeel ook een voordeel heeft: zou het coronavirus geen politieke stroomversnelling kunnen uitlokken? De roep om zoiets als een coronacoalitie is er al. De vraag is echter: heeft zoiets ook zin? Of kan een regering in Lopende Zaken deze crisis aan? 

Dat er een crisissfeertje hangt in de Wetstraat is een understatement van formaat, dat was al zo voor het coronavirus uit China overwoei. Maar het kan dus altijd erger. De situatie is ondertussen zo dat een relatief onervaren premier ad interim het land tot (relatieve) stilstand brengt om de volksgezondheid te beschermen, terwijl de beurzen inzakken, de bedrijven het moeilijk krijgen, en ze in Lopende Zaken niet eens de volle bevoegdheid heeft om maatregelen te nemen. Bovendien moet ze samenwerken met minister-presidenten – Jan Jambon (N-VA) en Elio Di Rupo (PS) – uit partijen die niet tot haar regering behoren. Waarvan één partij – de N-VA – misschien zelfs niet aan boord komt van de nieuwe nog te vormen regering.

Hindernissenparcours

Het is een hindernissenparcours van een zeldzame moeilijkheidsgraad voor premier Sophie Wilmès (MR) en haar minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD). En dat verliep de voorbije dagen toch krampachtig, met een kakofonie als resultaat. En ook iets wat neerkomt op de feitelijke lockdown van het land, met scholen, cafés en restaurants die dicht gaan.  

Wilmès moet nu koste wat het kost vermijden dat de indruk ontstaat dat ze de situatie niet onder controle heeft, zeker op een moment dat het virus bijna letterlijk de almaar ongerustere Belgische huiskamers is binnengedrongen en de crisis haast draconische proporties aanneemt. En dan moet het ergste qua besmettingen waarschijnlijk nog komen. 

Misschien wordt dat wel het grootste risico op de lange termijn: dat we met zijn allen in een economische recessie belanden

Alsof de gezondheidsrisico’s niet volstaan, tekent zich een economische ramp af. De beurzen, ook de BEL-20, laten bloedrode cijfers optekenen, het ondernemersvertrouwen keldert en straks – als er nieuwe cijfers komen – zal wellicht ook het consumentenvertrouwen een duik nemen.

Bedrijven dreigen tot stilstand te komen, nu vele werknemers onvermijdelijk moeten thuis blijven om de kinderen op te vangen. De horeca zal zware klappen kriijgen. En misschien wordt dat nog wel het zwaarste effect op de langere termijn: dat we met zijn allen in een economische recessie belanden waarvan de gevolgen zich nog zullen laten voelen als het coronavirus weer het land uit is. 

EUROPEAN UNION

Coalition of the willing

Misschien dient zich nu een momentum aan om alsnog een volwaardiger regering op de been te brengen Zowel premier Wilmès als Vlaams minister-president Jan Jambon haastten zich al om te zeggen dat de regeringsvorming op dit moment geen prioriteit is. Maar zeker de economische en budgettaire situatie lijkt te schreeuwen om de installatie van een volwaardige ploeg.

Een aantal van de betrokken spelers hebben dat eerder ook zo in de markt gezet. Dat begon al bij de koning, toen die vorige week koninklijke opdrachthouders Patrick Dewael (Open VLD) en Sabine Laruelle (MR) nog een extra rondje liet lopen. Zij doen dat met een duidelijke opdracht van het Hof. Want die toekomstige regering, “die zal de dringende problemen waaraan ons land het hoofd moet bieden prioritair aanpakken.” 

CD&V-voorzitter Joachim Coens dringt weer aan op 'coalition of the willing", mét N-VA

Dat klinkt van als een echo van wat CD&V-voorzitter Joachim Coens eerder al zei. Hij deed een oproep deed aan alle mensen van goeie wil om een coronacoalitie te vormen in de strijd tegen de economische impact van het virus. En vandaag doet hij die, in een interview in De Standaard, opnieuw. Tegen maandag wil hij een "coalition of the willing": een coronacoalitie met een beperkte missie. 

Opvallend: zowel de N-VA als de PS moeten daartoe behoren. Er zou nu ook weer met de N-VA gepraat worden, terwijl die toch geparkeerd leek in de oppositie. Of een huwelijk tussen de N-VA en de PS nu wel gaat lukken is hoogst onzeker, maar misschien dient zich wel een bijzondere kans aan om de partijen uit hun loopgraven te lokken. Meer nog, het lijkt op dit moment een realistische optie. 

