graffitikunst in Wetteren door Gunther cazn' Baeyens, opnieuw bewerkt door de kunstenaar als eerbetoon aan het zorgpersoneel

Hoe zal België eruitzien na de coronacrisis? "Vanaf nu gaat alles veranderen"

De coronacrisis woedt nog volop. Eén miljoen besmettingen en nog altijd is de eerste en meest reële angst er een om ziek te worden. Tegelijkertijd tekenen zich de contouren af van een wereld na corona. Maar hoe zal die eruitzien? Worden we met zijn allen armer, door de ongeziene klap die de wereldeconomie incasseert? Of is dat toch te pessimistisch? En hoe zit het met de manier waarop we werken en ons bewegen? Of naar onze privacy kijken?

Voorspellen hoe de wereld er zal uitzien na corona, heeft een hoog Madame Blanchegehalte. Want wat zal blijven hangen, en wat niet? Gaan we nu voorgoed aan het thuiswerken, of zal dat net zo snel weer uitdoven? Een ding is wel zeker: de wereld is veranderd door deze pandemie. Voorgoed. Het is een van die grote gebeurtenissen die de wereldgeschiedenis in een andere plooi leggen. Maar welke plooi? 

Hoe zit het met de economie?

Het grootste slachtoffer, na de volksgezondheid, is uiteraard de economie. België en bij uitbreiding de wereld vallen stil, en het is maar de vraag hoe snel het zaakje weer op gang komt en welke schade er ondertussen aangericht zal zijn. Ook dat zorgt voor veel pessimisme en angstgevoelens.

Zopas bleek nog uit een onderzoek van de Universiteit Gent dat één op de vijf Vlamingen denkt zijn job te verliezen. Ondertussen incasseert de middenstand en eigenlijk de hele bedrijfswereld forse klappen, bloedt de beurs, worden pensioenfondsen een stuk minder waard en wordt het gapende gat in de begroting almaar ontzagwekkender. 

De economische voorspellingen overstijgen het niveau van de astrologie niet

Econoom en arbeidsmarktspecialist Stijn Baert (UGent)

Maar of we daar veel conclusies uit kunnen trekken? Zet vier economen rondom een tafel, en je krijgt meteen vijf meningen. Het is een boutade die dezer dagen alweer volop van toepassing is. Volgens econoom Stijn Baert (UGent) weten we gewoon niet wat de toekomst brengt. “De voorspellingen zitten tientallen miljarden uit elkaar en overstijgen het niveau van de astrologie niet. Er is gewoon geen cijfer op te plakken. Maar dat betekent natuurlijk niet dat we de toekomst niet moeten voorbereiden.” 

Wat met de arbeidsmarkt?

Voor die toekomst gaat een van de belangrijkste vragen over de arbeidsmarkt. Hoe zal die evolueren? Niet goed, verwachten velen. Baert is ook de man die de al genoemde studie naar de verwachtingen van werknemers in Vlaanderen uitvoerde: één op de vijf die denkt zijn job te verliezen, een kwart dat denkt zijn promotie te mislopen en de helft die denkt loon te verliezen.  Angst en onzekerheid alom.

Behoort dat nog tot het domein van de psychologie, dan is het wél zeker dat de arbeidsmarkt de komende maanden, en misschien wel jaren, ingrijpend zal veranderen. Want was er tot nog toe krapte op de arbeidsmarkt, waarbij werkgevers om de beste krachten moesten strijden, dan gaat dat nu omkeren. De positie van de werknemers zal verzwakken, en de werkgevers - zij die het overleven - belanden in een meer luxueuze positie.

De arbeidsmarkt kantelt: de positie van de werknemers zal zwakker worden

Econoom en arbeidsmarktspecialist Stijn Baert (UGent)

Baert: “Op een moment dat het minder goed gaat, raakt de arbeidsmarkt verzadigd. Met meer werkloosheid, en minder vacatures. We worden nu terug in de tijd geworpen. We zijn de voorbije jaren gewend geraakt aan een situatie waarin bedrijven strijd moesten leveren om het menselijke kapitaal. Maar nu gaan de werkgevers – zij die de crisis overleven, althans – weer meer keuze hebben.” De gevolgen daarvan zijn voorspelbaar: lagere lonen, grotere jobonzekerheid en strengere arbeidsvoorwaarden, om er maar een paar te noemen.

Lees verder onder de video.

Video player inladen...

Gaat de ongelijkheid toenemen?