Goed bezig

Maar is dat wel zo nodig, dat we nu meteen een regering krijgen om de coronacrisis aan te pakken? Nee, niet noodzakelijk. Want de roep om een coronacoalitie is ook een politieke truc om druk te zetten op de onderhandelende partijen, en de “lockdown” in de Wetstraat te doorbreken.

Zo’n nog te vormen regering zal de huidige problemen niet noodzakelijk beter kunnen aanpakken dan een volwaardige regering. Dat zeggen drie economen – Bart Van Craeynest van de Vlaamse werkgeversorganisatie VOKA, Koen de Leus van BNP Paribas en Jan Van Hove van  KBC – bij wie VRT NWS polste naar de economische effecten van de corona-uitbraak.

Het trio is – tot nog toe – niet zo ontevreden over de economische maatregelen die de restregering rondom Sophie Wilmès al nam, zoals een regeling voor tijdelijke werkloosheid en het uitstel voor bedrijven in nood om hun belastingen te betalen. “Volgens ons zijn ze goed bezig”, zegt Van Craeynest. Net als Van Hove: “Het is belangrijk dat we nu met goede maatregelen de pijn verzachten. Dat doet de regering in Lopende Zaken eigenlijk goed door de bedrijven meer zuurstof te geven. 

TINA: there is no alternative

Er is ook geen alternatief. Zelfs als er nu een volwaardige regering komt, duurt het nog minstens enkele weken voor die operationeel is, en zo lang wacht een virus niet. Koen De Leus: “Maar als Wilmès alles goed coördineert en de bedrijven de hand boven het hoofd houdt, kan het zo nog wel even verder. Het belangrijkste nu is om goed te coördineren tussen de regio’s en de federale overheid. De neuzen moeten gewoon in dezelfde richting wijzen.”

De neuzen moeten nu allemaal in dezelfde richting wijzen

Koen De Leus, hoofdeconoom BNP PAribas Fortis

En wellicht volgen er nog maatregelen: vicepremier Alexander De Croo (Open VLD), ook bevoegd voor Financiën, noemde de coronacrisis donderdagavond een “zware economische schok”. “We moeten er alles aan doen om bedrijven en jobs zo veel mogelijk te vrijwaren.” Aan de gouverneur van de Nationale Bank vroeg De Croo om een financieel-economische werkgroep samen te stellen. Maar eventuele maatregelen kan de huidige regering niet zomaar doorduwen als die een impact op de begroting hebben – dat is het principe van Lopende Zaken. Daarvoor zal altijd ook een akkoord van een meerderheid in de Kamer nodig zijn. 

Klein en open

Om  een idee te geven van wat het coronavirus economisch kan veroorzaken: in China is de verkoop van elektronica met 55 procent gezakt sinds de corona-uitbraak. Nog een voorbeeld: de binnenlandse autoverkoop is daar zo goed als stil gevallen. Het valt te verwachten dat ook bij ons de consumptie stokt, en dat de productie vermindert doordat werknemers thuis blijven. De banken – ook KBC van Van Hove en BNP Paribas van De Leus – hadden zelfs vóór de drastische maatregelen van de federale regering allemaal hun groeiprognose voor België verlaagd.

Van Hove: “De situatie is duidelijk een stuk slechter dan enkele weken geleden. Het is nog te vroeg om de precieze impact in te schatten, maar een kleine en open economie als de Belgische zal de gevolgen voelen van wat in Italië en straks misschien ook in Duitsland gebeurt.”

“De financiële markten zijn in paniek, die reageren heel erg emotioneel. Die rollercoaster zal nog wel een tijdje aanhouden.” Ook de beslissing van Trump om een inreisverbod vanuit Europa af te kondigen noemt Van Hove “absoluut slecht nieuws voor de wereldeconomie.” “Uit de mond van de Amerikaanse president Donald Trump ruikt het verdacht veel naar protectionisme, maar dit zal zeker de economische vooruitzichten verder verslechteren.”

De onmacht van de ECB

De Leus voegt eraan toe dat de uitspraken van Christine Lagarde, de voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB), de situatie er niet op verbeterd hebben. “De ECB stelde een mooi pakket maatregelen voor, dat banken in staat stelt de economie en KMO’s nog beter dan voordien te ondersteunen met goedkope overbruggingskredieten."

Een 'Draghi-bis'-moment was nu welkom geweest

Koen De Leus, hoofdeconoom BNP Paribas Fortis

Maar Lagarde zou meer kunnen doen: ze leunt volgens De Leus te exclusief op de nationale overheden, die nu fiscale maatregelen moeten nemen. "Maar daarmee gaf ze impliciet de onmacht van de ECB toe. Wat als die overheden nalaten doortastend op te treden? Voormalig ECB-voorzitter Mario Draghi redde in 2012 met zijn "whatever it takes"-uitspraak de euro. Een "Draghi-bis" moment was nu welkom geweest.” 

Het begrotingstekort wordt plots minder belangrijk

De situatie is ernstig, dus, daar zullen veel mensen niet langer aan twijfelen. Bovendien komt het monitoringcomité - een groepje federale technici dat de cijfers voorbereidt - met een rapport waarin het gat in de begroting op 14 miljard geschat wordt, en de drieprocentgrens in zicht komt. (Europa staat niet toe dat het begrotingstekort boven de drie procent van het budget uitstijgt, en legt dan doorgaans strafmaatregelen op, nvdr). Een rapport bovendien waarin de economische impact van het coronavirus nog niet verrekend is.

Normaal zou dat grote politieke druk veroorzaken, maar nu niet. De gouverneur van de Nationale Bank, Pierre Wunsch, zei vandaag al dat het tekort er op dit moment eigenlijk niet toe doet. "Vergeet alles wat ik heb gezegd over het tekort en de nood om dat af te bouwen. De overheid moet nu alles op alles zetten om de economische schade te beperken, en niet babbelen over hoe veel miljoen dat gaat kosten en welke richting het tekort dan uitgaat."

Ook bij werkgeversorganisatie VOKA vinden ze dat. Van Craeynest: "De overheid moet nu allerlei overbruggingskredieten voorzien. Op korte termijn is het begrotingstekort dan geen punt: het zal oplopen, maar de opkuis is voor later, voor een volwaardige regering die dan wel maatregelen kan en durft nemen."

Het begrotingstekort is nu geen punt, de opkuis is voor later

Bart Van Craeynest, hoofdeconoom VOKA

Het begrotingstekort mag dan plots relatief lijken, ooit zal het gat natuurlijk opgevuld moeten worden. En dat zal wellicht met enorme besparingsmaatregelen gepaard gaan, nog meer dan het geval was voor de uitbraak van de epidemie. Maar opvallend in die discussie: Jan Jambon ging gisteren in "De ochtend" toch op de rem staan, en leek niet bereid om de budgettaire orthodoxie zo maar te laten varen. 

Liever snel dan goed

Daarbij weerom de vraag: wat kan een regering met volle bevoegdheden daar op de korte termijn aan veranderen? Niet heel veel.

Van Craeynest: “De belangrijkste uitdagingen voor de komende regering spelen zich op de lange termijn af: het pensioenstelsel en bij uitbreiding de hele sociale zekerheid voorbereiden op de vergrijzing, het begrotingstekort, een arbeidsmarkt die niet goed werkt. Nu snel een regering vormen, gewoon om er één te hebben, verandert niets aan die problemen. Het is belangrijker dat we een goede regering hebben die de problemen aanpakt.

Speelbal

Van Hove: “Een land als België, met een kleine en open  economie, is de speelbal van zijn omgeving. Een volwaardige regering kan een vertragende groei niet zomaar compenseren. Je kunt dat op de korte termijn een beetje rechttrekken, maar geen structurele oplossing bieden. Nu rap een coronaregering in elkaar flansen levert niets op. Niemand kan voorspellen hoe lang dit gaat duren, maar we gaan er toch van uit dat deze crisis tijdelijk is. Dat het virus verdwijnt door een pakket maatregelen, of als de temperaturen gaan stijgen. Waarom ons dan nu haasten om een regering op te starten?”

Nu rap een coronaregering in elkaar flansen, levert niets op

Jan Van Hove, hoofdeconoom KBC

En toch. Van Hove nuanceert dat tegelijkertijd ook. “De problemen stapelen zich natuurlijk wel op. Stel dat dat wereldeconomie heel aanzienlijk vertraagt, wat doen we dan met onze concurrentiepositie en de loonkosten. Stel dat de economie afkoelt, dat pakweg Nederland zijn vennootschapsbelasting verlaagt en een aantrekkelijk pakket voor multinationals samenstelt. Een Belgische regering in Lopende Zaken kan daar niets tegenover plaatsen. Dat is een strategisch nadeel in een internationale concurrentiestrijd, en het is dus wel degelijk belangrijk dat je een regering hebt.”

Van een andere orde

Geen van de drie economen die dat echt betwist. Maar ze willen de economische gevolgen van de politieke impasse ook niet overdrijven. Ook niet als straks het begrotingstekort de drie procent nadert of zelfs overschrijdt, en Europa België op de strafbank zet.