Nog zo'n onvermijdelijk gevolg van de omslag op de arbeidsmarkt, lijkt nu al een toename van de ongelijkheid. Baert: “Als werkgevers meer keuze hebben, zo blijkt uit onderzoek, gaat discriminatie meer meespelen bij sommigen van hen. Kansengroepen krijgen het dan extra moeilijk. Want zij komen pas aan hun trekken op de arbeidsmarkt als het goed gaat. Hetzelfde geldt voor ouderen, of mensen met een tijdelijk contract.”

In moeilijke tijden vergroot de kloof tussen sterkere en zwakkere groepen op de arbeidsmarkt

Econoom en arbeidsmarktspecialist Stijn Baert (UGent)

België en Vlaanderen hebben een arbeidsmarkt met twee snelheden: een groep met sterkere schouders die tegen een stootje kunnen, en min of meer ongehavend uit deze crisis zullen komen, en de zwakkere groepen die de volle klap in hun gezicht krijgen. “In moeilijke tijden”, zegt Baert, “vergroten de verschillen tussen de twee, en de cijfers wàren al niet goed.”

Lees verder onder de grafiek.

Ook socioloog Ive Marx (Universiteit Antwerpen) stelt het onomkeerbare vast: een stuk van het economische weefsel is ernstig beschadigd, ondanks de vele steunmaatregelen. Maar hij verwacht dat het op vlak van de ongelijkheid nog wel kan meevallen. “De impact zal beperkter zijn dan in andere landen omdat wij sociale voorzieningen hebben.”

Maar gaan we al die verworvenheden behouden eens dit voorbij is? “Het gevecht is nog niet gestart”, zegt Marx. “Op dit ogenblik wint iedereen nog, er wordt aan alle kanten geld uitgegeven. Maar vanaf het moment dat we moeten besparen, ontstaat een gevecht waarin de machtsverhoudingen sterk doorwegen. En dan krijg je scenario’s waarin de zwakkeren aan het kortste eind trekken.”

Vanaf het moment dat we moeten besparen, wordt het een gevecht waarin de machtsverhoudingen sterk doorwegen

Socioloog Ive Marx, hoofd Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck (Universiteit Antwerpen)

Marx verwacht niet, in tegenstelling tot Baert, dat de kortgeschoolden per se de dupe gaan zijn. “De impact zal per sector hard verschillen. Mensen in de overheidssector of de zorg zijn redelijk beschermd, en woningen zullen nog altijd schoongemaakt moeten worden. De horeca of handelszaken worden dan weer wél heel hard getroffen. Het is allemaal niet zo eenduidig.” De bottom line is dat Marx eigenlijk geen voorspelling durft te doen. “De gebeurtenissen zijn van zo’n omvang dat we ze met bijna niets uit het verleden kunnen vergelijken, tenzij met eerdere epidemieën of oorlogen.” 

En toch, misschien kan er nog iets moois bloeien op deze mesthoop. Hij kijkt naar het verleden als inspiratie. “Het sociaal pact van 1944 bijvoorbeeld (zeg maar: de geboorte van de moderne sociale zekerheid, nvdr) kwam tot stand in oorlogsomstandigheden. Er was een sfeer van solidariteit die mensen samenbracht. Als je naar de sociale partners luistert, lijkt daar nu nog niet veel liefde uit te groeien, maar toch.”

Gaan we meer van thuis werken?

Gaan we tegelijkertijd ook niet anders werken? Meer van thuis uit, bijvoorbeeld. Veel mensen ervaren nu de geneugten (en de vervelende verschijnselen) van thuiswerken. Is dat een blijver? “Je hoort nu enkel de luidste roepers daarover”, zegt Stijn Baert. “Mensen die er hard in geloven, of net niet. Men denkt dat het ons leven gaat veranderen. Maar het is een beetje zoals met goede voornemens bij het begin van het jaar. Het zou zomaar kunnen dat we na de crisis in onze gewoonten blijven hangen. Veel mensen zijn ook bang dat ze minder promotiekansen krijgen als ze thuiswerken. Maar het kan natuurlijk ook impact hebben.”

Gaat onze mobiliteit veranderen?

Op een aantal vlakken lukt het prima, met dat telewerk. “Er zijn nog nooit zo veel deelnemers geweest aan vergaderingen”, zegt Frank Witlox, vervoerseconoom van de Universiteit Gent en voorzitter van het Instituut voor Duurzame Mobiliteit. “Mensen hebben tijd en geen excuus om niet deel te nemen aan een vergadering. Maar op andere vlakken werkt het niet, in het onderwijs bijvoorbeeld.” Volgens Witlox moeten we ons nu eerst en vooral een fundamentele vraag stellen: welke verplaatsingen zijn zinvol, en welke niet. 

Lees verder onder de grafiek.

Witlox verwacht nog wel andere effecten op onze mobiliteit, vooral omdat we nog lange tijd met een andere houding in de wereld gaan staan. “Mensen gaan nooit nog zeker zijn of ze het virus wel of niet gaan oplopen. En wat is dan de impact op de shared economy  en shared mobility? Cambio bijvoorbeeld – de deelwagens – ga je die nog gebruiken als je niet weet wie een auto vóór je gebruikt heeft? Moet je dan eerst ontsmetten?”

Ga je nog deelwagens gebruiken als je niet weet wie die vóór je gebruikt heeft? Moet je die dan eerst ontsmetten? 

Frank Witlox, vervoerseconoom UGent en voorzitter van het Instituut voor Duurzame Mobiliteit

Eenzelfde fenomeen bij het openbaar vervoer. Witlox: “Dat wordt nu niet voldoende gebruikt omdat mensen op hun eigen comfort gesteld zijn. Ze willen niet zitten naast iemand die hoest of niest, nu al niet. En als je dan niet weet wie drager van het virus is en wie niet, kan dat een heel slechte evolutie zijn.” En tegelijkertijd zouden er ook nog meer wagens op de weg kunnen komen door de toename van e-commerce en de daar bijhorende thuisleveringen. 

Lees verder onder de grafiek.

Is het dan allemaal kommer en kwel? Gaat het verkeer op de weg nu toenemen? Nee, niet noodzakelijk. Het is een heel gemengd verhaal. Want bijvoorbeeld het (internationaal) vrachtverkeer zou wel eens kunnen afnemen. Witlox: “De regel is dat de economie voor mobiliteit zorgt, en omgekeerd. In tijden van recessie zien we dat mensen hun aankopen én hun verplaatsingen uitstellen. Of dat we zaken liever binnen de eigen landsgrenzen gaan produceren. Ik kan me inbeelden dat dat het geval zal zijn voor mondmaskers.”

Lees verder onder de video.

Video player inladen...

Kunnen we het milieu en klimaat helpen?

Of mensen gaan blijven thuiswerken of niet, durft en kan Witlox niet voorspellen. “Wat nu evident lijkt in een crisis is het later daarom niet. Kijk naar de aanslagen van 9/11. Iedereen voorspelde dat het luchtverkeer een enorme klap ging krijgen, maar na twee of drie maanden was de situatie alweer genormaliseerd.”

Onder het motto "never waste a good crisis" ziet Witlox nu vooral een mogelijkheid om de files in te dijken en de impact op het milieu te verminderen. Hij hoopt dat deze crisis de geesten in beweging zet. Want als mensen meer thuis (blijven) werken, kan het verkeer beter gespreid worden. “Een of twee dagen telewerken per week, zou al een deel van het probleem kunnen oplossen. En dat kan: bedrijven die vroeger niet wilden horen van thuiswerk, zien nu dat hun werknemers tóch productief kunnen zijn van thuis uit. 

We nemen sterke maatregelen omdat het virus levensbedreigend is. Maar voor het klimaat lukt dat niet, terwijl die problemen ook levensbedreigend zijn

Frank Witlox, vervoerseconoom UGent en voorzitter van het Instituut voor Duurzame Mobiliteit

Combineer dat met rekeningrijden, en de samenleving kan er in slagen om de piekmomenten van onze mobiliteit af te vlakken. In navolging van de strategie van “flatten the curve” tegen het huidige coronavirus. “Nu nemen we sterke maatregelen omdat het virus levensbedreigend is. Maar voor het klimaat lukte dat tot nog toe niet, we zien dat nog altijd niet als levensbedreigend. Maar het is dat wel. Alleen duurt de incubatieperiode van het klimaat vele jaren, en niet twee weken, zoals van het virus.”

En wat met de privacy?

In Polen is er een app, die verplicht is voor coronapatiënten in quarantaine. Als ze een bericht krijgen van de politie moeten ze binnen de twintig minuten antwoorden met een foto die bewijst dat ze thuis zijn. En vals spelen kan niet: de app werkt met gezichtsherkenning. “En dat is dus in Polen”, zegt privacy-expert en activist Mathias Dobbelaere-Welvaert. “Niet in China, maar in een land waar de Europese GDPR-wetgeving (die de privacy beschermt, nvdr) geldt. 

“In elke crisis gebeuren zaken die niet gunstig zijn voor de privacy”, zegt hij. “Dat was zo na de aanslagen, en nu ook bij deze pandemie. Het is niet eens abnormaal dat er draconische maatregelen genomen worden. In België valt dat op dit moment nogal mee, maar hoe gaat dat evolueren? Krijg je bij ons een avondklok? Huiszoekingen zonder gerechtelijk bevel? Mensen die doorgaans bezorgd zijn om hun privacy zijn dat nu minder. Omdat het over gezondheid gaat.”