De Leus: “Dat zou heel erg pijnlijk zijn, omdat we nog niet zo lang geleden een tekort van 0,8 procent hadden. Maar budgettaire maatregelen zijn op dit moment het minste van onze zorgen. Ik verwacht dat Europa zich soepel zal opstellen. Nu is het een prioriteit om te vermijden dat België en Europa in een zware recessie belanden. Want dan dreigt de factuur nog een stuk zwaarder op te lopen”.

In "De ochtend" bevestigde premier Wilmès dat overigens: Europa gaat nu geen al te strikte begrotingsregels toepassen, met het risico dat de economie een nog veel grotere duik neemt. 

De externe druk om een regering te vormen is nog niet te vergelijken met 2011, toen de bankencrisis de vorming van Di Rupo I in zijn plooi legde

Het is voorlopig echt niet duidelijk of de situatie ernstig genoeg is om een momentum creëren. Het is zeker niet zo dat de situatie van 2011 zal nu plots gaat herhalen. Toen, in volle financiële crisis, was de verlaging van de Belgische rating – herinner u Standard and Poor’s – de trigger om na 541 dagen soebatten dan toch Di Rupo I te vormen.

De externe druk om een regering te vormen, is bijlange niet met die periode te vergelijken. Al is het maar omdat de rente toen bleef stijgen, en ze nu daalt. Van Craeynest: “De crisis was toen van een andere orde. Het hele bankensysteem ging aan het wankelen, dat is niet te vergelijken met nu. Nu zal er een of twee kwartalen een negatieve impact zijn, maar daarna gaat de economie vrij snel weer opveren, eens de epidemie onder controle is.”

Straks weer een heropleving?

Ook De Leus verwacht die heropleving in de tweede helft van het jaar. “Met de maatregelen die nu genomen worden, staat het bijna vast dat de Belgische economie dit en volgend kwartaal voor een krimp staat. Maar er gaan nu en masse maatregelen genomen worden om de economie te stimuleren. Dat zou het wel eens kunnen zijn dat er in de tweede helft van het jaar een erg snel herstel komt.” .

"Jammer is wel dat Lagarde het niet kon nalaten te stellen dat de ECB er niet is om de risicopremies van landen laag te houden. Dat kan in theorie dan wel kloppen, maar de marktreactie was een nooit gezien stijging van de Italiaanse rentevoeten. En wie weet, nemen de markten binnenkort ook de risicopremies van de andere landen, zoals België, onder de loep.”

Het effect van overstromingen

Misschien is de noodzaak er niet om nu meteen door te stomen met die regeringsvorming. Misschien is het zelfs beter om Wilmès nog even te laten doorgaan in Lopende Zaken, zodat ze de crisis kan afhandelen. Maar de manier waarop ze dat doet, kan wél een impact hebben op de nabije politieke toekomst.

Stilaan is een echt kantelpunt bereikt. Wilmès kan slagen, ze kan mislukken, en dat zal (voor een stuk toch) doorslaggevend zijn voor de plannen om een noodregering rondom Wilmès op de been te brengen, waarbij de huidige restregering aangevuld wordt met de PS, en eventueel ook de SP.A, CD&V en/of het CDH en wie weet, zelfs de N-VA. Voor haar is dit een periode waarin zij gemaakt of gekraakt kan worden. 

Voor Wilmès is dit een periode waarin ze gekraakt of gemaakt wordt

Kijk maar naar wat er het begin van het millennium gebeurde in Duitsland, toen het land door massale overstromingen werd getroffen. De toenmalige kanselier Gerhard Schröder lag mijlenver achterop in de peilingen, en niemand leek nog een cent te geven voor zijn kansen. Tot het water kwam, en zich Schröder als een doortastende, alomtegenwoordige en empathische leider manifesteerde. De verkiezingen winnen zat er niet meer in, maar hij eindigde toch op een zucht van de uiteindelijke winnaar Angela Merkel. Als de verkiezingen twee weken later hadden plaatsgevonden, had hij ze misschien zelfs gewonnen. Kiezers zijn heel gevoelig voor het optreden van hun leiders in acute crisissen.

De toekomst van België

Maar naast het lot van Wilmès of de precieze samenstelling van de volgende regering, gaat deze crisis ook over de toekomst van België. Als de federale regering er niet in slaagt de uitdagingen het hoofd te bieden, zal onvermijdelijk de discussie over de toekomst van België nog heftiger zal opflakkeren.

Het is nu aan Wilmès en haar medestanders om te bewijzen nog dat België nog werkt, dat het geen failed state (mislukte staat) is, maar dat het integendeel nog altijd belangrijke uitdagingen aan kan. En deze crisis zal misschien niet de trigger zijn om nu snel een volwaardige regering te krijgen, ze zal wel mee bepalend zijn voor de nabije politieke toekomst van het land.

Meest gelezen