Er ontstaat een gewenningseffect: volgende keer zullen privacymaatregelen doorgedrukt worden  die het anders nooit zouden halen

Privacy-activist Matthias Dobbelaere-Welvaert

Daar schuilt een groot risico in: er ontstaat een gewenningseffect, dat er voor zorgt dat een volgende keer maatregelen doorgedrukt worden die het anders nooit zouden halen. “Want dat er nog terreuraanslagen of pandemieën gaan uitbreken in de toekomst, daar kun je zeker van zijn. Dat is gevaarlijk.”

Neem nu de Belgische apps die in ontwikkeling zijn om coronapatiënten in kaart te brengen. “Die zijn anoniem, en zeer privacyvriendelijk. Maar we weten ook niet hoe die apps werken. Het is niet ondenkbaar dat apps die nu nog vrijwillig gebruikt worden, in een volgende fase verplicht worden en in fase 3 ook effectief aan individuele tracking gaan doen.”

Het lot van de politiek: los het op. Maar kan die dat wel?

In het epicentrum van al die uitdagingen en ellende bevindt zich de politiek. Maar die bevond zich in een existentiële crisis voor de pandemie uitbrak, en dat zal na de crisis niet anders zijn. Wel integendeel. 

Zelfs de meest fervente nationalisten hebben zich niet verzet tegen de Belgische aanpak van de coronacrisis. Dat is opvallend

Dave Sinardet, politoloog Vrije Universiteit Brussel

Sommigen denken dat de bij uitstek Belgische en tot nog toe geroemde aanpak van de regering-Wilmès de Vlaams-nationalisten zal doen verstommen. Want het had ook anders gekund. We hadden ook de gewesten en gemeenschappen kunnen laten beslissen, zoals in Duitsland het geval is. Politoloog Dave Sinardet: “In de meeste Duitse deelstaten moet je 1,5 meter afstand houden van anderen. Maar in Saarland is dat twee meter. Dat lijkt heel Belgisch. Maar hier hebben zelfs de meest fervente nationalisten zich niet verzet tegen een Belgische aanpak. Dat is opvallend.” 

Sinardet gelooft niet dat de coronacrisis veel blijvende gevolgen zal hebben. Zeker niet op politiek vlak: “Ik denk niet dat de wereld veranderd zal zijn na de coronacrisis. En dat geldt ook niet voor het debat over de toekomst van België. N-VA zal blijven ijveren voor meer autonomie, CD&V zal nog altijd een verdere opsplitsing van de gezondheidszorg bepleiten.” 

Video player inladen...

En ondertussen, te midden van die blijvende animositeit, is er dus nog altijd geen volwaardige regering, terwijl het begrotingstekort dreigt op te lopen tot 7 procent of een goeie dertig miljard euro. 

Sinardet: “Eén ding is zeker: niemand zal durven te besparen op gezondheidszorg. Er zal eerder een roep komen om méér te investeren. Maar dat maakt de begrotingsoefening natuurlijk nog moeilijker."

Terwijl ook de kloof tussen links en rechts verder kan blijven groeien: de ene die extra zal willen belasten, de andere die minder zal willen uitgeven. “Al zal niemand kunnen beweren dat je zo’n gat met enkel belastingen of enkel besparingen zal kunnen dichten. Misschien ligt daar een kans om een compromis te sluiten.”

Eén ding is zeker: niemand zal durven te besparen op gezondheidszorg, er zal integendeel een roep om meer middelen komen

Dave Sinardet, politoloog Vrije Universiteit Brussel

Maar als de crisis een onomkoombaar effect heeft, dan wel dat vervroegde verkiezingen van tafel zijn. Dat gelooft Sinardet, althans. “De impact van corona zal zo groot zijn dat een terugkeer naar de stembus niet opportuun is. Een minderheidsregering is dat ook niet, een volwaardige ploeg is de enige piste. En omdat een combinatie van N-VA en PS niet tot de mogelijkheden behoort, is Vivaldi de enige optie die overblijft.”

Wat er ook van zij: die toekomstige regering staat voor een steile rit bergop, en niemand lijkt te weten hoe het hierna, na deze uitbraak van het virus allemaal verder moet. Volgens socioloog Ive Marx hebben we nog niets gezien van deze omvang. “Een recessie gebeurt wel eens, dat kennen we, maar dit hebben we nog nooit gezien. De economische impact van dit alles is zo zeer off the scale dat vanaf nu alles gaat veranderen.” 

Meest gelezen